నిరీక్షన్నద్య ఘోరేణ విషేణాధికృతోఽధునా । ఏవముక్త్వా తమాదాయ బాలకం బాష్పగద్గదః
ఈ రోజు, భయంకరమైన విషానికి లోనైన వాడిని చూస్తున్నాను. ఇలా చెప్పి, కన్నీళ్లతో గొంతు కడిగి, బిడ్డను ఒడిలోకి తీసుకున్నాడు.
పరిష్వజ్య చ నిశ్చేష్టో మూర్చ్ఛయా నిపపాత హ । తతస్తం పతితం దృష్ట్వా శైవ్యా చైవమచిన్తయత్
ఆలింగనం చేసి, కదలకుండా మూర్చపోయి నేలపై పడిపోయాడు. అతడిని పడిపోయినట్టు చూసి, శైవ్య కూడా ఇలా ఆలోచించింది:
అయం స పురుషవ్యాఘ్రః స్వరేణైవోపలక్ష్యతే । విద్వజ్జనమనశ్చన్ద్రో హరిశ్చన్ద్రో న సంశయః
'ఈయనే ఆ పురుషవృశభుడు. స్వరంతోనే తెలిసిపోతున్నాడు. హరిశ్చంద్రుడే, పండితులలో చంద్రుడివంటి వాడు, సందేహం లేదు.'
తథాస్య నాసికా తుఙ్గా తిలపుష్పోపమా శుభా । దన్తాశ్చ ముకులప్రఖ్యాః ఖ్యాతకీర్తేర్మహాత్మనః
ఇతని ముక్కు ఎత్తుగా, తిలపువ్వులా అందంగా ఉంది. దంతాలు మొగ్గలవంటి మెరుపుతో ఉన్నాయి. ఇవే ఆ మహాత్ముడైన, పేరెన్నికగన్న వాడి లక్షణాలు.
శ్మశానమాగతః కస్మాద్యద్యేవం స నరేశ్వరః । విహాయ పుత్రశోకం సా పశ్యన్తీ పతితం పతిమ్
ఆ నరేశ్వరుడు ఇలా శ్మశానానికి ఎందుకు వచ్చాడు? కుమారుని శోకాన్ని పక్కన పెట్టి, భర్తను పడిపోయినట్టు చూసింది.
ప్రహృష్టా విస్మితా దీనా భర్తృపుత్రార్తిపీడితా । వీక్షతీ సా తదాపతన్మూర్చ్ఛయా ధరణీతలే
ఆమె ఆనందంతో, ఆశ్చర్యంతో, దుఃఖంతో కూడి, భర్త, కుమారుని బాధతో బాధపడుతూ, ఆ దృశ్యాన్ని చూసి మూర్చపోయి నేలపై పడిపోయింది.
ప్రాప్య చేతశ్చ శనకైః సా గద్గదమభాషత । ధిక్త్వాం దైవ హ్యకరుణ నిర్మర్యాద జుగుప్సిత
కొంతసేపటికి చైతన్యం వచ్చి, గొంతు కడిగి ఇలా చెప్పింది: 'ఓ దుర్దైవమా! నీవు క్రూరమైనవాడివి, న్యాయములేని వాడివి, నీకు సిగ్గు లేదు.'
యేనాయమమరప్రఖ్యో నీతో రాజా శ్వపాకతామ్ । రాజ్యనాశం సుహృత్త్యాగం భార్యాతనయవిక్రయమ్
'ఈ రాజును, దేవతలకు సమానమైన వాడిని, ఎవరో శ్వపాకుడి స్థితికి తీసుకువచ్చారు. రాజ్యం పోయింది, మిత్రులు వదిలిపోయారు, భార్యా కుమారులను అమ్ముకోవాల్సి వచ్చింది.'
ప్రాపయిత్వాపి యేనాద్య చాణ్డాలోఽయం కృతో నృపః । నాద్య పశ్యామి తే ఛత్రం సింహాసనమథాపి వా
ఈ రాజును ఇక్కడికి తీసుకొచ్చినవాడివల్ల, నేడు ఈ రాజు చండాలుడయ్యాడు. కానీ, నీ రాజచత్రం గానీ, సింహాసనం గానీ నాకు కనబడటం లేదు.
చామరవ్యజనే వాపి కోఽయం విధివిపర్యయః । యస్యాస్య వ్రజతః పూర్వం రాజానో భృత్యతాం గతాః
రాజచామరాలు కూడా కనిపించవు. ఇంతటి విధి మార్పు ఏమిటి? ముందు నీ ముందర నడిచిన రాజులు, ఇప్పుడు నీ సేవకులయ్యారు.
