కల్పాన్తసదృశాకారం శ్మశానం తత్సుదారుణమ్ । స రాజా తత్ర సమ్ప్రాప్తో దుఃఖాదేవమశోచత
కాలాంతం వచ్చినట్టు భయంకరంగా ఉన్న ఆ శ్మశానానికి ఆ రాజు వచ్చి, తీవ్రమైన దుఃఖంతో ఇలా విలపించాడు.
హా భృత్యా మన్త్రిణో యూయం క్వ తద్రాజ్యం కులోచితమ్ । హా ప్రియ పుత్ర మే బాల మాం త్యక్త్వా మన్దభాగ్యకమ్
ఓ నా సేవకులూ, మంత్రులూ, మన వంశానికి తగిన ఆ రాజ్య మహిమ ఎక్కడ పోయింది? నా ప్రియమైన కుమారా, నన్ను వదిలేసి వెళ్ళిపోయావు, దురదృష్టవంతుడిని చేశావు.
బ్రాహ్మణస్య చ కోపేన గతా యూయం క్వ దూరతః । వినా ధర్మం మనుష్యాణాం జాయతే న శుభం క్వచిత్
బ్రాహ్మణుడి కోపంతో మీరు అంతా ఎక్కడికి వెళ్ళిపోయారు? ధర్మం లేకుండా మనుషులకు ఎప్పుడూ మేలు కలగదు.
యత్నతో ధారయేత్తస్మాత్పురుషో ధర్మమేవ హి । ఇత్యేవం చిన్తయంస్తత్ర చాణ్డాలోక్తం పునః పునః
అందుకే మనిషి ఎప్పుడూ శ్రమతో ధర్మాన్ని కాపాడాలి. అని ఆలోచిస్తూ, అక్కడ ఆ చాండాలుని మాటలు మళ్లీ మళ్లీ గుర్తు చేసుకున్నాడు.
మలేన దిగ్ధసర్వాఙ్గః శవానాం దర్శనే వ్రజన్ । లకుటాకారకల్పశ్చ ధావంశ్చాపి తతస్తతః
శరీరం అంతా మలంతో పూసుకుని, శవాలను చూస్తూ, లకుటం పట్టిన చాండాలుడిలా, అక్కడికక్కడ పరుగులు పెడుతూ తిరిగాడు.
అస్మిఞ్ఛవ ఇదం మౌల్యం శతం ప్రాప్స్యామి చాగ్రతః । ఇదం మమ ఇదం రాజ్ఞ ఇదం చాణ్డాలకస్య చ
ఈ శవం వల్ల నాకు వంద ముద్రలు లభిస్తాయి; ఇది నాది, ఇది రాజు ది, ఇది చాండాలుని ది అని అనుకున్నాడు.
ఇత్యేవం చిన్తయన్ రాజా వ్యవస్థాం దుస్తరాం గతః । జీర్ణైకపటసుగ్రన్థికృతకన్థాపరిగ్రహః
ఇలా ఆలోచిస్తూ, రాజు ఆ తట్టుకోలేని స్థితిని భరించాడు, ఒక్క ముడి వేసిన పాత చీరను ధరించాడు.
చితాభస్మరజోలిప్తముఖబాహూదరాఙ్ఘ్రికః । నానామేదోవసామజ్జాలిప్తపాణ్యఙ్గులిః శ్వసన్
చితాభస్మం ముఖం, చేతులు, పొత్తికడుపు, కాళ్లపై పూసుకుని, చేతి వేళ్ళు నానా రకాల కొవ్వు, మజ్జతో పూతలై, ఊపిరి పీల్చుకుంటూ ఉన్నాడు.
నానాశవౌదనకృతక్షున్నివృత్తిపరాయణః । తదీయమాల్యసంశ్లేషకృతమస్తకమణ్డలః
తన ఆకలిని తీర్చుకోవడానికి వివిధ శవాల వద్ద దొరికిన అన్నాన్ని తినేవాడు, వాటి పూలమాలలతో తల అలంకరించుకున్నాడు.
న రాత్రౌ న దివా శేతే హాహేతి ప్రవదన్ముహుః । ఏవం ద్వాదశ మాసాస్తు నీతా వర్షశతోపమాః
రాత్రిపూటా, పగలు కూడా నిద్రపోకుండా, ఎప్పుడూ హాయ్ హాయ్ అంటూ ఏడుస్తూ, ఆ విధంగా పన్నెండు నెలలు, వందేళ్లలా గడిపాడు.
