ఆజన్మతస్తతో యత్నం న కుర్యాం స్త్రీవధే తవ । చాణ్డాల ఉవాచ - స్వామికార్యం వినా దుష్ట కిం కార్యం విద్యతేఽపరమ్
పుట్టినప్పటి నుంచి మీ ఇంటి స్త్రీని హతమార్చకూడదని నేను ఎప్పుడూ జాగ్రత్త పడుతున్నాను. చాండాలుడు అన్నాడు: యజమాని ఆజ్ఞ తప్ప ఇంకేమి చేయాలి చెడు వాడా?
గృహీత్వా వేతనం మేఽద్య కస్మాత్కార్యం విలుమ్పసి । యః స్వామివేతనం గృహ్య స్వామికార్యం విలుమ్పతి
నేడు నా వేతనం తీసుకున్నావు, మరి పనిని ఎందుకు వదిలేస్తున్నావు? యజమానివేతనం తీసుకుని యజమాని పనిని వదిలిపెట్టే వాడు—
నరకాన్నిష్కృతిస్తస్య నాస్తి కల్పాయుతైరపి । రాజోవాచ - చాణ్డాలనాథ మే దేహి ప్రాప్యమన్యత్సుదారుణమ్
అతడికి పదివేల కల్పాలైనా నరకం నుండి విముక్తి ఉండదు. రాజు అన్నాడు: చాండాలనాథా, నాకు మరొకటి, ఇంకా భయంకరమైన పని చెప్పు.
స్వశత్రుం బ్రూహి తం క్షిప్రం ఘాతయిష్యామ్యసంశయమ్ । ఘాతయిత్వా తు తం శత్రుం తవ దాస్యామి మేదినీమ్
నీ శత్రువు ఎవరో త్వరగా చెప్పు—నిశ్చయంగా అతన్ని హతమారుస్తాను. నీ శత్రువును హతమార్చిన తరువాత, ఈ భూమిని నీకిచ్చుతాను.
దేవ దేవోరగైః సిద్ధైర్గన్ధర్వైరపి సంయుతమ్ । దేవేన్ద్రమపి జేష్యామి నిహత్య నిశితైః శరైః
దేవతలు, నాగులు, సిద్ధులు, గంధర్వులతో కూడిన దేవేంద్రుడిని కూడా పదునైన బాణాలతో హతమార్చి ఓడిస్తాను.
ఏతచ్ఛ్రుత్వా తతో వాక్యం హరిశ్చన్ద్రస్య భూపతేః । చాణ్డాలః కుపితః ప్రాహ వేపమానం మహీపతిమ్
హరిశ్చంద్రుని మాటలు విని, చాండాలుడు కోపంతో వణికిపోతున్న రాజుతో ఇలా అన్నాడు.
చాణ్డాల ఉవాచ - (నైతద్వాక్యం సుఘటితం యద్వాక్యం దాసకీర్తితమ్) చాణ్డాలదాసతాం కృత్వా సురాణాం భాషసే వచః । దాస కిం బహునా నూనం శృణు మే గదతో వచః
చాండాలుడు అన్నాడు: (ఈ మాటలు బానిసగా చెప్పినవిగా సరిపోవు.) చాండాలుని బానిసై, దేవతల మాటలు మాట్లాడుతున్నావు. బానిసా, ఇంకెందుకు ఎక్కువగా చెప్పాలి? నా మాట వినిపించుకో.
నిర్లజ్జ తవ చేదస్తి కిఞ్చిత్పాపభయం హృది । కిమర్థం దాసతాం యాతశ్చాణ్డాలస్య తు వేశ్మని
నీ హృదయంలో కొంచెం అయినా లజ్జ లేదా పాపభయం ఉంటే, చాండాలుని ఇంట్లో బానిసత్వం ఎందుకు స్వీకరించావు?
గృహాణైనం తతః ఖడ్గమస్యాశ్ఛిన్ధి శిరోఽమ్బుజమ్ । ఏవముక్త్వాథ చాణ్డాలో రాజ్ఞే ఖడ్గం న్యవేదయత్
ఈ ఖడ్గాన్ని తీసుకుని, ఆమె కమలవదనాన్ని నరికిపో. ఇలా చెప్పి, చాండాలుడు రాజుకు ఖడ్గాన్ని ఇచ్చాడు.
హరిశ్చన్ద్రోపాఖ్యానే రాజ్ఞో హుతాశనప్రవేశోద్యోగవర్ణనమ్ సూత ఉవాచ - తతోఽథ భూపతిః ప్రాహ రాజ్ఞీం స్థిత్వా హ్యధోముఖః । అత్రోపవిశ్యతాం బాలే పాపస్య పురతో మమ
హరిశ్చంద్రుని కథలో: రాజు అగ్నిలో ప్రవేశించేందుకు సంకల్పించిన వర్ణన. సూతుడు అన్నాడు: అప్పుడు రాజు తలవంచి రాణిని చూచి— 'బాలే, నన్ను పాపిని ముందుగా కూర్చో' అన్నాడు.