స్వోత్తరీయైః ప్రకుర్వన్తి విరజస్కం మహీతలమ్ । సోఽయం కపాలసంలగ్నే ఘటీపటనిరన్తరే
కడుపు మీద తెల్లటి పై వస్త్రాలు వేసుకున్నవారు, ఇప్పుడు ఈయన కపాలాలతో అలంకరించబడి, గంట మోగుతున్న శబ్దంతో ఉన్నాడు.
మృతనిర్మాల్యసూత్రాన్తర్లగ్నకేశసుదారుణే । వసానిష్పన్దసంశుష్కమహాపటలమణ్డితే
చనిపోయినవారి మాలలు, అందులో చిక్కుకున్న జుట్టు, కదలని కొవ్వుతో పొడిగా మారిన పెద్ద వస్త్రంతో ఈయన అలంకరించబడ్డాడు.
భస్మాఙ్గారార్ధదగ్ధాస్థిమజ్జాసంఘట్టభీషణే । గృధ్రగోమాయునాదార్తే పుష్టక్షుద్రవిహఙ్గమే
బొగ్గు, బూడిద, ఎముకలు, మజ్జతో భయంకరంగా కనిపిస్తూ, గద్దలు, నక్కలు అరుపులతో, చిన్న పక్షుల కేకలతో బాధపడుతున్నాడు.
చితాధూమాయతపటే నీలీకృతదిగన్తరే । కుణపాస్వాదనముదా సమ్ప్రకృష్టనిశాచరే
చితాధూమంతో నలుపు పడిన వస్త్రం, చుట్టూ చీకటి, మృతదేహాల రుచి ఆస్వాదిస్తూ, భయంకరమైన రాత్రిపూట సంచరించే దెయ్యాలతో ఉన్నాడు.
చరత్యమేధ్యే రాజేన్ద్రః శ్మశానే దుఃఖపీడితః । ఏవముక్త్వాథ సంశ్లిష్య కణ్ఠే రాజ్ఞో నృపాత్మజా
రాజేంద్రా! ఈ రాజు అపవిత్రమైన శ్మశానంలో, దుఃఖంతో బాధపడుతూ తిరుగుతున్నాడు. ఇలా చెప్పి, రాజ కుమార్తె రాజును మెడలో పట్టుకుని ఆలింగనం చేసింది.
కష్టం శోకసమావిష్టా విలలాపార్తయా గిరా । రాజన్ స్వప్నోఽథ తథ్యం వా యదేతన్మన్యతే భవాన్
ఆమె తీవ్ర శోకంతో, బాధతో వాపోయింది: 'రాజా! ఇది కలవా, నిజమా? నువ్వు ఎలా భావిస్తున్నావో చెప్పు.'
తత్కథ్యతాం మహాభాగ మనో వై ముహ్యతే మమ । యద్యేతదేవ ధర్మజ్ఞ నాస్తి ధర్మే సహాయతా
'మహాభాగ! నాకు మనస్సు కలవరపడుతోంది, నిజంగా ఇది జరిగిందా? ధర్మజ్ఞా! ధర్మంలో సహాయం లేకపోతే ఏమి చేయగలం?'
తథైవ విప్రదేవాదిపూజనే సత్యపాలనే । నాస్తి ధర్మః కుతః సత్యం నార్జవం నానృశంసతా
'బ్రాహ్మణులు, దేవతలు, సత్యాన్ని కాపాడడంలో కూడా ధర్మం లేకపోతే, సత్యం ఎక్కడ? నేరుగా ఉండడం ఎక్కడ? దయ ఎక్కడ?'
యత్ర త్వం ధర్మపరమః స్వరాజ్యాదవరోపితః । సూత ఉవాచ - ఇతి తస్యా వచః శ్రుత్వా నిఃశ్వస్యోష్ణం సగద్గదః
'నీవు ధర్మానికి పరమంగా ఉండి, నీ స్వరాజ్యాన్ని కోల్పోయావు.' సూతుడు చెప్పాడు: ఆమె మాటలు విని, రాజు వేడిగా ఊపిరి పీల్చి, కంఠం కదలకుండా ఇలా అన్నాడు.
కథయామాస తన్వఙ్గ్యై యథా ప్రాప్తః శ్వపాకతామ్ । రుదిత్వా సా తు సుచిరం నిఃశ్వస్యోష్ణం సుదుఃఖితా
తనకు ఈ దుస్థితి ఎలా వచ్చిందో, సన్నని నడుము గల ఆమెకు వివరించసాగాడు. ఆమె చాలా సేపు ఏడ్చి, వేడిగా ఊపిరి పీల్చి, తీవ్రంగా దుఃఖించింది.