చాణ్డాలాజ్ఞయా హరిశ్చన్ద్రస్య ఖడ్గగ్రహణవర్ణనమ్ సూత ఉవాచ - ఏకదా తు గతో రన్తుం బాలకైః సహితో బహిః । వారాణస్యా నాతిదూరే రోహితాఖ్యః కుమారకః
చాండాలుని ఆజ్ఞతో హరిశ్చంద్రుడు ఖడ్గాన్ని ఎత్తుకున్నట్లు వర్ణన. సూతుడు ఇలా చెప్పాడు — ఒకసారి, వారణాసి దగ్గరలో, రోహితుడు అనే బాలుడు తన స్నేహితులతో బయటకి వెళ్లాడు.
క్రీడాం కృత్వా తతో దర్భాన్ గ్రహీతుముపచక్రమే । కోమలానల్పమూలాంశ్చ సాగ్రాఞ్ఛక్త్యనుసారతః
ఆటలాడిన తర్వాత, తన శక్తికి తగినంతగా, చిన్న చిన్న మూలలున్న, మృదువైన దర్భ గడ్డి తీసుకోవడం మొదలుపెట్టాడు.
ఆర్యప్రీత్యర్థమిత్యుక్త్వా హస్తయుగ్మేన యత్నతః । సలక్షణాశ్చ సమిధో బర్హిరిధ్మం సలక్షణమ్
ఆర్యులను గౌరవించాలనే ఉద్దేశంతో, అతడు రెండు చేతులతో జాగ్రత్తగా సరైన సమిధలు, దర్భలు, మరియు నియమించిన కట్టెలను తీసుకున్నాడు.
పలాశకాష్ఠాన్యాదాయ త్వగ్నిహోమార్థమాదరాత్ । మస్తకే భారకం కృత్వా ఖిద్యమానః పదే పదే
అగ్నిహోమం కోసం పాలాశ కట్టెలను ఆదరంగా తీసుకుని, వాటిని తలపై మోసుకుంటూ ప్రతి అడుగులోను కష్టపడుతూ పోయాడు.
ఉదకస్థానమాసాద్య తదా బాలస్తృషాన్వితః । భువి భారం వినిక్షిప్య జలస్థానే తదా శిశుః
నీటి దగ్గరకు చేరిన ఆ బాలుడు దాహంతో బాధపడి, తాను మోస్తున్న భారాన్ని అక్కడ నేలపై వదిలేశాడు.
కామతః సలిలం పీత్వా విశ్రమ్య చ ముహూర్తకమ్ । వల్మీకోపరి విన్యస్తభారో హర్తుం ప్రచక్రమే
తన ఇష్టానుసారం నీరు తాగి, కొంత సేపు విశ్రాంతి తీసుకుని, ఆ భారాన్ని పుట్టపై పెట్టి మళ్లీ మోసేందుకు సిద్ధమయ్యాడు.
విశ్వామిత్రాజ్ఞయా తావత్కృష్ణసర్పో భయావహః । మహావిషో మహాఘోరో వల్మీకాన్నిర్గతస్తదా
అప్పుడు విశ్వామిత్రుని ఆజ్ఞతో, భయంకరమైన, విషపూరితమైన నల్ల సర్పం ఆ పుట్ట నుండి బయటకు వచ్చింది.
తేనాసౌ బాలకో దష్టస్తదైవ చ పపాత హ । రోహితాఖ్యం మృతం దృష్ట్వా యయుర్బాలా ద్విజాలయమ్
ఆ పాము ఆ బాలుడిని కరిచి, వెంటనే అతడు పడిపోయాడు. రోహితుడు చనిపోయినట్టు చూసిన మిగతా పిల్లలు ద్విజుల ఇంటికి వెళ్లారు.
త్వరితా భయసంవిగ్నాః ప్రోచుస్తన్మాతురగ్రతః । హే విప్రదాసి తే పుత్రః క్రీడాం కర్తుం బహిర్గతః
భయంతో తొందరగా వారు అతని తల్లిదగ్గరికి వచ్చి, 'అమ్మా, మీ కుమారుడు ఆట ఆడటానికి బయటకు వెళ్లాడు' అని చెప్పారు.
అస్మాభిః సహితస్తత్ర సర్పదష్టో మృతస్తతః । ఇతి సా తద్వచః శ్రుత్వా వజ్రపాతోపమం తదా
'అతడు మాతో కలసి అక్కడ ఉన్నాడు, కాని సర్పం కరిచి చనిపోయాడు' అని చెప్పారు. ఆ మాటలు విని ఆమెకు మెరుపు పడినట్టుగా అనిపించింది.
