శిరస్తే ఛేదయిష్యామి హన్తుం శక్నోతి చేత్కరః । ఏవముక్త్వా సముద్యమ్య ఖడ్గం హన్తుం గతో నృపః
'నా చేయి హతమార్చగలిగితే, నీ తల నరికేస్తాను.' అని చెప్పి, రాజు ఖడ్గాన్ని పైకెత్తి హతమార్చేందుకు ముందుకు వెళ్లాడు.
న జానాతి నృపః పత్నీం సా న జానాతి భూపతిమ్ । అబ్రవీద్ భృశదుఃఖార్తా స్వమృత్యుమభికాఙ్క్షతి
రాజు తన భార్యను గుర్తుపట్టలేదు, ఆమె కూడా భర్తను గుర్తించలేదు. తీవ్రమైన దుఃఖంతో బాధపడుతూ, తన మరణాన్ని కోరుకుంది.
స్త్ర్యువాచ - చాణ్డాల శృణు మే వాక్యం కిఞ్చిత్త్వం యది మన్యసే । మృతస్తిష్ఠతి మే పుత్రో నాతిదూరే బహిః పురాత్
ఆ మహిళ ఇలా చెప్పింది — ఓ చాండాలా, నా మాట విను. నీవు ఒప్పుకుంటే, నా కుమారుడు మృతుడై నగరానికి బయట, చాలా దూరం కాదు, అక్కడ ఉన్నాడు.
తం దహామి హతం యావదానయిత్వా తవాన్తికమ్ । తావత్ప్రతీక్ష్యతాం పశ్చాదసినా ఘాతయస్వ మామ్
ఆ బాలుడిని తీసుకొచ్చి, నేను దహనం చేసుకునే వరకు నీవు కొంతసేపు ఆగు. ఆ తరువాత నువ్వు నన్ను ఖడ్గంతో చంపు.
తేనాథ బాఢమిత్యుక్త్వా ప్రేషితా బాలకం ప్రతి । సా జగామాతిదుఃఖార్తా విపలన్తీ సుదారుణమ్
అతడు 'సరే' అని చెప్పి, ఆమెను బాలుడి దగ్గరకు పంపాడు. ఆమె తీవ్రమైన దుఃఖంతో, గట్టిగా ఏడుస్తూ అక్కడికి వెళ్లింది.
భార్యా తస్య నరేన్ద్రస్య సర్పదష్టం హి బాలకమ్ । హా పుత్ర హా వత్స శిశో ఇత్యేవం వదతీ ముహుః
ఆ రాజుకు భార్య, తన కుమారుడిని పాము కాటేసి చనిపోయినట్టు చూసి, 'హాయ్ నా కుమారా! హాయ్ నా బిడ్డా!' అని మళ్లీ మళ్లీ ఏడుస్తూ పిలిచింది.
కృశా వివర్ణా మలినా పాంసుధ్వస్తశిరోరుహా । శ్మశానభూమిమాగత్య బాలం స్థాప్యావిశద్భువి
ఆమె బాగా క్షీణించి, రంగు కోల్పోయి, మురికి పట్టి, తలలో మట్టి అంటుకుని, శ్మశానానికి వచ్చి, బాలుడిని నేలపై ఉంచింది.
(రాజన్నద్య స్వబాలం తం పశ్యసీహ మహీతలే । రమమాణం స్వసఖిభిర్దష్టం దుష్టాహినా మృతమ్ ॥) తస్యా విలాపశబ్దం తమాకర్ణ్య స నరాధిపః । శవసన్నిధిమాగత్య వస్త్రమస్యాక్షిపత్తదా
(ఓ రాజా, నువ్వు నీ కుమారుడిని ఈరోజు నేలపై, స్నేహితులతో ఆడుకుంటూ, దుష్టపాము కాటుతో చనిపోయినట్టు చూస్తున్నావు.) ఆమె విలాపాన్ని విని, ఆ రాజు అక్కడికి వచ్చి, ఆ శవం దగ్గర ఆమె వస్త్రాన్ని తీసేశాడు.
తాం తథా రుదతీం భార్యాం నాభిజానాతి భూమిపః । చిరప్రవాససన్తప్తాం పునర్జాతామివాబలామ్
అలా ఏడుస్తున్న భార్యను చూసి, రాజు ఆమెను గుర్తించలేకపోయాడు. దీర్ఘకాలపు వేరుపాటు వల్ల బాధపడుతూ, ఆమెను కొత్తగా పుట్టినవారిలా అనిపించింది.
సాపి తం చారుకేశాన్తం పురో దృష్ట్వా జటాలకమ్ । నాభ్యజానాన్నృపవరం శుష్కవృక్షత్వచోపమమ్
ఆమె కూడా అతన్ని ఎదురుగా, అందమైన జటలు, ముద్దైన జుట్టుతో చూసి, ఆ రాజును ఎరుగలేదు. అతడు ఎండిపోయిన చెట్టు తొక్కులా కనిపించాడు.
