ఇమం చ జర్జరం దణ్డం గృహీత్వా యాహి మా చిరమ్ । వీరబాహోరయం దణ్డ ఇతి ఘోషస్వ సర్వతః
ఈ పాత దండాన్ని తీసుకుని ఆలస్యం చేయకుండా వెళ్ళు. 'ఇది వీరబాహువు దండం' అని అందరికీ ప్రకటించు.
సూత ఉవాచ - కస్మింశ్చిదథ కాలే తు మృతచైలాపహారకః । హరిశ్చన్ద్రోఽభవద్రాజా శ్మశానే దద్వశానుగః
సూతుడు చెప్పాడు — ఒక సమయానికి, హరిశ్చంద్రుడు చాండాలుని మాటలు వినిపిస్తూ, శ్మశానంలో మృతుల దుస్తులు తీసే వాడిగా మారాడు.
చాణ్డాలేనానుశిష్టస్తు మృతచైలాపహారిణా । రాజా తేన సమాదిష్టో జగామ శవమన్దిరమ్
చాండాలుడు చెప్పినట్టు, రాజు మృతుల దుస్తులు తీసే పనికి నియమించబడి, శవాల గృహానికి వెళ్లాడు.
పుర్యాస్తు దక్షిణే దేశే విద్యమానం భయానకమ్ । శవమాల్యసమాకీర్ణం దుర్గన్ధం బహుధూమకమ్
నగరానికి దక్షిణ భాగంలో, భయంకరమైన స్థలం ఉంది. అక్కడ శవాల మాలలు Everywhere, దుర్వాసన, పొగలు నిండిపోయి ఉండేది.
శ్మశానం ఘోరసన్నాదం శివాశతసమాకులమ్ । గృద్ధ్రగోమాయుసంకీర్ణం శ్వవృన్దపరివారితమ్
భయంకరమైన శబ్దాలతో నిండిన శ్మశానం, శివుని భక్తులతో కిక్కిరిసిపోయి, గద్దలు, నక్కలు చుట్టూ తిరుగుతూ, కుక్కల గుంపులు చుట్టూ ఉన్నది.
అస్థిసఙ్ఘాతసఙ్కీర్ణం మహాదుర్గన్ధసంకులమ్ । అర్ధదగ్ధశవాస్యాని వికసద్దన్తపంక్తిభిః
అక్కడ ఎక్కడ చూసినా ఎముకల ముద్దలు పడి ఉండి, దుర్గంధం వ్యాపించి, అర్ధం కాలిన శవాలు పళ్ళు బయటపడేలా కనిపించేవి.
హసన్తీవాగ్నిమధ్యస్థకాయస్యైవం వ్యవస్థితిః । నానామృతసుహృన్నాదం మహాకోలాహలాకులమ్
అగ్నిలో ఉన్న శరీరాలు నవ్వుతున్నట్టు అనిపించేవి, అక్కడ నానా రకాల అరుపులు, బాధతో కూడిన గొంతులు, కలకలం వినిపించేవి.
హా పుత్ర మిత్ర హా బన్ధో భ్రాతర్వత్స ప్రియాద్య మే । హాప్యతే భాగినేయార్హ హా మాతుల పితామహ
ఓ నా కుమారా! స్నేహితా! బంధువా! అన్నా! ప్రియమైనవాడా, నువ్వు ఎక్కడ ఉన్నావు? మేనల్లుడు, మామయ్యా, తాతయ్యా!
మాతామహ పితః పౌత్ర క్వ గతోఽస్యేహి బాన్ధవ । ఇతి శబ్దైః సమాకీర్ణం భైరవైః సర్వదేహినామ్
తాతయ్యా, నాన్నా, మనవడా, నువ్వు ఎక్కడికి పోయావు? రా బంధువా! అని అన్ని జీవుల అరుపులతో, భయంకరమైన శబ్దాలతో ఆకాశం నిండిపోయింది.
జ్వలన్మాంసవసామేదచ్ఛూమితి ధ్వనిసఙ్కులమ్ । అగ్నేశ్చటచటాశబ్దో భైరవో యత్ర జాయతే
కలిసిన మాంసం, కొవ్వు కాలుతున్న శబ్దంతో, అగ్ని చిటచిటలతో ఆ ప్రదేశం భయంకరంగా మారింది.
కల్పాన్తసదృశాకారం శ్మశానం తత్సుదారుణమ్ । స రాజా తత్ర సమ్ప్రాప్తో దుఃఖాదేవమశోచత
కాలాంతం వచ్చినట్టు భయంకరంగా ఉన్న ఆ శ్మశానానికి ఆ రాజు వచ్చి, తీవ్రమైన దుఃఖంతో ఇలా విలపించాడు.
