కస్మిన్సంస్థీయతే స్థానే విశ్రబ్ధం కేన హేతునా । రాజ్యనాశం సుహృత్త్యాగో భార్యాతనయవిక్రయః
ఏ స్థలంలో, ఏ కారణంతో రాజ్యాన్ని కోల్పోయినా, మిత్రులను వదిలిపెట్టినా, భార్యా కుమారులను అమ్మినా, ఎవరు నిశ్చింతగా సహించగలరు?
హరిశ్చన్ద్రస్య రాజర్షేః కిం విధాతః కృతం త్వయా । ఇతి తస్యా వచః శ్రుత్వా రాజా స్థానచ్యుతస్తదా
ఓ సృష్టికర్తా, నీవు ఆ రాజర్షి హరిశ్చంద్రునికి ఏం చేసావు? ఆమె మాటలు విన్న రాజు, ఆ సమయంలో స్థిరత కోల్పోయాడు.
ప్రత్యభిజ్ఞాయ దేవీం తాం పుత్రం చ నిధనం గతమ్ । కష్టం మమైవ పత్నీయం బాలకశ్చాపి మే సుతః
ఆమె తన భార్యని, చనిపోయినవాడిని తన కుమారుడని గుర్తించాడు. 'అయ్యో! ఇవాళ నా భార్యే, నా చిన్న కుమారుడే' అని బాధపడ్డాడు.
జ్ఞాత్వా పపాత సన్తప్తో మూర్చ్ఛామతిజగామ హ । సా చ తం ప్రత్యభిజ్ఞాయ తామవస్థాముపాగతమ్
అది తెలుసుకుని, బాధతో నేలపై పడిపోయి, మూర్చపోయాడు. ఆమె కూడా అతన్ని, అతని స్థితిని గుర్తించి,
మూర్చ్ఛితా నిపపాతార్తా నిశ్చేష్టా ధరణీతలే । చేతనాం ప్రాప్య రాజేన్ద్రో రాజపత్నీ చ తౌ సమమ్
బాధతో మూర్చిపోయి, కదలకుండా భూమిపై పడిపోయింది. కొంతసేపటికి రాజు, రాణి ఇద్దరూ సొమ్మసిల్లిన స్థితి నుంచి తేరుకున్నారు.
విలేపతుః సుసన్తప్తౌ శోకభారేణ పీడితౌ । రాజోవాచ - హా వత్స సుకుమారం తే వదనం కుఞ్చితాలకమ్
బాధతో నిండిన హృదయంతో, ఇద్దరూ గట్టిగా ఏడ్చారు. రాజు ఇలా అన్నాడు: 'ఓ బిడ్డా! నీ ముడివేసిన జుట్టుతో ఉన్న మృదువైన ముఖాన్ని చూసి—
పశ్యతో మే ముఖం దీనం హృదయం కిం న దీర్యతే । తాత తాతేతి మధురం బ్రువాణం స్వయమాగతమ్
నీ బాధతో ఉన్న ముఖాన్ని చూస్తున్నా, నా హృదయం ఎందుకు చీలిపోదు? 'నాన్నా, నాన్నా' అని మధురంగా పిలుస్తూ నువ్వు నన్ను దగ్గరికి వచ్చేవాడివి.
ఉపగుహ్య కదా వక్ష్యే వత్సవత్సేతి సౌహృదాత్ । కస్య జానుప్రణీతేన పిఙ్గేన క్షితిరేణునా
ప్రేమతో నిన్ను ఎప్పుడైనా ఆలింగనం చేసుకుని, 'నా బిడ్డా!' అని పిలవగలనో? ఎవరి మట్టిపాటి మోకాళ్లు, పసుపు రంగు చేతులు,
మమోత్తరీయముత్సఙ్గం తథాఙ్గం మలమేష్యతి । న వాలం మమ సమ్భూతం మనో హృదయనన్దన
నా పై వస్త్రాన్ని, శరీరాన్ని మురికి చేయగలవు? నా హృదయానందమైన బిడ్డా, నువ్వు నాకు ఒక్క వెంట్రుకైనా కలిగించలేదు.
(మయాసి పితృమాన్పిత్రా విక్రీతో యేన వస్తువత్ ।) గతం రాజ్యమశేషం మే సబాన్ధవధనం మహత్ । (హీనదైవాన్నృశంసేన దృష్టో మే తనయస్తతః ।) అహం మహాహిదష్టస్య పుత్రస్యాననపఙ్కజమ్
(నీవు నాకు కుమారుడివి అయినా, నేను నిన్ను వస్తువులా అమ్మేశాను.) నా రాజ్యం, బంధువులు, ధనం అన్నీ పోయాయి. (దురదృష్టం వల్ల, నా కుమారుడిని ఇలా చూశాను.) ఇప్పుడు, మహావిషం కాటుకు గురైన నా కుమారుని కమల ముఖాన్ని చూస్తున్నాను.
