స్వోత్తరీయైః ప్రకుర్వన్తి విరజస్కం మహీతలమ్ । సోఽయం కపాలసంలగ్నే ఘటీపటనిరన్తరే
కడుపు మీద తెల్లటి పై వస్త్రాలు వేసుకున్నవారు, ఇప్పుడు ఈయన కపాలాలతో అలంకరించబడి, గంట మోగుతున్న శబ్దంతో ఉన్నాడు.
మృతనిర్మాల్యసూత్రాన్తర్లగ్నకేశసుదారుణే । వసానిష్పన్దసంశుష్కమహాపటలమణ్డితే
చనిపోయినవారి మాలలు, అందులో చిక్కుకున్న జుట్టు, కదలని కొవ్వుతో పొడిగా మారిన పెద్ద వస్త్రంతో ఈయన అలంకరించబడ్డాడు.
భస్మాఙ్గారార్ధదగ్ధాస్థిమజ్జాసంఘట్టభీషణే । గృధ్రగోమాయునాదార్తే పుష్టక్షుద్రవిహఙ్గమే
బొగ్గు, బూడిద, ఎముకలు, మజ్జతో భయంకరంగా కనిపిస్తూ, గద్దలు, నక్కలు అరుపులతో, చిన్న పక్షుల కేకలతో బాధపడుతున్నాడు.
చితాధూమాయతపటే నీలీకృతదిగన్తరే । కుణపాస్వాదనముదా సమ్ప్రకృష్టనిశాచరే
చితాధూమంతో నలుపు పడిన వస్త్రం, చుట్టూ చీకటి, మృతదేహాల రుచి ఆస్వాదిస్తూ, భయంకరమైన రాత్రిపూట సంచరించే దెయ్యాలతో ఉన్నాడు.
చరత్యమేధ్యే రాజేన్ద్రః శ్మశానే దుఃఖపీడితః । ఏవముక్త్వాథ సంశ్లిష్య కణ్ఠే రాజ్ఞో నృపాత్మజా
రాజేంద్రా! ఈ రాజు అపవిత్రమైన శ్మశానంలో, దుఃఖంతో బాధపడుతూ తిరుగుతున్నాడు. ఇలా చెప్పి, రాజ కుమార్తె రాజును మెడలో పట్టుకుని ఆలింగనం చేసింది.
కష్టం శోకసమావిష్టా విలలాపార్తయా గిరా । రాజన్ స్వప్నోఽథ తథ్యం వా యదేతన్మన్యతే భవాన్
ఆమె తీవ్ర శోకంతో, బాధతో వాపోయింది: 'రాజా! ఇది కలవా, నిజమా? నువ్వు ఎలా భావిస్తున్నావో చెప్పు.'
తత్కథ్యతాం మహాభాగ మనో వై ముహ్యతే మమ । యద్యేతదేవ ధర్మజ్ఞ నాస్తి ధర్మే సహాయతా
'మహాభాగ! నాకు మనస్సు కలవరపడుతోంది, నిజంగా ఇది జరిగిందా? ధర్మజ్ఞా! ధర్మంలో సహాయం లేకపోతే ఏమి చేయగలం?'
తథైవ విప్రదేవాదిపూజనే సత్యపాలనే । నాస్తి ధర్మః కుతః సత్యం నార్జవం నానృశంసతా
'బ్రాహ్మణులు, దేవతలు, సత్యాన్ని కాపాడడంలో కూడా ధర్మం లేకపోతే, సత్యం ఎక్కడ? నేరుగా ఉండడం ఎక్కడ? దయ ఎక్కడ?'
యత్ర త్వం ధర్మపరమః స్వరాజ్యాదవరోపితః । సూత ఉవాచ - ఇతి తస్యా వచః శ్రుత్వా నిఃశ్వస్యోష్ణం సగద్గదః
'నీవు ధర్మానికి పరమంగా ఉండి, నీ స్వరాజ్యాన్ని కోల్పోయావు.' సూతుడు చెప్పాడు: ఆమె మాటలు విని, రాజు వేడిగా ఊపిరి పీల్చి, కంఠం కదలకుండా ఇలా అన్నాడు.
కథయామాస తన్వఙ్గ్యై యథా ప్రాప్తః శ్వపాకతామ్ । రుదిత్వా సా తు సుచిరం నిఃశ్వస్యోష్ణం సుదుఃఖితా
తనకు ఈ దుస్థితి ఎలా వచ్చిందో, సన్నని నడుము గల ఆమెకు వివరించసాగాడు. ఆమె చాలా సేపు ఏడ్చి, వేడిగా ఊపిరి పీల్చి, తీవ్రంగా దుఃఖించింది.