శిరస్తే ఛేదయిష్యామి హన్తుం శక్నోతి చేత్కరః । ఏవముక్త్వా సముద్యమ్య ఖడ్గం హన్తుం గతో నృపః
'నా చేయి హతమార్చగలిగితే, నీ తల నరికేస్తాను.' అని చెప్పి, రాజు ఖడ్గాన్ని పైకెత్తి హతమార్చేందుకు ముందుకు వెళ్లాడు.
న జానాతి నృపః పత్నీం సా న జానాతి భూపతిమ్ । అబ్రవీద్ భృశదుఃఖార్తా స్వమృత్యుమభికాఙ్క్షతి
రాజు తన భార్యను గుర్తుపట్టలేదు, ఆమె కూడా భర్తను గుర్తించలేదు. తీవ్రమైన దుఃఖంతో బాధపడుతూ, తన మరణాన్ని కోరుకుంది.
స్త్ర్యువాచ - చాణ్డాల శృణు మే వాక్యం కిఞ్చిత్త్వం యది మన్యసే । మృతస్తిష్ఠతి మే పుత్రో నాతిదూరే బహిః పురాత్
ఆ మహిళ ఇలా చెప్పింది — ఓ చాండాలా, నా మాట విను. నీవు ఒప్పుకుంటే, నా కుమారుడు మృతుడై నగరానికి బయట, చాలా దూరం కాదు, అక్కడ ఉన్నాడు.
తం దహామి హతం యావదానయిత్వా తవాన్తికమ్ । తావత్ప్రతీక్ష్యతాం పశ్చాదసినా ఘాతయస్వ మామ్
ఆ బాలుడిని తీసుకొచ్చి, నేను దహనం చేసుకునే వరకు నీవు కొంతసేపు ఆగు. ఆ తరువాత నువ్వు నన్ను ఖడ్గంతో చంపు.
తేనాథ బాఢమిత్యుక్త్వా ప్రేషితా బాలకం ప్రతి । సా జగామాతిదుఃఖార్తా విపలన్తీ సుదారుణమ్
అతడు 'సరే' అని చెప్పి, ఆమెను బాలుడి దగ్గరకు పంపాడు. ఆమె తీవ్రమైన దుఃఖంతో, గట్టిగా ఏడుస్తూ అక్కడికి వెళ్లింది.
భార్యా తస్య నరేన్ద్రస్య సర్పదష్టం హి బాలకమ్ । హా పుత్ర హా వత్స శిశో ఇత్యేవం వదతీ ముహుః
ఆ రాజుకు భార్య, తన కుమారుడిని పాము కాటేసి చనిపోయినట్టు చూసి, 'హాయ్ నా కుమారా! హాయ్ నా బిడ్డా!' అని మళ్లీ మళ్లీ ఏడుస్తూ పిలిచింది.
కృశా వివర్ణా మలినా పాంసుధ్వస్తశిరోరుహా । శ్మశానభూమిమాగత్య బాలం స్థాప్యావిశద్భువి
ఆమె బాగా క్షీణించి, రంగు కోల్పోయి, మురికి పట్టి, తలలో మట్టి అంటుకుని, శ్మశానానికి వచ్చి, బాలుడిని నేలపై ఉంచింది.
(రాజన్నద్య స్వబాలం తం పశ్యసీహ మహీతలే । రమమాణం స్వసఖిభిర్దష్టం దుష్టాహినా మృతమ్ ॥) తస్యా విలాపశబ్దం తమాకర్ణ్య స నరాధిపః । శవసన్నిధిమాగత్య వస్త్రమస్యాక్షిపత్తదా
(ఓ రాజా, నువ్వు నీ కుమారుడిని ఈరోజు నేలపై, స్నేహితులతో ఆడుకుంటూ, దుష్టపాము కాటుతో చనిపోయినట్టు చూస్తున్నావు.) ఆమె విలాపాన్ని విని, ఆ రాజు అక్కడికి వచ్చి, ఆ శవం దగ్గర ఆమె వస్త్రాన్ని తీసేశాడు.
తాం తథా రుదతీం భార్యాం నాభిజానాతి భూమిపః । చిరప్రవాససన్తప్తాం పునర్జాతామివాబలామ్
అలా ఏడుస్తున్న భార్యను చూసి, రాజు ఆమెను గుర్తించలేకపోయాడు. దీర్ఘకాలపు వేరుపాటు వల్ల బాధపడుతూ, ఆమెను కొత్తగా పుట్టినవారిలా అనిపించింది.