పపాత మూర్చ్ఛితా భూమౌ ఛిన్నేవ కదలీ యథా । అథ తాం బ్రాహ్మణో రుష్టః పానీయేనాభ్యషిఞ్చత
ఆమె మూర్చిపోయి నేలపై పడిపోయింది, కోసిన అరటి చెట్టు లా. ఆ తరువాత కోపంతో ఉన్న బ్రాహ్మణుడు ఆమెపై నీళ్లు చల్లాడు.
ముహూర్తాచ్చేతనాం ప్రాప్తా బ్రాహ్మణస్తామథాబ్రవీత్ । బ్రాహ్మణ ఉవాచ - అలక్ష్మీకారకం నిన్ద్యం జానతీ త్వం నిశాముఖే
కొంతసేపటికి ఆమెకు స్పృహ వచ్చింది. అప్పుడు బ్రాహ్మణుడు ఇలా అన్నాడు: 'రాత్రిపూట ఏడవడం దురదృష్టాన్ని తెస్తుందని నీకు తెలుసు కదా.'
రోదనం కురుషే దుష్టే లజ్జా తే హృదయే న కిమ్ । బ్రాహ్మణేనైవముక్తా సా న కిఞ్చిద్వాక్యమబ్రవీత్
'పాపి, ఎందుకు ఏడుస్తున్నావు? నీకు హృదయంలో సిగ్గు లేదా?' అని బ్రాహ్మణుడు అడిగినా, ఆమె ఏమీ మాట్లాడలేదు.
రురోద కరుణం దీనా పుత్రశోకేన పీడితా । అశ్రుపూర్ణముఖీ దీనా ధూసరా ముక్తమూర్ధజా
కుమారుని మృతితో బాధపడుతూ, ఆమె హృదయవేదనతో కన్నీళ్లు పెట్టింది. ఆమె ముఖం కన్నీళ్లతో నిండిపోయింది, దుఃఖంతో, జుట్టు విరబూసి, దుమ్ముతో ముదిరిపోయింది.
అథ తాం కుపితో విప్రో రాజపత్నీమభాషత । ధిక్త్వాం దుష్టే క్రయం గృహ్య మమ కార్యం విలుమ్పసి
ఆ తరువాత కోపంతో ఉన్న బ్రాహ్మణుడు ఆ రాణిని చూచి, 'పాపి, నీవు నా జీతం తీసుకుని నా పనిని నిర్లక్ష్యం చేస్తున్నావు, నీకు సిగ్గు లేదా?' అని అన్నాడు.
అశక్తా చేత్కథం తర్హి గృహీతం మమ తద్ధనమ్ । ఏవం నిర్భర్త్సితా తేన క్రూరవాక్యైః పునః పునః
'నీకు చేయలేకపోతే, నా డబ్బు ఎందుకు తీసుకున్నావు?' అని అతడు మళ్లీ మళ్లీ కఠినంగా మందలించాడు.
రుదితా కారణం ప్రాహ విప్రం గద్గదయా గిరా । స్వామిన్ మమ సుతో బాలః సర్పదష్టో మృతో బహిః
ఆమె ఏడుస్తూ, బ్రాహ్మణునికి గట్టిగా మాట్లాడలేక, 'స్వామీ, నా చిన్న కుమారుడు సర్పం కరిచి బయట చనిపోయాడు' అని చెప్పింది.
అనుజ్ఞాం మే ప్రయచ్ఛస్వ ద్రష్టుం యాస్యామి బాలకమ్ । దుర్లభం దర్శనం తేన సఞ్జాతం మమ సువ్రత
'దయచేసి నాకు అనుమతి ఇవ్వండి, నేను నా బిడ్డను చూసి రావాలి. ఓ ధర్మాత్మా, ఇప్పుడు అతడిని చూడడం నాకు చాలా కష్టంగా మారింది' అని చెప్పింది.
ఇత్యుక్త్వా కరుణం బాలా పునరేవ రురోద హ । పునస్తాం కుపితో విప్రో రాజపత్నీమభాషత
ఇలా చెప్పి, ఆ దుఃఖితురాలు మళ్లీ కన్నీళ్లు పెట్టింది. మళ్లీ కోపంతో ఉన్న బ్రాహ్మణుడు ఆ రాణిని చూచి మాట్లాడాడు.
బ్రాహ్మణ ఉవాచ - శఠే దుష్టసమాచారే కిం న జానాసి పాతకమ్ । యః స్వామివేతనం గృహ్య తస్య కార్యం విలుమ్పతి
బ్రాహ్మణుడు ఇలా అన్నాడు: 'మోసపూరితమైన, దుష్టమైన ప్రవర్తన కలిగినవాడివి, నీకు పాపం తెలియదా? యజమాని జీతం తీసుకుని పనిని నిర్లక్ష్యం చేయడం ఎంత పెద్ద దోషమో తెలుసుకో.'