స్వపుత్రమరణం భీరుర్యథావత్తం న్యవేదయత్ । శ్రుత్వా రాజా తథా వాక్యం నిపపాత మహీతలే
తన కుమారుడి మరణాన్ని భయంతో, యథావిధిగా వివరించింది. ఆమె మాటలు విని, రాజు నేలపై పడిపోయాడు.
మృతపుత్రం సమానీయ జిహ్వయా విలిహన్ముహుః । హరిశ్చన్ద్రమథో ప్రాహ శైవ్యా గద్గదయా గిరా
తన మృత కుమారుడిని దగ్గరికి తీసుకుని, మళ్లీ మళ్లీ నాలుకతో నాకుతూ, హరిశ్చంద్రుడు షైవ్యకు కంపిత స్వరంతో ఇలా అన్నాడు.
కురుష్వ స్వామినః ప్రేష్యం ఛేదయిత్వా శిరో మమ । స్వామిద్రోహో న తేఽస్త్వద్య మాసత్యో భవ భూపతే
'నీ యజమాని ఆజ్ఞను నెరవేర్చు — నా తల నరికివేయి. నేడు నీ యజమానిని మోసం చేయవద్దు, రాజా!'
మాసత్యం తవ రాజేన్ద్ర పరద్రోహస్తు పాతకమ్ । ఏతదాకర్ణ్య రాజా తు పపాత భువి మూర్చ్ఛితః
'నీ యజమానిని మోసం చేయకూడదు, రాజేంద్రా! కానీ, వేరొకరిని మోసం చేయడం పాపం.' ఇది విని, రాజు మూర్ఛపోయి నేలపై పడిపోయాడు.
క్షణేన చేతనాం ప్రాప్య విలలాపాతిదుఃఖితః । రాజోవాచ - కథం ప్రియే త్వయా ప్రోక్తం వచనం త్వతినిష్ఠురమ్
ఒక క్షణంలో చైతన్యం వచ్చి, తీవ్రమైన దుఃఖంతో వాపోయాడు. రాజు ఇలా అన్నాడు: 'ప్రియమైనవాడా! నువ్వు ఇంత కఠినంగా ఎలా మాట్లాడగలిగావు?'
యదశక్యం భవేద్వక్తుం తత్కర్మ క్రియతే కథమ్ । పత్న్యువాచ - మయా చ పూజితా గౌరీ దేవా విప్రాస్తథైవ చ
'పలుకలేని మాటను ఎలా చేయగలం? అలాంటి పని ఎలా చేయగలం?' రాణి ఇలా చెప్పింది: 'నేను గౌరీదేవిని, దేవతలను, బ్రాహ్మణులను పూజించాను.'
భవిష్యసి పతిస్త్వం మే హ్యన్యస్మిఞ్జన్మని ప్రభో । శ్రుత్వా రాజా తదా వాక్యం నిపపాత మహీతలే
ప్రభూ, మరొక జన్మలో నీవే నాకు భర్తవుతావు అని చెప్పగా, ఆ మాటలు విన్న రాజు నేలమీద పడిపోయాడు.
మృతస్య పుత్రస్య తదా చుచుమ్బ దుఃఖితో ముఖమ్ । రాజోవాచ - ప్రియే న రోచతే దీర్ఘం కాలం క్లేశం మయాశితుమ్
తన మృత కుమారుని ముఖాన్ని దుఃఖంతో ముద్దాడి, రాజు ఇలా అన్నాడు — ప్రియమైనవాడా, ఇంత కాలం ఇలాంటి బాధను నేను భరించలేను.
నాత్మాయత్తోఽహం తన్వఙ్గి పశ్య మే మన్దభాగ్యతామ్ । చాణ్డాలేనాననుజ్ఞాతః ప్రవేక్ష్యే జ్వలనం యది
తన్వంగీ, నేను నా మీద నాకు అధికారం లేదు. నా దురదృష్టాన్ని చూడు. ఆ చండాలుడు అనుమతించకపోతే, నేను అగ్నిలోకి దూకిపోతాను.
చాణ్డాలదాసతాం యాస్యే పునరప్యన్యజన్మని । నరకం చ వరం ప్రాప్య ఖేదం ప్రాప్స్యామి దారుణమ్
మరో జన్మలో మళ్లీ చండాలుడి దాసుడిగా మారిపోతాను, లేక నరకంలో పడిపోయి భయంకరమైన బాధను అనుభవిస్తాను.
