అయోనిజోఽహం విప్రర్షే యోనౌ మే కీదృశీ మతిః । న వాఞ్ఛామ్యహమగ్రేఽపి యోనావేవ సముద్భవమ్
ఓ బ్రాహ్మణమునివరా! నేను గర్భంలో పుట్టినవాడిని కాదు. నాకు గర్భంలో పుట్టడంపై ఏమాత్రం ఆసక్తి లేదు. భవిష్యత్తులో కూడా గర్భ జన్మను నేను కోరను.
విట్సుఖం కిము వాఞ్ఛామి త్యక్త్వాఽఽత్మసుఖమద్భుతమ్ । ఆత్మారామశ్చ భూయోఽపి న భవత్యతిలోలుపః
ఆత్మానందాన్ని వదిలేసి మలానందాన్ని నేను ఎందుకు కోరాలి? ఆత్మలో ఆనందపడే వాడు మితిమీరిన ఆశలు పెట్టుకోడు.
ప్రథమం పఠితా వేదా మయా విస్తారితాశ్చ తే । హింసామయాస్తే పతితాః కర్మమార్గప్రవర్తకాః
మొదట నేను వేదాలను చదివాను, వాటిని నీకు వివరించాను కూడా. కానీ అవి హింసతో నిండినవి, కర్మ మార్గానికే దారితీస్తాయి.
బృహస్పతిర్గురుః ప్రాప్తః సోఽపి మగ్నో గృహార్ణవే । అవిద్యాగ్రస్తహృదయః కథం తారయితుం క్షమః
బృహస్పతి అనే గురువును పొందినా, ఆయన కూడా గృహస్థాశ్రమ సముద్రంలో మునిగిపోయాడు. అజ్ఞానం హృదయాన్ని పట్టేసినప్పుడు, ఆయన ఎలా ఇతరులను రక్షించగలడు?
రోగగ్రస్తో యథా వైద్యః పరరోగచికిత్సకః । తథా గురుర్ముముక్షోర్మే గృహస్థోఽయం విడమ్బనా
రోగంతో బాధపడే వైద్యుడు ఇతరుల వ్యాధిని చికిత్స చేసినట్టు, ముక్తిని కోరేవాడికి గృహస్థుడు గురువైతే అది పరమ విచిత్రం.
కృత్వా ప్రణామం గురవే త్వత్సమీపముపాగతః । త్రాహి మాం తత్త్వబోధేన భీతం సంసారసర్పతః
గురువుకి నమస్కరించి, ఇప్పుడు నీ వద్దకు వచ్చాను. సంసార సర్పం నుంచి భయపడుతున్న నన్ను, నీవు తత్త్వ జ్ఞానంతో రక్షించు.
సంసారేఽస్మిన్మహాఘోరే భ్రమణం నభచక్రవత్ । న చ విశ్రమణం క్యాపి సూర్యస్యేవ దివానిశి
ఈ భయంకరమైన సంసారంలో జీవనం, ఆకాశంలో సూర్యుడు తిరిగినట్టు తిరుగుతూనే ఉంటుంది. సూర్యుడికి రాత్రింబవళ్ళు విశ్రాంతిలేని విధంగా, ఇక్కడ ఎవరికీ విశ్రాంతి లేదు.
కిం సుఖం తాత సంసారే నిజతత్త్వవిచారణాత్ । మూఢానాం సుఖబుద్ధిస్తు విట్సు కీటసుఖం యథా
తండ్రీ! తన నిజ స్వరూపాన్ని విచారించకుండా సంసారంలో ఏ సుఖం ఉంటుంది? మూర్ఖులకు సుఖమంటే మలంలో పురుగుల ఆనందం లాంటిది.
అధీత్య వేదశాస్త్రాణి సంసారే రాగిణశ్చ యే । తేభ్యః పరో న మూర్ఖోఽస్తి సధర్మా శ్వాశ్వసూకరైః
వేదాలు, శాస్త్రాలు చదివి కూడా సంసారంలో ఆసక్తి ఉన్నవారు మూర్ఖులకంటే గొప్పవారు కాదు; వారు కుక్కలు, గాడిదలు, పందుల్లాంటివారు.
మానుష్యం దుర్లభం ప్రాప్య వేదశాస్త్రాణ్యధీత్య చ । బధ్యతే యది సంసారే కో విముచ్యేత మానవః
అతి అరుదైన మానవ జన్మను పొంది, వేదాలు, శాస్త్రాలు చదివి కూడా ఎవరైనా సంసార బంధంలోనే ఉంటే, అలాంటి మనిషిని ఎవరు విముక్తి చేయగలరు?