నిరీక్షన్నద్య ఘోరేణ విషేణాధికృతోఽధునా । ఏవముక్త్వా తమాదాయ బాలకం బాష్పగద్గదః
ఈ రోజు, భయంకరమైన విషానికి లోనైన వాడిని చూస్తున్నాను. ఇలా చెప్పి, కన్నీళ్లతో గొంతు కడిగి, బిడ్డను ఒడిలోకి తీసుకున్నాడు.
పరిష్వజ్య చ నిశ్చేష్టో మూర్చ్ఛయా నిపపాత హ । తతస్తం పతితం దృష్ట్వా శైవ్యా చైవమచిన్తయత్
ఆలింగనం చేసి, కదలకుండా మూర్చపోయి నేలపై పడిపోయాడు. అతడిని పడిపోయినట్టు చూసి, శైవ్య కూడా ఇలా ఆలోచించింది:
అయం స పురుషవ్యాఘ్రః స్వరేణైవోపలక్ష్యతే । విద్వజ్జనమనశ్చన్ద్రో హరిశ్చన్ద్రో న సంశయః
'ఈయనే ఆ పురుషవృశభుడు. స్వరంతోనే తెలిసిపోతున్నాడు. హరిశ్చంద్రుడే, పండితులలో చంద్రుడివంటి వాడు, సందేహం లేదు.'
తథాస్య నాసికా తుఙ్గా తిలపుష్పోపమా శుభా । దన్తాశ్చ ముకులప్రఖ్యాః ఖ్యాతకీర్తేర్మహాత్మనః
ఇతని ముక్కు ఎత్తుగా, తిలపువ్వులా అందంగా ఉంది. దంతాలు మొగ్గలవంటి మెరుపుతో ఉన్నాయి. ఇవే ఆ మహాత్ముడైన, పేరెన్నికగన్న వాడి లక్షణాలు.
శ్మశానమాగతః కస్మాద్యద్యేవం స నరేశ్వరః । విహాయ పుత్రశోకం సా పశ్యన్తీ పతితం పతిమ్
ఆ నరేశ్వరుడు ఇలా శ్మశానానికి ఎందుకు వచ్చాడు? కుమారుని శోకాన్ని పక్కన పెట్టి, భర్తను పడిపోయినట్టు చూసింది.
ప్రహృష్టా విస్మితా దీనా భర్తృపుత్రార్తిపీడితా । వీక్షతీ సా తదాపతన్మూర్చ్ఛయా ధరణీతలే
ఆమె ఆనందంతో, ఆశ్చర్యంతో, దుఃఖంతో కూడి, భర్త, కుమారుని బాధతో బాధపడుతూ, ఆ దృశ్యాన్ని చూసి మూర్చపోయి నేలపై పడిపోయింది.
ప్రాప్య చేతశ్చ శనకైః సా గద్గదమభాషత । ధిక్త్వాం దైవ హ్యకరుణ నిర్మర్యాద జుగుప్సిత
కొంతసేపటికి చైతన్యం వచ్చి, గొంతు కడిగి ఇలా చెప్పింది: 'ఓ దుర్దైవమా! నీవు క్రూరమైనవాడివి, న్యాయములేని వాడివి, నీకు సిగ్గు లేదు.'
యేనాయమమరప్రఖ్యో నీతో రాజా శ్వపాకతామ్ । రాజ్యనాశం సుహృత్త్యాగం భార్యాతనయవిక్రయమ్
'ఈ రాజును, దేవతలకు సమానమైన వాడిని, ఎవరో శ్వపాకుడి స్థితికి తీసుకువచ్చారు. రాజ్యం పోయింది, మిత్రులు వదిలిపోయారు, భార్యా కుమారులను అమ్ముకోవాల్సి వచ్చింది.'
ప్రాపయిత్వాపి యేనాద్య చాణ్డాలోఽయం కృతో నృపః । నాద్య పశ్యామి తే ఛత్రం సింహాసనమథాపి వా
ఈ రాజును ఇక్కడికి తీసుకొచ్చినవాడివల్ల, నేడు ఈ రాజు చండాలుడయ్యాడు. కానీ, నీ రాజచత్రం గానీ, సింహాసనం గానీ నాకు కనబడటం లేదు.
చామరవ్యజనే వాపి కోఽయం విధివిపర్యయః । యస్యాస్య వ్రజతః పూర్వం రాజానో భృత్యతాం గతాః
రాజచామరాలు కూడా కనిపించవు. ఇంతటి విధి మార్పు ఏమిటి? ముందు నీ ముందర నడిచిన రాజులు, ఇప్పుడు నీ సేవకులయ్యారు.