తాపం ప్రాప్స్యామి సమ్ప్రాప్య మహారౌరవరౌరవే । మగ్నస్య దుఃఖజలధౌ వరం ప్రాణైర్వియోజనమ్
మహారౌరవ నరకంలో పడితే నరకయాతన అనుభవించాల్సి వస్తుంది. బాధ సముద్రంలో మునిగినవాడికి ప్రాణాలు విడిచిపెట్టడం మేలుగా ఉంటుంది.
కథం ప్రాణాన్విముఞ్చామి పరాయత్తోఽస్మి దుర్గతః । తథాపి దుఃఖబాహుల్యాత్త్యక్ష్యామి తు నిజాం తనుమ్
నేను ఎలా ప్రాణాలు విడిచిపెట్టగలను? నేను బలహీనుడిని, దురదృష్టవంతుడిని. అయినా, ఈ అపారమైన బాధ వల్ల నా శరీరాన్ని త్యజిస్తాను.
త్రైలోక్యే నాస్తి తద్దుఃఖం నాసిపత్రవనే తథా । వైతరణ్యాం కుతస్తద్వద్యాదృశం పుత్రవిప్లవే
మూడు లోకాలలో ఇలాంటి బాధ ఎక్కడా లేదు. కత్తిపత్రల అడవిలోనూ, వైతరణి నదిలోనూ ఇంతటి బాధ ఉండదు. కుమారుని కోల్పోవడం వంటి దుఃఖం మరొకటి లేదు.
సోఽహం సుతశరీరేణ దీప్యమానే హుతాశనే । నిపతిష్యామి తన్వఙ్గి క్షన్తవ్యం తన్మమాధునా
తన్వంగీ, నా కుమారుని శరీరంతో పాటు అగ్నిలో పడిపోతాను. దయచేసి దీనిని నీవు క్షమించు.
న వక్తవ్య త్వయా కిఞ్చిదతః కమలలోచనే । మమ వాక్యం చ తన్వఙ్గి నిబోధాహతమానసా
కమలలోచనే, ఇకపై నువ్వు ఏమీ మాట్లాడకూడదు. తన్వంగీ, నా మనసు బాధతో నిండిపోయినా, నా మాటలు విను.
అనుజ్ఞాతాథ గచ్ఛ త్వం విప్రవేశ్మ శుచిస్మితే । యది దత్తం యది హుతం గురవో యది తోషితాః
శుచిస్మితే, నా అనుమతితో ఇప్పుడు బ్రాహ్మణుని ఇంటికి వెళ్ళు. దానం ఇచ్చినా, హవనం చేసినా, గురువులను సంతుష్టిపరిచినా —
సఙ్గమః పరలోకే మే నిజపుత్రేణ చేత్త్వయా । ఇహలోకే కుతస్త్వేతద్భవిష్యతి సమీప్సితమ్
పరలోకంలో మన కుమారునితో కలిసే అవకాశం ఉంటే, ఇహలోకంలో అలాంటి కోరిక ఎలా నెరవేరుతుంది?
యన్మయా హసతా కిఞ్చిద్రహసి త్వాం శుచిస్మితే । అశేషముక్తం తత్సర్వం క్షన్తవ్యం మమ యాస్యతః
శుచిస్మితే, నేను ఏదైనా ఒంటరిగా నవ్వుతూ నీతో ఏమైనా మాట్లాడితే, నేను వెళ్ళిపోతున్నప్పుడు వాటన్నిటినీ క్షమించు.
రాజపత్నీతి గర్వేణ నావజ్ఞేయః స మే ద్విజః । సర్వయత్నేన తోష్యం స్యాత్స్వామీ దైవతవచ్ఛుభే
రాజపత్నిగా గర్వంతో ఆ బ్రాహ్మణుణ్ణి తక్కువగా చూడకూడదు. శుభే, యజమానుని దేవుడిలా భావించి అన్ని విధాలా సంతుష్టిపరచాలి.
రాజ్ఞ్యువాచ అహమప్యత్ర రాజర్షే నిపతిష్యే హుతాశనే । దుఃఖభారాసహా దేవ సహ యాస్యామి వై త్వయా
రాణి ఇలా చెప్పింది — రాజర్షీ, నేను కూడా ఇక్కడే అగ్నిలో పడిపోతాను. ఈ దుఃఖభారం భరించలేక, ప్రభూ, నీతో పాటు వెళ్ళిపోతాను.