సాపి తం చారుకేశాన్తం పురో దృష్ట్వా జటాలకమ్ । నాభ్యజానాన్నృపవరం శుష్కవృక్షత్వచోపమమ్
ఆమె కూడా అతన్ని ఎదురుగా, అందమైన జటలు, ముద్దైన జుట్టుతో చూసి, ఆ రాజును ఎరుగలేదు. అతడు ఎండిపోయిన చెట్టు తొక్కులా కనిపించాడు.
భూమౌ నిపతితం బాలం దృష్ట్వాశీవిషపీడితమ్ । నరేన్ద్రలక్షణోపేతమచిన్తయదసౌ నృపః
పాము విషంతో బాధపడుతూ, నేలపై పడిపోయిన బాలుడిని, రాజకీయ లక్షణాలతో ఉన్నాడని చూసి, ఆ రాజు ఆలోచనలో పడ్డాడు.
అస్య పూర్ణేన్దువద్వక్త్రం శుభమున్నసమవ్రణమ్ । దర్పణప్రతిమోత్తుఙ్గకపోలయుగశోభితమ్
ఆ బాలుడి ముఖం పూర్ణచంద్రుడిలా, అందంగా, ఎత్తుగా, మచ్చలు లేకుండా, అద్దంలో ప్రతిబింబించినట్టు మెరిసే బుగ్గలతో ఉంది.
నీలాన్కేశాన్కుఞ్చితాగ్రాన్ సాన్ద్రాన్దీర్ఘాంస్తరఙ్గిణః । రాజీవసదృశే నేత్రే ఓష్ఠౌ బిమ్బఫలోపమౌ
అతని జుట్టు నల్లగా, చివరలు వంకరగా, దట్టంగా, పొడవుగా, అలలవలె ఉంది. అతని కళ్ళు కమలాల వలె, పెదాలు బింబపండు వలె ఎర్రగా మెరిసాయి.
విశాలవక్షా దీర్ఘాక్షో దీర్ఘబాహూన్నతాంసకః । విశాలపాదో గమ్భీరఃసూక్ష్మాఙ్గుల్యవనీధరః
అతనికి విశాలమైన ఛాతీ, పొడవైన కళ్ళు, పొడవైన చేతులు, ఎత్తైన భుజాలు, విశాలమైన పాదాలు, గంభీరమైన స్వరం, కొండల వలె సన్నని వేళ్లు ఉన్నాయి.
మృణాలపాదో గమ్భీరనాభిరుద్ధతకన్ధరః । అహో కష్టం నరేన్ద్రస్య కస్యాప్యేష కులే శిశుః
అతని పాదాలు తామర కాండాల వలె, నాభి లోతుగా, మెడ ఎత్తుగా ఉంది. హాయ్! ఎంత దురదృష్టం! ఏ రాజవంశంలో ఈ బిడ్డ పుట్టాడో!
జాతో నీతః కృతాన్తేన కాలపాశాద్దురాత్మనా । సూత ఉవాచ - ఏవం దృష్ట్వాథ తం బాలం మాతురఙ్కే ప్రసారితమ్
పుట్టి, తరువాత కాలపాశంలో చిక్కి, మృత్యువు చేతికి వెళ్లిపోయాడు. సూతుడు ఇలా చెప్పాడు — అలా, బాలుడు తల్లి మడిలో పడుకున్నట్టు చూసి,
స్మృతిమభ్యాగతో రాజా హాహేత్యశ్రూణ్యపాతయత్ । సోఽప్యువాచ చ వత్సో మే దశామేతాముపాగతః
రాజు గుర్తు తెచ్చుకుని, 'హాయ్!' అని ఏడ్చాడు. 'నా కుమారుడు ఈ స్థితికి వచ్చాడు' అని కూడా అన్నాడు.
నీతో యది చ ఘోరేణ కృతాన్తేనాత్మనో వశమ్ । విచారయిత్వా రాజాసౌ హరిశ్చన్ద్రస్తథా స్థితః
ఈ బాలుడు భయంకరమైన మృత్యువు చేతిలో, తన విధికి లోబడి పోయాడని రాజు హరిశ్చంద్రుడు ఆలోచించి, స్థిరంగా నిలిచాడు.
తతో రాజ్ఞీ మహాదుఃఖావేశాదిదమభాషత । రాజ్ఞ్యువాచ - హా వత్స కస్య పాపస్య త్వపధ్యానాదిదం మహత్
తర్వాత రాణి, గొప్ప దుఃఖంతో ఇలా చెప్పింది — 'హాయ్ బిడ్డా! ఎవరి పాపం వల్ల ఈ పెద్ద దురదృష్టం మనపై పడిందో'
దుఃఖమాపతితం ఘోరం తద్రూపం నోపలభ్యతే । హా నాథ రాజన్ భవతా మామపాస్య సుదుఃఖితామ్
ఈ భయంకరమైన బాధ మనకు ఎలా వచ్చిందో తెలియడం లేదు. హాయ్ నాథా! ఓ రాజా! నన్ను ఇలా దుఃఖంతో వదిలిపెట్టవద్దు.