భూమౌ నిపతితం బాలం దృష్ట్వాశీవిషపీడితమ్ । నరేన్ద్రలక్షణోపేతమచిన్తయదసౌ నృపః
పాము విషంతో బాధపడుతూ, నేలపై పడిపోయిన బాలుడిని, రాజకీయ లక్షణాలతో ఉన్నాడని చూసి, ఆ రాజు ఆలోచనలో పడ్డాడు.
అస్య పూర్ణేన్దువద్వక్త్రం శుభమున్నసమవ్రణమ్ । దర్పణప్రతిమోత్తుఙ్గకపోలయుగశోభితమ్
ఆ బాలుడి ముఖం పూర్ణచంద్రుడిలా, అందంగా, ఎత్తుగా, మచ్చలు లేకుండా, అద్దంలో ప్రతిబింబించినట్టు మెరిసే బుగ్గలతో ఉంది.
నీలాన్కేశాన్కుఞ్చితాగ్రాన్ సాన్ద్రాన్దీర్ఘాంస్తరఙ్గిణః । రాజీవసదృశే నేత్రే ఓష్ఠౌ బిమ్బఫలోపమౌ
అతని జుట్టు నల్లగా, చివరలు వంకరగా, దట్టంగా, పొడవుగా, అలలవలె ఉంది. అతని కళ్ళు కమలాల వలె, పెదాలు బింబపండు వలె ఎర్రగా మెరిసాయి.
విశాలవక్షా దీర్ఘాక్షో దీర్ఘబాహూన్నతాంసకః । విశాలపాదో గమ్భీరఃసూక్ష్మాఙ్గుల్యవనీధరః
అతనికి విశాలమైన ఛాతీ, పొడవైన కళ్ళు, పొడవైన చేతులు, ఎత్తైన భుజాలు, విశాలమైన పాదాలు, గంభీరమైన స్వరం, కొండల వలె సన్నని వేళ్లు ఉన్నాయి.
మృణాలపాదో గమ్భీరనాభిరుద్ధతకన్ధరః । అహో కష్టం నరేన్ద్రస్య కస్యాప్యేష కులే శిశుః
అతని పాదాలు తామర కాండాల వలె, నాభి లోతుగా, మెడ ఎత్తుగా ఉంది. హాయ్! ఎంత దురదృష్టం! ఏ రాజవంశంలో ఈ బిడ్డ పుట్టాడో!
జాతో నీతః కృతాన్తేన కాలపాశాద్దురాత్మనా । సూత ఉవాచ - ఏవం దృష్ట్వాథ తం బాలం మాతురఙ్కే ప్రసారితమ్
పుట్టి, తరువాత కాలపాశంలో చిక్కి, మృత్యువు చేతికి వెళ్లిపోయాడు. సూతుడు ఇలా చెప్పాడు — అలా, బాలుడు తల్లి మడిలో పడుకున్నట్టు చూసి,
స్మృతిమభ్యాగతో రాజా హాహేత్యశ్రూణ్యపాతయత్ । సోఽప్యువాచ చ వత్సో మే దశామేతాముపాగతః
రాజు గుర్తు తెచ్చుకుని, 'హాయ్!' అని ఏడ్చాడు. 'నా కుమారుడు ఈ స్థితికి వచ్చాడు' అని కూడా అన్నాడు.
నీతో యది చ ఘోరేణ కృతాన్తేనాత్మనో వశమ్ । విచారయిత్వా రాజాసౌ హరిశ్చన్ద్రస్తథా స్థితః
ఈ బాలుడు భయంకరమైన మృత్యువు చేతిలో, తన విధికి లోబడి పోయాడని రాజు హరిశ్చంద్రుడు ఆలోచించి, స్థిరంగా నిలిచాడు.
తతో రాజ్ఞీ మహాదుఃఖావేశాదిదమభాషత । రాజ్ఞ్యువాచ - హా వత్స కస్య పాపస్య త్వపధ్యానాదిదం మహత్
తర్వాత రాణి, గొప్ప దుఃఖంతో ఇలా చెప్పింది — 'హాయ్ బిడ్డా! ఎవరి పాపం వల్ల ఈ పెద్ద దురదృష్టం మనపై పడిందో'
దుఃఖమాపతితం ఘోరం తద్రూపం నోపలభ్యతే । హా నాథ రాజన్ భవతా మామపాస్య సుదుఃఖితామ్
ఈ భయంకరమైన బాధ మనకు ఎలా వచ్చిందో తెలియడం లేదు. హాయ్ నాథా! ఓ రాజా! నన్ను ఇలా దుఃఖంతో వదిలిపెట్టవద్దు.
