ప్రోచ్యతే సర్వశాస్త్రేషు సర్వకారణకారణమ్ । తత్త్వానామాదిభూతం చ సచ్చిదానన్దవిగ్రహమ్
అది అన్ని శాస్త్రాల్లో అన్ని కారణాలకు మూలకారణంగా, అన్ని తత్త్వాలకు ఆదిగా, సచ్చిదానంద స్వరూపంగా చెప్పబడింది.
సర్వకర్మఘనీభూతమిచ్ఛాజ్ఞానక్రియాశ్రయమ్ । హ్రీఙ్కారమన్త్రవాచ్యం తదాదితత్త్వం తదుచ్యతే
అది అన్ని క్రియలకు, సంకల్పానికి, జ్ఞానానికి, చర్యలకు ఆధారంగా, అన్నింటిని ఏకరూపంగా కలిపినదిగా, హ్రీం మంత్రంతో వ్యక్తీకరించబడే ఆది తత్త్వంగా చెప్పబడుతుంది.
తస్మాదాకాశ ఉత్పన్నః శబ్దతన్మాత్రరూపకః । భవేత్స్పర్శాత్మకో వాయుస్తేజోరూపాత్మకం పునః
దానివలన ఆకాశం ఉద్భవించింది, అది శబ్ద స్వరూపంగా ఉంటుంది. తరువాత వాయువు, దానికి స్పర్శ లక్షణం; మళ్లీ తేజస్సు, దానికి రూప లక్షణం.
జలం రసాత్మకం పశ్చాత్తతో గన్ధాత్మికా ధరా । శబ్దైకగుణ ఆకాశో వాయుః స్పర్శరవాన్వితః
తర్వాత రసం లక్షణంగా జలం, ఆ తరువాత గంధ లక్షణంగా భూమి. ఆకాశానికి కేవలం శబ్ద లక్షణం, వాయువుకు శబ్దం, స్పర్శ రెండూ ఉంటాయి.
శబ్దస్పర్శరూపగుణం తేజ ఇత్యుచ్యతే బుధైః । శబ్దస్పర్శరూపరసైరాపో వేదగుణాః స్మృతాః
తేజస్సుకు శబ్దం, స్పర్శ, రూపం అనే లక్షణాలు ఉంటాయని పండితులు అంటారు. జలానికి శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రుచి అనే లక్షణాలు ఉంటాయని చెబుతారు.
శబ్దస్పర్శరూపరసగన్ధైః పఞ్చగుణా ధరా । తేభ్యోఽభవన్మహత్సూత్రం యల్లిఙ్గం పరిచక్షతే
భూమికి శబ్దం, స్పర్శ, రూపం, రుచి, వాసన అనే ఐదు లక్షణాలు ఉంటాయి. వీటి నుండి మహత్తత్త్వం, లింగశరీరం ఉద్భవిస్తాయి.
సర్వాత్మకం తత్సమ్ప్రోక్తం సూక్ష్మదేహోఽయమాత్మనః । అవ్యక్తం కారణో దేహః స చోక్తః పూర్వమేవ హి
అది అన్నింటికీ మూలంగా ఉంటుంది. ఇదే ఆత్మకు సూక్ష్మశరీరం. అవ్యక్తం అనేది కారణశరీరం, అది ముందే వివరించబడింది.
యస్మిఞ్జగద్బీజరూపం స్థితం లిఙ్గోద్భవో యతః । తతః స్థూలాని భూతాని పఞ్చీకరణమార్గతః
దానిలోనే జగత్తు బీజరూపంగా ఉంటుంది, దానివల్ల లింగశరీరం పుట్టుతుంది. ఆ తర్వాత, ఐదు భూతాలు కలిసే ప్రక్రియ ద్వారా స్థూలభూతాలు ఉద్భవిస్తాయి.
పఞ్చసంఖ్యాని జాయన్తే తత్ప్రకారస్త్వథోచ్యతే । పూర్వోక్తాని చ భూతాని ప్రత్యేకం విభజేద్ ద్విధా
అవి ఐదు రూపాల్లో పుట్టుతాయి. ఇప్పుడు ఆ విధానాన్ని చెబుతాను: ముందుగా చెప్పిన ప్రతి భూతాన్ని రెండు భాగాలుగా విడగొట్టాలి.
ఏకైకం భాగమేకస్య చతుర్ధా విభజేద్ గిరే । స్వస్వేతరద్వితీయాంశే యోజనాత్పఞ్చ పఞ్చ తే
ఓ పర్వతాధిపతి, ఒక్కో భాగాన్ని మళ్లీ నాలుగు భాగాలుగా చేయాలి. ప్రతి దానిని మిగతా నాలుగు భాగాలతో కలిపితే, ఐదు ఐదు భాగాలు అవుతాయి.