స్వోత్తరీయైః ప్రకుర్వన్తి విరజస్కం మహీతలమ్ । సోఽయం కపాలసంలగ్నే ఘటీపటనిరన్తరే
కడుపు మీద తెల్లటి పై వస్త్రాలు వేసుకున్నవారు, ఇప్పుడు ఈయన కపాలాలతో అలంకరించబడి, గంట మోగుతున్న శబ్దంతో ఉన్నాడు.
మృతనిర్మాల్యసూత్రాన్తర్లగ్నకేశసుదారుణే । వసానిష్పన్దసంశుష్కమహాపటలమణ్డితే
చనిపోయినవారి మాలలు, అందులో చిక్కుకున్న జుట్టు, కదలని కొవ్వుతో పొడిగా మారిన పెద్ద వస్త్రంతో ఈయన అలంకరించబడ్డాడు.
భస్మాఙ్గారార్ధదగ్ధాస్థిమజ్జాసంఘట్టభీషణే । గృధ్రగోమాయునాదార్తే పుష్టక్షుద్రవిహఙ్గమే
బొగ్గు, బూడిద, ఎముకలు, మజ్జతో భయంకరంగా కనిపిస్తూ, గద్దలు, నక్కలు అరుపులతో, చిన్న పక్షుల కేకలతో బాధపడుతున్నాడు.
చితాధూమాయతపటే నీలీకృతదిగన్తరే । కుణపాస్వాదనముదా సమ్ప్రకృష్టనిశాచరే
చితాధూమంతో నలుపు పడిన వస్త్రం, చుట్టూ చీకటి, మృతదేహాల రుచి ఆస్వాదిస్తూ, భయంకరమైన రాత్రిపూట సంచరించే దెయ్యాలతో ఉన్నాడు.
చరత్యమేధ్యే రాజేన్ద్రః శ్మశానే దుఃఖపీడితః । ఏవముక్త్వాథ సంశ్లిష్య కణ్ఠే రాజ్ఞో నృపాత్మజా
రాజేంద్రా! ఈ రాజు అపవిత్రమైన శ్మశానంలో, దుఃఖంతో బాధపడుతూ తిరుగుతున్నాడు. ఇలా చెప్పి, రాజ కుమార్తె రాజును మెడలో పట్టుకుని ఆలింగనం చేసింది.
కష్టం శోకసమావిష్టా విలలాపార్తయా గిరా । రాజన్ స్వప్నోఽథ తథ్యం వా యదేతన్మన్యతే భవాన్
ఆమె తీవ్ర శోకంతో, బాధతో వాపోయింది: 'రాజా! ఇది కలవా, నిజమా? నువ్వు ఎలా భావిస్తున్నావో చెప్పు.'
తత్కథ్యతాం మహాభాగ మనో వై ముహ్యతే మమ । యద్యేతదేవ ధర్మజ్ఞ నాస్తి ధర్మే సహాయతా
'మహాభాగ! నాకు మనస్సు కలవరపడుతోంది, నిజంగా ఇది జరిగిందా? ధర్మజ్ఞా! ధర్మంలో సహాయం లేకపోతే ఏమి చేయగలం?'
తథైవ విప్రదేవాదిపూజనే సత్యపాలనే । నాస్తి ధర్మః కుతః సత్యం నార్జవం నానృశంసతా
'బ్రాహ్మణులు, దేవతలు, సత్యాన్ని కాపాడడంలో కూడా ధర్మం లేకపోతే, సత్యం ఎక్కడ? నేరుగా ఉండడం ఎక్కడ? దయ ఎక్కడ?'
యత్ర త్వం ధర్మపరమః స్వరాజ్యాదవరోపితః । సూత ఉవాచ - ఇతి తస్యా వచః శ్రుత్వా నిఃశ్వస్యోష్ణం సగద్గదః
'నీవు ధర్మానికి పరమంగా ఉండి, నీ స్వరాజ్యాన్ని కోల్పోయావు.' సూతుడు చెప్పాడు: ఆమె మాటలు విని, రాజు వేడిగా ఊపిరి పీల్చి, కంఠం కదలకుండా ఇలా అన్నాడు.
కథయామాస తన్వఙ్గ్యై యథా ప్రాప్తః శ్వపాకతామ్ । రుదిత్వా సా తు సుచిరం నిఃశ్వస్యోష్ణం సుదుఃఖితా
తనకు ఈ దుస్థితి ఎలా వచ్చిందో, సన్నని నడుము గల ఆమెకు వివరించసాగాడు. ఆమె చాలా సేపు ఏడ్చి, వేడిగా ఊపిరి పీల్చి, తీవ్రంగా దుఃఖించింది.