కస్మిన్సంస్థీయతే స్థానే విశ్రబ్ధం కేన హేతునా । రాజ్యనాశం సుహృత్త్యాగో భార్యాతనయవిక్రయః
ఏ స్థలంలో, ఏ కారణంతో రాజ్యాన్ని కోల్పోయినా, మిత్రులను వదిలిపెట్టినా, భార్యా కుమారులను అమ్మినా, ఎవరు నిశ్చింతగా సహించగలరు?
హరిశ్చన్ద్రస్య రాజర్షేః కిం విధాతః కృతం త్వయా । ఇతి తస్యా వచః శ్రుత్వా రాజా స్థానచ్యుతస్తదా
ఓ సృష్టికర్తా, నీవు ఆ రాజర్షి హరిశ్చంద్రునికి ఏం చేసావు? ఆమె మాటలు విన్న రాజు, ఆ సమయంలో స్థిరత కోల్పోయాడు.
ప్రత్యభిజ్ఞాయ దేవీం తాం పుత్రం చ నిధనం గతమ్ । కష్టం మమైవ పత్నీయం బాలకశ్చాపి మే సుతః
ఆమె తన భార్యని, చనిపోయినవాడిని తన కుమారుడని గుర్తించాడు. 'అయ్యో! ఇవాళ నా భార్యే, నా చిన్న కుమారుడే' అని బాధపడ్డాడు.
జ్ఞాత్వా పపాత సన్తప్తో మూర్చ్ఛామతిజగామ హ । సా చ తం ప్రత్యభిజ్ఞాయ తామవస్థాముపాగతమ్
అది తెలుసుకుని, బాధతో నేలపై పడిపోయి, మూర్చపోయాడు. ఆమె కూడా అతన్ని, అతని స్థితిని గుర్తించి,
మూర్చ్ఛితా నిపపాతార్తా నిశ్చేష్టా ధరణీతలే । చేతనాం ప్రాప్య రాజేన్ద్రో రాజపత్నీ చ తౌ సమమ్
బాధతో మూర్చిపోయి, కదలకుండా భూమిపై పడిపోయింది. కొంతసేపటికి రాజు, రాణి ఇద్దరూ సొమ్మసిల్లిన స్థితి నుంచి తేరుకున్నారు.
విలేపతుః సుసన్తప్తౌ శోకభారేణ పీడితౌ । రాజోవాచ - హా వత్స సుకుమారం తే వదనం కుఞ్చితాలకమ్
బాధతో నిండిన హృదయంతో, ఇద్దరూ గట్టిగా ఏడ్చారు. రాజు ఇలా అన్నాడు: 'ఓ బిడ్డా! నీ ముడివేసిన జుట్టుతో ఉన్న మృదువైన ముఖాన్ని చూసి—
పశ్యతో మే ముఖం దీనం హృదయం కిం న దీర్యతే । తాత తాతేతి మధురం బ్రువాణం స్వయమాగతమ్
నీ బాధతో ఉన్న ముఖాన్ని చూస్తున్నా, నా హృదయం ఎందుకు చీలిపోదు? 'నాన్నా, నాన్నా' అని మధురంగా పిలుస్తూ నువ్వు నన్ను దగ్గరికి వచ్చేవాడివి.
ఉపగుహ్య కదా వక్ష్యే వత్సవత్సేతి సౌహృదాత్ । కస్య జానుప్రణీతేన పిఙ్గేన క్షితిరేణునా
ప్రేమతో నిన్ను ఎప్పుడైనా ఆలింగనం చేసుకుని, 'నా బిడ్డా!' అని పిలవగలనో? ఎవరి మట్టిపాటి మోకాళ్లు, పసుపు రంగు చేతులు,
మమోత్తరీయముత్సఙ్గం తథాఙ్గం మలమేష్యతి । న వాలం మమ సమ్భూతం మనో హృదయనన్దన
నా పై వస్త్రాన్ని, శరీరాన్ని మురికి చేయగలవు? నా హృదయానందమైన బిడ్డా, నువ్వు నాకు ఒక్క వెంట్రుకైనా కలిగించలేదు.
(మయాసి పితృమాన్పిత్రా విక్రీతో యేన వస్తువత్ ।) గతం రాజ్యమశేషం మే సబాన్ధవధనం మహత్ । (హీనదైవాన్నృశంసేన దృష్టో మే తనయస్తతః ।) అహం మహాహిదష్టస్య పుత్రస్యాననపఙ్కజమ్
(నీవు నాకు కుమారుడివి అయినా, నేను నిన్ను వస్తువులా అమ్మేశాను.) నా రాజ్యం, బంధువులు, ధనం అన్నీ పోయాయి. (దురదృష్టం వల్ల, నా కుమారుడిని ఇలా చూశాను.) ఇప్పుడు, మహావిషం కాటుకు గురైన నా కుమారుని కమల ముఖాన్ని చూస్తున్నాను.