తత్కార్యం చ విరాడ్దేహః స్థూలదేహోఽయమాత్మనః । పఞ్చభూతస్థసత్త్వాంశైః శ్రోత్రాదీనాం సముద్భవః
దాని ఫలితంగా విరాట్స్వరూపం, అంటే ఆత్మకు స్థూలశరీరం ఏర్పడుతుంది. ఐదు భూతాల్లోని సత్వగుణ భాగాల వల్ల శ్రవణాది ఇంద్రియాలు పుట్టుతాయి.
జ్ఞానేన్ద్రియాణాం రాజేన్ద్ర ప్రత్యేకం మిలితైస్తు తైః । అన్తఃకరణమేకం స్యాద్ వృత్తిభేదాచ్చతుర్విధమ్
ఓ రాజేంద్ర, ఆ ఐదు భూతాల సత్వ భాగాలతో కలిపి ఒక్కో జ్ఞానేంద్రియం పుట్టుతుంది. అంతఃకరణం ఒక్కటే అయినా, దాని విధుల ప్రకారం నాలుగు విధాలుగా ఉంటుంది.
యదా తు సఙ్కల్పవికల్పకృత్యం తదా భవేత్తన్మన ఇత్యభిఖ్యమ్ । స్యాద్ బుద్ధిసంజ్ఞం చ యదా ప్రవేత్తి సునిశ్చితం సంశయహీనరూపమ్
సంకల్పం, సందేహం కలిగినప్పుడు అది మనసు అని అంటారు. అయితే, స్పష్టమైన నిర్ణయం, సందేహం లేని స్థితి ఉన్నప్పుడు, అది బుద్ధి అని పిలుస్తారు.
అనుసన్ధానరూపం తచ్చిత్తం చ పరికీర్తితమ్ । అహఙ్కృత్యాత్మవృత్త్యా తు తదహఙ్కారతాం గతమ్
విషయాన్ని పరిశీలించే స్వభావాన్ని చిత్తం అంటారు. అదే స్వీయభావంతో కలిసినప్పుడు, అది అహంకారం అవుతుంది.
తేషాం రజోంశైర్జాతాని క్రమాత్కర్మేన్ద్రియాణి చ । ప్రత్యేకం మిలితైస్తైతు ప్రాణో భవతి పఞ్చధా
వీటిలోని రజోగుణ భాగాల వల్ల క్రమంగా కర్మేంద్రియాలు పుట్టాయి. ఇవన్నీ కలిసినప్పుడు ప్రాణం అయిదు విధాలుగా విభజించబడుతుంది.
హృది ప్రాణో గుదేఽపానో నాభిస్థస్తు సమానకః । కణ్ఠదేశేఽప్యుదానః స్యాద్ వ్యానః సర్వశరీరగః
ప్రాణం హృదయంలో ఉంటుంది, అపానము గుదంలో ఉంటుంది, సమానము నాభిలో ఉంటుంది. ఉదానము గొంతు ప్రాంతంలో ఉంటుంది, వ్యానము మొత్తం శరీరాన్ని వ్యాపిస్తుంది.
జ్ఞానేన్ద్రియాణి పఞ్చైవ పఞ్చకర్మేన్ద్రియాణి చ । ప్రాణాదిపఞ్చకం చైవ ధియా చ సహితం మనః
ఐదు జ్ఞానేంద్రియాలు, ఐదు కర్మేంద్రియాలు, ఐదు ప్రాణవాయువులు, బుద్ధి, మనస్సుతో కలిసి—
ఏతత్సూక్ష్మశరీరం స్యాన్మమ లిఙ్గం యదుచ్యతే । తత్ర యా ప్రకృతిః ప్రోక్తా సా రాజన్ద్వివిధా స్మృతా
ఇవి అన్నీ కలిసినదే సూక్ష్మశరీరం, నా లింగశరీరం అని అంటారు. అందులోని స్వభావం రెండు విధాలుగా గుర్తించబడింది, ఓ రాజా.
సత్త్వాత్మికా తు మాయా స్యాదవిద్యా గుణమిశ్రితా । స్వాశ్రయం యా తు సంరక్షేత్సా మాయేతి నిగద్యతే
సత్త్వగుణ స్వరూపమైనదే మాయ. గుణములు కలిసినదే అవిద్య. తన ఆధారాన్ని కాపాడేది మాయ అని అంటారు.
తస్యాం యత్ప్రతిబిమ్బం స్యాద్బిమ్బభూతస్య చేశితుః । స ఈశ్వరః సమాఖ్యాతః స్వాశ్రయజ్ఞానవాన్పరః
దానిలో, అసలు పరమార్థ స్వరూపానికి ప్రతిబింబం ఏర్పడినప్పుడు, దానినే ఈశ్వరుడు, తన ఆధారాన్ని పూర్తిగా తెలిసిన పరమాత్మ అని అంటారు.