నాతః పరతరం లోకే క్వచిదాశ్చర్యమద్భుతమ్ । పుత్రదారగృహాసక్తః పణ్డితః పరిగీయతే
ఈ లోకంలో దీనికంటే గొప్ప అద్భుతం లేదు: పిల్లలు, భార్య, ఇల్లు వీటిలో ఆసక్తి ఉన్నవాడిని పండితుడని పొగిడేరు.
న బాధ్యతే యః సంసారే నరో మాయాగుణైస్త్రిభిః । స విద్వాన్స చ మేధావీ శాస్త్రపారం గతో హి సః
సంసారంలో మాయా గుణాలైన మూడు లక్షణాల వల్ల ఎవడు బాధపడడో, వాడే నిజమైన జ్ఞాని, వాడే బుద్ధిమంతుడు, వాడే శాస్త్రాలను పూర్తిగా గ్రహించినవాడు.
కిం వృథాధ్యయనేనాత్ర దృఢబన్ధకరేణ చ । పఠితవ్యం తదేవాశు మోచయేద్భవబన్ధనాత్
ఇక్కడ వ్యర్థంగా చదువుకోవడం వల్ల బంధనమే పెరుగుతుంది. మనకు సంసార బంధనాల నుంచి విముక్తి కలిగించే దానినే త్వరగా చదవాలి.
గహ్ణాతి పురుషం యస్మాద్గృహం తేన ప్రకీర్తితమ్ । క్వ సుఖం బన్ధనాగారే తేన భీతోఽస్మ్యహం పితః
ఇది మనిషిని కట్టిపడేస్తుంది కాబట్టి దీనిని ఇల్లు అంటారు. బంధనమైన జైల్లో ఎక్కడ ఆనందం ఉంటుంది? అందుకే నాన్నగారు, నాకు భయం వేస్తోంది.
యేఽబుధా మన్దమతయో విధినా ముషితాశ్చ యే । తే ప్రాప్య మానుషం జన్మ పునర్బన్ధం విశన్త్యుత
అజ్ఞానులు, మాంద్యమైన మనసున్నవారు, విధి చేత మోసపోయినవారు మానవ జన్మ పొందినా మళ్లీ బంధనంలో పడిపోతారు.
వ్యాస ఉవాచ న గృహం బన్ధనాగారం బన్ధనే న చ కారణమ్ । మనసా యో వినిర్ముక్తో గృహస్థోఽపి విముచ్యతే
వ్యాసుడు చెప్పాడు: ఇల్లు బంధనమైన జైలు కాదు, బంధానికి కారణం కూడా కాదు. మనసుతో విముక్తి పొందినవాడు, ఇల్లువాడైనా, ముక్తుడవుతాడు.
న్యాయాగతధనః కుర్వన్వేదోక్తం విధివత్క్రమాత్ । గృహస్థోఽపి విముచ్యేత శ్రాద్ధకృత్సత్యవాక్ శుచిః
ధర్మబద్ధంగా సంపాదన చేసి, వేదంలో చెప్పిన విధంగా క్రమంగా కర్మలు చేసి, శ్రద్ధతో శ్రాద్ధం చేసి, నిజం మాట్లాడి, శుద్ధుడై ఉంటే ఇల్లువాడైనా విముక్తి పొందగలడు.
బ్రహ్మచారీ యతిశ్చైవ వానప్రస్థో వ్రతస్థితః । గృహస్థం సముపాసన్తే మధ్యాహ్నాతిక్రమే సదా
బ్రహ్మచారులు, త్యాగులు, వనప్రస్థులు, వ్రతస్థులు ఎప్పుడూ మధ్యాహ్నం తర్వాత ఇల్లువాడిని ఆశ్రయిస్తారు.
శ్రద్ధయా చాన్నదానేన వాచా సూనృతయా తథా । ఉపకుర్వన్తి ధర్మస్థా గృహాశ్రమనివాసినః
ధర్మంలో నిలిచినవారు, విశ్వాసంతో అన్నదానం చేసి, మధురమైన మాటలతో, సత్యవాక్యంతో, ఇల్లువారికి సహాయం చేస్తారు.
గృహాశ్రమాత్పరో ధర్మో న దృష్టో న చ వై శ్రుతః । వసిష్ఠాదిభిరాచార్యైర్జ్ఞానిభిః సముపాశ్రితః
ఇల్లువాడి ధర్మం కన్నా గొప్పది మరొకటి కనిపించలేదు, వినబడలేదు కూడా. వసిష్ఠుడు వంటి జ్ఞానులు కూడా దానినే అనుసరించారు.