నిరీక్షన్నద్య ఘోరేణ విషేణాధికృతోఽధునా । ఏవముక్త్వా తమాదాయ బాలకం బాష్పగద్గదః
ఈ రోజు, భయంకరమైన విషానికి లోనైన వాడిని చూస్తున్నాను. ఇలా చెప్పి, కన్నీళ్లతో గొంతు కడిగి, బిడ్డను ఒడిలోకి తీసుకున్నాడు.
పరిష్వజ్య చ నిశ్చేష్టో మూర్చ్ఛయా నిపపాత హ । తతస్తం పతితం దృష్ట్వా శైవ్యా చైవమచిన్తయత్
ఆలింగనం చేసి, కదలకుండా మూర్చపోయి నేలపై పడిపోయాడు. అతడిని పడిపోయినట్టు చూసి, శైవ్య కూడా ఇలా ఆలోచించింది:
అయం స పురుషవ్యాఘ్రః స్వరేణైవోపలక్ష్యతే । విద్వజ్జనమనశ్చన్ద్రో హరిశ్చన్ద్రో న సంశయః
'ఈయనే ఆ పురుషవృశభుడు. స్వరంతోనే తెలిసిపోతున్నాడు. హరిశ్చంద్రుడే, పండితులలో చంద్రుడివంటి వాడు, సందేహం లేదు.'
తథాస్య నాసికా తుఙ్గా తిలపుష్పోపమా శుభా । దన్తాశ్చ ముకులప్రఖ్యాః ఖ్యాతకీర్తేర్మహాత్మనః
ఇతని ముక్కు ఎత్తుగా, తిలపువ్వులా అందంగా ఉంది. దంతాలు మొగ్గలవంటి మెరుపుతో ఉన్నాయి. ఇవే ఆ మహాత్ముడైన, పేరెన్నికగన్న వాడి లక్షణాలు.
శ్మశానమాగతః కస్మాద్యద్యేవం స నరేశ్వరః । విహాయ పుత్రశోకం సా పశ్యన్తీ పతితం పతిమ్
ఆ నరేశ్వరుడు ఇలా శ్మశానానికి ఎందుకు వచ్చాడు? కుమారుని శోకాన్ని పక్కన పెట్టి, భర్తను పడిపోయినట్టు చూసింది.
ప్రహృష్టా విస్మితా దీనా భర్తృపుత్రార్తిపీడితా । వీక్షతీ సా తదాపతన్మూర్చ్ఛయా ధరణీతలే
ఆమె ఆనందంతో, ఆశ్చర్యంతో, దుఃఖంతో కూడి, భర్త, కుమారుని బాధతో బాధపడుతూ, ఆ దృశ్యాన్ని చూసి మూర్చపోయి నేలపై పడిపోయింది.
ప్రాప్య చేతశ్చ శనకైః సా గద్గదమభాషత । ధిక్త్వాం దైవ హ్యకరుణ నిర్మర్యాద జుగుప్సిత
కొంతసేపటికి చైతన్యం వచ్చి, గొంతు కడిగి ఇలా చెప్పింది: 'ఓ దుర్దైవమా! నీవు క్రూరమైనవాడివి, న్యాయములేని వాడివి, నీకు సిగ్గు లేదు.'
యేనాయమమరప్రఖ్యో నీతో రాజా శ్వపాకతామ్ । రాజ్యనాశం సుహృత్త్యాగం భార్యాతనయవిక్రయమ్
'ఈ రాజును, దేవతలకు సమానమైన వాడిని, ఎవరో శ్వపాకుడి స్థితికి తీసుకువచ్చారు. రాజ్యం పోయింది, మిత్రులు వదిలిపోయారు, భార్యా కుమారులను అమ్ముకోవాల్సి వచ్చింది.'
ప్రాపయిత్వాపి యేనాద్య చాణ్డాలోఽయం కృతో నృపః । నాద్య పశ్యామి తే ఛత్రం సింహాసనమథాపి వా
ఈ రాజును ఇక్కడికి తీసుకొచ్చినవాడివల్ల, నేడు ఈ రాజు చండాలుడయ్యాడు. కానీ, నీ రాజచత్రం గానీ, సింహాసనం గానీ నాకు కనబడటం లేదు.
చామరవ్యజనే వాపి కోఽయం విధివిపర్యయః । యస్యాస్య వ్రజతః పూర్వం రాజానో భృత్యతాం గతాః
రాజచామరాలు కూడా కనిపించవు. ఇంతటి విధి మార్పు ఏమిటి? ముందు నీ ముందర నడిచిన రాజులు, ఇప్పుడు నీ సేవకులయ్యారు.