సర్వజ్ఞః సర్వకర్తా చ సర్వానుగ్రహకారకః । అవిద్యాయాం తు యత్కిఞ్చిత్ప్రతిబిమ్బం నగాధిప
ఆయన అన్నీ తెలిసినవాడు, అన్నీ చేసే వాడు, అందరికీ అనుగ్రహం చేసే వాడు. కానీ అవిద్యలో ఏదైనా ప్రతిబింబం ఏర్పడితే, ఓ పర్వతాధిపతి—
తదేవ జీవసంజ్ఞం స్యాత్సర్వదుఃఖాశ్రయం పునః । ద్వయోరపీహ సమ్ప్రోక్తం దేహత్రయమవిద్యయా
దానినే జీవుడు అంటారు, అది అన్నీ దుఃఖాలకు ఆధారం. ఈ ఇద్దరికీ కూడా, అవిద్య వల్ల శరీరములు మూడు విధాలుగా చెప్పబడ్డాయి.
దేహత్రయాభిమానాచ్చాప్యభూన్నామత్రయం పునః । ప్రాజ్ఞస్తు కారణాత్మా స్యాత్సూక్ష్మదేహీ తు తైజసః
ఈ మూడు శరీరాలతో ఐక్యత వల్ల మూడురకాల పేర్లు కూడా వచ్చాయి. కారణశరీరాన్ని ప్రాజ్ఞుడు అంటారు, సూక్ష్మశరీరాన్ని తైజసుడు అంటారు.
స్థూలదేహీ తు విశ్వాఖ్యస్త్రివిధః పరికీర్తితః । ఏవమీశోఽపి సమ్ప్రోక్త ఈశసూత్రవిరాట్పదైః
స్థూలశరీరాన్ని విశ్వుడు అంటారు. అలాగే, పరమేశ్వరునికి కూడా ఈశ, సూత్ర, విరాట్ అనే పేర్లు ఉన్నాయి.
ప్రథమో వ్యష్టిరూపస్తు సమష్ట్యాత్మా పరః స్మృతః । స హి సర్వేశ్వరః సాక్షాజ్జీవానుగ్రహకామ్యయా
మొదటిది వ్యక్తిగత రూపం, సమష్టి రూపం పరమమైనదిగా భావించబడుతుంది. ఆయనే సర్వేశ్వరుడు, జీవులకు అనుగ్రహం చేయాలని కోరేవాడు.
కరోతి వివిధం విశ్వం నానాభోగాశ్రయం పునః । మచ్ఛక్తిప్రేరితో నిత్యం మయి రాజన్ప్రకల్పితః
ఆయనే నా శక్తితో ప్రేరేపించబడి, ఎన్నో రకాల అనుభవాలకు ఆధారమైన ఈ విశ్వాన్ని సృష్టిస్తాడు, ఎప్పుడూ నాలోనే స్థితిచేస్తాడు, ఓ రాజా.
శ్రీదేవీవిరాడ్రూపదర్శనసహితం దేవకృతతత్స్తవవర్ణనమ్ దేవ్యువాచ మన్మాయాశక్తిసంక్లృప్తం జగత్సర్వం చరాచరమ్ । సాపి మత్తః పృథఙ్మాయా నాస్త్యేవ పరమార్థతః
నా మాయాశక్తితో ఈ జగత్తు, చరాచరమూ ఏర్పడింది. కానీ నన్ను వదిలి మాయ వాస్తవంగా ఎక్కడా లేదు.
వ్యవహారదృశా సేయం విద్యా మాయేతి విశ్రుతా । తత్త్వదృష్ట్యా తు నాస్త్యేవ తత్త్వమేవాస్తి కేవలమ్
ప్రపంచ వ్యవహారంలో దీనిని విద్య, మాయ అని అంటారు. కానీ తత్వ దృష్టిలో చూస్తే, అది అసలు లేదు—కేవలం పరమార్థమే ఉంది.
సాహం సర్వం జగత్సృష్ట్వా తదన్తః ప్రవిశామ్యహమ్ । మాయాకర్మాదిసహితా గిరే ప్రాణపురఃసరా
నేనే ఈ జగత్తును సృష్టించి, దానిలో ప్రవేశిస్తాను. మాయ, కర్మ, ప్రాణం మొదలైన వాటితో కూడి, ఓ పర్వతా!
లోకాన్తరగతిర్నోచేత్కథం స్యాదితి హేతునా । యథా యథా భవన్త్యేవ మాయాభేదాస్తథా తథా
ఇలా కాకపోతే లోకాంతరాలలో ప్రయాణం ఎలా జరుగుతుంది? మాయ యొక్క భేదాలు ఎప్పుడు ఎలా ఏర్పడతాయో, వాటి ఫలితాలు కూడా అలాగే కలుగుతాయి.