భూమౌ నిపతితం బాలం దృష్ట్వాశీవిషపీడితమ్ । నరేన్ద్రలక్షణోపేతమచిన్తయదసౌ నృపః
పాము విషంతో బాధపడుతూ, నేలపై పడిపోయిన బాలుడిని, రాజకీయ లక్షణాలతో ఉన్నాడని చూసి, ఆ రాజు ఆలోచనలో పడ్డాడు.
అస్య పూర్ణేన్దువద్వక్త్రం శుభమున్నసమవ్రణమ్ । దర్పణప్రతిమోత్తుఙ్గకపోలయుగశోభితమ్
ఆ బాలుడి ముఖం పూర్ణచంద్రుడిలా, అందంగా, ఎత్తుగా, మచ్చలు లేకుండా, అద్దంలో ప్రతిబింబించినట్టు మెరిసే బుగ్గలతో ఉంది.
నీలాన్కేశాన్కుఞ్చితాగ్రాన్ సాన్ద్రాన్దీర్ఘాంస్తరఙ్గిణః । రాజీవసదృశే నేత్రే ఓష్ఠౌ బిమ్బఫలోపమౌ
అతని జుట్టు నల్లగా, చివరలు వంకరగా, దట్టంగా, పొడవుగా, అలలవలె ఉంది. అతని కళ్ళు కమలాల వలె, పెదాలు బింబపండు వలె ఎర్రగా మెరిసాయి.
విశాలవక్షా దీర్ఘాక్షో దీర్ఘబాహూన్నతాంసకః । విశాలపాదో గమ్భీరఃసూక్ష్మాఙ్గుల్యవనీధరః
అతనికి విశాలమైన ఛాతీ, పొడవైన కళ్ళు, పొడవైన చేతులు, ఎత్తైన భుజాలు, విశాలమైన పాదాలు, గంభీరమైన స్వరం, కొండల వలె సన్నని వేళ్లు ఉన్నాయి.
మృణాలపాదో గమ్భీరనాభిరుద్ధతకన్ధరః । అహో కష్టం నరేన్ద్రస్య కస్యాప్యేష కులే శిశుః
అతని పాదాలు తామర కాండాల వలె, నాభి లోతుగా, మెడ ఎత్తుగా ఉంది. హాయ్! ఎంత దురదృష్టం! ఏ రాజవంశంలో ఈ బిడ్డ పుట్టాడో!
జాతో నీతః కృతాన్తేన కాలపాశాద్దురాత్మనా । సూత ఉవాచ - ఏవం దృష్ట్వాథ తం బాలం మాతురఙ్కే ప్రసారితమ్
పుట్టి, తరువాత కాలపాశంలో చిక్కి, మృత్యువు చేతికి వెళ్లిపోయాడు. సూతుడు ఇలా చెప్పాడు — అలా, బాలుడు తల్లి మడిలో పడుకున్నట్టు చూసి,
స్మృతిమభ్యాగతో రాజా హాహేత్యశ్రూణ్యపాతయత్ । సోఽప్యువాచ చ వత్సో మే దశామేతాముపాగతః
రాజు గుర్తు తెచ్చుకుని, 'హాయ్!' అని ఏడ్చాడు. 'నా కుమారుడు ఈ స్థితికి వచ్చాడు' అని కూడా అన్నాడు.
నీతో యది చ ఘోరేణ కృతాన్తేనాత్మనో వశమ్ । విచారయిత్వా రాజాసౌ హరిశ్చన్ద్రస్తథా స్థితః
ఈ బాలుడు భయంకరమైన మృత్యువు చేతిలో, తన విధికి లోబడి పోయాడని రాజు హరిశ్చంద్రుడు ఆలోచించి, స్థిరంగా నిలిచాడు.
తతో రాజ్ఞీ మహాదుఃఖావేశాదిదమభాషత । రాజ్ఞ్యువాచ - హా వత్స కస్య పాపస్య త్వపధ్యానాదిదం మహత్
తర్వాత రాణి, గొప్ప దుఃఖంతో ఇలా చెప్పింది — 'హాయ్ బిడ్డా! ఎవరి పాపం వల్ల ఈ పెద్ద దురదృష్టం మనపై పడిందో'
దుఃఖమాపతితం ఘోరం తద్రూపం నోపలభ్యతే । హా నాథ రాజన్ భవతా మామపాస్య సుదుఃఖితామ్
ఈ భయంకరమైన బాధ మనకు ఎలా వచ్చిందో తెలియడం లేదు. హాయ్ నాథా! ఓ రాజా! నన్ను ఇలా దుఃఖంతో వదిలిపెట్టవద్దు.