స్వపుత్రమరణం భీరుర్యథావత్తం న్యవేదయత్ । శ్రుత్వా రాజా తథా వాక్యం నిపపాత మహీతలే
తన కుమారుడి మరణాన్ని భయంతో, యథావిధిగా వివరించింది. ఆమె మాటలు విని, రాజు నేలపై పడిపోయాడు.
మృతపుత్రం సమానీయ జిహ్వయా విలిహన్ముహుః । హరిశ్చన్ద్రమథో ప్రాహ శైవ్యా గద్గదయా గిరా
తన మృత కుమారుడిని దగ్గరికి తీసుకుని, మళ్లీ మళ్లీ నాలుకతో నాకుతూ, హరిశ్చంద్రుడు షైవ్యకు కంపిత స్వరంతో ఇలా అన్నాడు.
కురుష్వ స్వామినః ప్రేష్యం ఛేదయిత్వా శిరో మమ । స్వామిద్రోహో న తేఽస్త్వద్య మాసత్యో భవ భూపతే
'నీ యజమాని ఆజ్ఞను నెరవేర్చు — నా తల నరికివేయి. నేడు నీ యజమానిని మోసం చేయవద్దు, రాజా!'
మాసత్యం తవ రాజేన్ద్ర పరద్రోహస్తు పాతకమ్ । ఏతదాకర్ణ్య రాజా తు పపాత భువి మూర్చ్ఛితః
'నీ యజమానిని మోసం చేయకూడదు, రాజేంద్రా! కానీ, వేరొకరిని మోసం చేయడం పాపం.' ఇది విని, రాజు మూర్ఛపోయి నేలపై పడిపోయాడు.
క్షణేన చేతనాం ప్రాప్య విలలాపాతిదుఃఖితః । రాజోవాచ - కథం ప్రియే త్వయా ప్రోక్తం వచనం త్వతినిష్ఠురమ్
ఒక క్షణంలో చైతన్యం వచ్చి, తీవ్రమైన దుఃఖంతో వాపోయాడు. రాజు ఇలా అన్నాడు: 'ప్రియమైనవాడా! నువ్వు ఇంత కఠినంగా ఎలా మాట్లాడగలిగావు?'
యదశక్యం భవేద్వక్తుం తత్కర్మ క్రియతే కథమ్ । పత్న్యువాచ - మయా చ పూజితా గౌరీ దేవా విప్రాస్తథైవ చ
'పలుకలేని మాటను ఎలా చేయగలం? అలాంటి పని ఎలా చేయగలం?' రాణి ఇలా చెప్పింది: 'నేను గౌరీదేవిని, దేవతలను, బ్రాహ్మణులను పూజించాను.'
భవిష్యసి పతిస్త్వం మే హ్యన్యస్మిఞ్జన్మని ప్రభో । శ్రుత్వా రాజా తదా వాక్యం నిపపాత మహీతలే
ప్రభూ, మరొక జన్మలో నీవే నాకు భర్తవుతావు అని చెప్పగా, ఆ మాటలు విన్న రాజు నేలమీద పడిపోయాడు.
మృతస్య పుత్రస్య తదా చుచుమ్బ దుఃఖితో ముఖమ్ । రాజోవాచ - ప్రియే న రోచతే దీర్ఘం కాలం క్లేశం మయాశితుమ్
తన మృత కుమారుని ముఖాన్ని దుఃఖంతో ముద్దాడి, రాజు ఇలా అన్నాడు — ప్రియమైనవాడా, ఇంత కాలం ఇలాంటి బాధను నేను భరించలేను.
నాత్మాయత్తోఽహం తన్వఙ్గి పశ్య మే మన్దభాగ్యతామ్ । చాణ్డాలేనాననుజ్ఞాతః ప్రవేక్ష్యే జ్వలనం యది
తన్వంగీ, నేను నా మీద నాకు అధికారం లేదు. నా దురదృష్టాన్ని చూడు. ఆ చండాలుడు అనుమతించకపోతే, నేను అగ్నిలోకి దూకిపోతాను.
చాణ్డాలదాసతాం యాస్యే పునరప్యన్యజన్మని । నరకం చ వరం ప్రాప్య ఖేదం ప్రాప్స్యామి దారుణమ్
మరో జన్మలో మళ్లీ చండాలుడి దాసుడిగా మారిపోతాను, లేక నరకంలో పడిపోయి భయంకరమైన బాధను అనుభవిస్తాను.