కిమసాధ్యం మహాభాగ వేదోక్తాని చ కుర్వతః । స్వర్గం మోక్షం చ సజ్జన్మ యద్యద్వాఞ్ఛతి తద్భవేత్
ధన్యుడా, వేదంలో చెప్పినట్టు నడిచేవాడికి సాధించలేనిది ఏముంది? స్వర్గం కావాలన్నా, మోక్షం కావాలన్నా, మంచి జన్మ కావాలన్నా, ఏది కోరినా అది లభిస్తుంది.
ఆశ్రమాదాశ్రమం గచ్ఛేదితి ధర్మవిదో విదుః । తస్మాదగ్నిం సమాధాయ కురు కర్మాణ్యతన్ద్రితః
ధర్మాన్ని తెలిసినవారు, ఒక ఆశ్రమం నుంచి మరొకదానికి వెళ్ళాలని అంటారు. అందుకే, అగ్ని ప్రతిష్ఠించి, అలసట లేకుండా నీ కర్తవ్యాలు చేయు.
దేవాన్పితౄన్మనుష్యాంశ్చ సన్తర్ప్య విధివత్సుత । పుత్రముత్పాద్య ధర్మజ్ఞ సంయోజ్య చ గృహాశ్రమే
బిడ్డా, నియమానుసారం దేవతలు, పితృదేవతలు, మనుష్యులను తృప్తిపర్చు. ధర్మాన్ని తెలిసి, కుమారుణ్ని పుట్టించి, ఇల్లువాడి ఆశ్రమంలో స్థాపించు.
త్యక్త్వాగృహం వనం గత్వా కర్తాసి వ్రతముత్తమమ్ । వానప్రస్థాశ్రమం కృత్వా సంన్యాసం చ తతః పరమ్
ఇల్లును వదిలి అడవికి వెళ్లి, ఉత్తమమైన వ్రతాన్ని ఆచరించాలి. వనప్రస్థాశ్రమంలోకి ప్రవేశించి, ఆ తరువాత సన్న్యాసాన్ని స్వీకరించాలి.
ఇన్ద్రియాణి మహాభాగ మాదకాని సునిశ్చితమ్ । అదారస్య దురన్తాని పఞ్చైవ మనసా సహ
ధన్యుడా, ఇంద్రియాలు మత్తు తెప్పించేవే. భార్య లేకుండా, మనసుతో కలిపి ఈ ఐదు ఇంద్రియాలను అదుపులో పెట్టడం చాలా కష్టం.
తస్మాద్దారాన్ప్రకుర్వీత తజ్జయాయ మహామతే । వార్ధకే తప ఆతిష్ఠేదితి శాస్త్రోదితం వచః
కాబట్టి, వీటిపై విజయాన్ని సాధించేందుకు వివాహం చేసుకోవాలి. వృద్ధాప్యంలో తపస్సు ఆచరించాలి — ఇదే శాస్త్రంలో చెప్పిన మాట.
విశ్వామిత్రో మహాభాగ తపః కృత్వాతిదుశ్చరమ్ । త్రీణి వర్షసహస్రాణి నిరాహారో జితేన్ద్రియః
ధన్యుడా, విశ్వామిత్రుడు మూడు వేల సంవత్సరాలు భోజనం లేకుండా, ఇంద్రియాలను జయించి, అత్యంత కఠినమైన తపస్సు చేశాడు.
మోహితశ్చ మహాతేజా వనే మేనకయా స్థితః । శకున్తలా సముత్పన్నా పుత్రీ తద్వీర్యజా శుభా
అంతటి మహాతేజస్సు ఉన్న తపస్వి అయినా, అడవిలో మేనక చేత మాయలోపోయాడు. ఆ కలయిక వల్ల శకుంతల అనే పుణ్యవంతురాలు పుట్టింది.
దృష్ట్వా దాశసుతాం కాలీం పితా మమ పరాశరః । కామబాణార్దితః కన్యాం తాం జగ్రాహోడుపే స్థితః
దాసుని కుమార్తె అయిన కాళిని చూసి, నా తండ్రి పరాశరుడు కామబాణాలతో ఆకర్షితుడై, ఆమె పడవ దగ్గర నిలబడి ఉండగా ఆమెను స్వీకరించాడు.
బ్రహ్మాపి స్వసుతాం దృష్ట్వా పఞ్చబాణప్రపీడితః । ధావమానశ్చ రుద్రేణ మూర్చ్ఛితశ్చ నివారితః
బ్రహ్మదేవుడు కూడా తన కుమార్తెను చూసి, ఐదు కామబాణాల ప్రభావంతో వెంబడించాడు. అప్పుడే రుద్రుడు అతన్ని ఆపి, అపస్మారంలోకి నెట్టాడు.