కస్మిన్సంస్థీయతే స్థానే విశ్రబ్ధం కేన హేతునా । రాజ్యనాశం సుహృత్త్యాగో భార్యాతనయవిక్రయః
ఏ స్థలంలో, ఏ కారణంతో రాజ్యాన్ని కోల్పోయినా, మిత్రులను వదిలిపెట్టినా, భార్యా కుమారులను అమ్మినా, ఎవరు నిశ్చింతగా సహించగలరు?
హరిశ్చన్ద్రస్య రాజర్షేః కిం విధాతః కృతం త్వయా । ఇతి తస్యా వచః శ్రుత్వా రాజా స్థానచ్యుతస్తదా
ఓ సృష్టికర్తా, నీవు ఆ రాజర్షి హరిశ్చంద్రునికి ఏం చేసావు? ఆమె మాటలు విన్న రాజు, ఆ సమయంలో స్థిరత కోల్పోయాడు.
ప్రత్యభిజ్ఞాయ దేవీం తాం పుత్రం చ నిధనం గతమ్ । కష్టం మమైవ పత్నీయం బాలకశ్చాపి మే సుతః
ఆమె తన భార్యని, చనిపోయినవాడిని తన కుమారుడని గుర్తించాడు. 'అయ్యో! ఇవాళ నా భార్యే, నా చిన్న కుమారుడే' అని బాధపడ్డాడు.
జ్ఞాత్వా పపాత సన్తప్తో మూర్చ్ఛామతిజగామ హ । సా చ తం ప్రత్యభిజ్ఞాయ తామవస్థాముపాగతమ్
అది తెలుసుకుని, బాధతో నేలపై పడిపోయి, మూర్చపోయాడు. ఆమె కూడా అతన్ని, అతని స్థితిని గుర్తించి,
మూర్చ్ఛితా నిపపాతార్తా నిశ్చేష్టా ధరణీతలే । చేతనాం ప్రాప్య రాజేన్ద్రో రాజపత్నీ చ తౌ సమమ్
బాధతో మూర్చిపోయి, కదలకుండా భూమిపై పడిపోయింది. కొంతసేపటికి రాజు, రాణి ఇద్దరూ సొమ్మసిల్లిన స్థితి నుంచి తేరుకున్నారు.
విలేపతుః సుసన్తప్తౌ శోకభారేణ పీడితౌ । రాజోవాచ - హా వత్స సుకుమారం తే వదనం కుఞ్చితాలకమ్
బాధతో నిండిన హృదయంతో, ఇద్దరూ గట్టిగా ఏడ్చారు. రాజు ఇలా అన్నాడు: 'ఓ బిడ్డా! నీ ముడివేసిన జుట్టుతో ఉన్న మృదువైన ముఖాన్ని చూసి—
పశ్యతో మే ముఖం దీనం హృదయం కిం న దీర్యతే । తాత తాతేతి మధురం బ్రువాణం స్వయమాగతమ్
నీ బాధతో ఉన్న ముఖాన్ని చూస్తున్నా, నా హృదయం ఎందుకు చీలిపోదు? 'నాన్నా, నాన్నా' అని మధురంగా పిలుస్తూ నువ్వు నన్ను దగ్గరికి వచ్చేవాడివి.
ఉపగుహ్య కదా వక్ష్యే వత్సవత్సేతి సౌహృదాత్ । కస్య జానుప్రణీతేన పిఙ్గేన క్షితిరేణునా
ప్రేమతో నిన్ను ఎప్పుడైనా ఆలింగనం చేసుకుని, 'నా బిడ్డా!' అని పిలవగలనో? ఎవరి మట్టిపాటి మోకాళ్లు, పసుపు రంగు చేతులు,
మమోత్తరీయముత్సఙ్గం తథాఙ్గం మలమేష్యతి । న వాలం మమ సమ్భూతం మనో హృదయనన్దన
నా పై వస్త్రాన్ని, శరీరాన్ని మురికి చేయగలవు? నా హృదయానందమైన బిడ్డా, నువ్వు నాకు ఒక్క వెంట్రుకైనా కలిగించలేదు.
(మయాసి పితృమాన్పిత్రా విక్రీతో యేన వస్తువత్ ।) గతం రాజ్యమశేషం మే సబాన్ధవధనం మహత్ । (హీనదైవాన్నృశంసేన దృష్టో మే తనయస్తతః ।) అహం మహాహిదష్టస్య పుత్రస్యాననపఙ్కజమ్
(నీవు నాకు కుమారుడివి అయినా, నేను నిన్ను వస్తువులా అమ్మేశాను.) నా రాజ్యం, బంధువులు, ధనం అన్నీ పోయాయి. (దురదృష్టం వల్ల, నా కుమారుడిని ఇలా చూశాను.) ఇప్పుడు, మహావిషం కాటుకు గురైన నా కుమారుని కమల ముఖాన్ని చూస్తున్నాను.