హా భృత్యా మన్త్రిణో యూయం క్వ తద్రాజ్యం కులోచితమ్ । హా ప్రియ పుత్ర మే బాల మాం త్యక్త్వా మన్దభాగ్యకమ్
ఓ నా సేవకులూ, మంత్రులూ, మన వంశానికి తగిన ఆ రాజ్య మహిమ ఎక్కడ పోయింది? నా ప్రియమైన కుమారా, నన్ను వదిలేసి వెళ్ళిపోయావు, దురదృష్టవంతుడిని చేశావు.
బ్రాహ్మణస్య చ కోపేన గతా యూయం క్వ దూరతః । వినా ధర్మం మనుష్యాణాం జాయతే న శుభం క్వచిత్
బ్రాహ్మణుడి కోపంతో మీరు అంతా ఎక్కడికి వెళ్ళిపోయారు? ధర్మం లేకుండా మనుషులకు ఎప్పుడూ మేలు కలగదు.
యత్నతో ధారయేత్తస్మాత్పురుషో ధర్మమేవ హి । ఇత్యేవం చిన్తయంస్తత్ర చాణ్డాలోక్తం పునః పునః
అందుకే మనిషి ఎప్పుడూ శ్రమతో ధర్మాన్ని కాపాడాలి. అని ఆలోచిస్తూ, అక్కడ ఆ చాండాలుని మాటలు మళ్లీ మళ్లీ గుర్తు చేసుకున్నాడు.
మలేన దిగ్ధసర్వాఙ్గః శవానాం దర్శనే వ్రజన్ । లకుటాకారకల్పశ్చ ధావంశ్చాపి తతస్తతః
శరీరం అంతా మలంతో పూసుకుని, శవాలను చూస్తూ, లకుటం పట్టిన చాండాలుడిలా, అక్కడికక్కడ పరుగులు పెడుతూ తిరిగాడు.
అస్మిఞ్ఛవ ఇదం మౌల్యం శతం ప్రాప్స్యామి చాగ్రతః । ఇదం మమ ఇదం రాజ్ఞ ఇదం చాణ్డాలకస్య చ
ఈ శవం వల్ల నాకు వంద ముద్రలు లభిస్తాయి; ఇది నాది, ఇది రాజు ది, ఇది చాండాలుని ది అని అనుకున్నాడు.
ఇత్యేవం చిన్తయన్ రాజా వ్యవస్థాం దుస్తరాం గతః । జీర్ణైకపటసుగ్రన్థికృతకన్థాపరిగ్రహః
ఇలా ఆలోచిస్తూ, రాజు ఆ తట్టుకోలేని స్థితిని భరించాడు, ఒక్క ముడి వేసిన పాత చీరను ధరించాడు.
చితాభస్మరజోలిప్తముఖబాహూదరాఙ్ఘ్రికః । నానామేదోవసామజ్జాలిప్తపాణ్యఙ్గులిః శ్వసన్
చితాభస్మం ముఖం, చేతులు, పొత్తికడుపు, కాళ్లపై పూసుకుని, చేతి వేళ్ళు నానా రకాల కొవ్వు, మజ్జతో పూతలై, ఊపిరి పీల్చుకుంటూ ఉన్నాడు.
నానాశవౌదనకృతక్షున్నివృత్తిపరాయణః । తదీయమాల్యసంశ్లేషకృతమస్తకమణ్డలః
తన ఆకలిని తీర్చుకోవడానికి వివిధ శవాల వద్ద దొరికిన అన్నాన్ని తినేవాడు, వాటి పూలమాలలతో తల అలంకరించుకున్నాడు.
న రాత్రౌ న దివా శేతే హాహేతి ప్రవదన్ముహుః । ఏవం ద్వాదశ మాసాస్తు నీతా వర్షశతోపమాః
రాత్రిపూటా, పగలు కూడా నిద్రపోకుండా, ఎప్పుడూ హాయ్ హాయ్ అంటూ ఏడుస్తూ, ఆ విధంగా పన్నెండు నెలలు, వందేళ్లలా గడిపాడు.
చాణ్డాలాజ్ఞయా హరిశ్చన్ద్రస్య ఖడ్గగ్రహణవర్ణనమ్ సూత ఉవాచ - ఏకదా తు గతో రన్తుం బాలకైః సహితో బహిః । వారాణస్యా నాతిదూరే రోహితాఖ్యః కుమారకః
చాండాలుని ఆజ్ఞతో హరిశ్చంద్రుడు ఖడ్గాన్ని ఎత్తుకున్నట్లు వర్ణన. సూతుడు ఇలా చెప్పాడు — ఒకసారి, వారణాసి దగ్గరలో, రోహితుడు అనే బాలుడు తన స్నేహితులతో బయటకి వెళ్లాడు.
క్రీడాం కృత్వా తతో దర్భాన్ గ్రహీతుముపచక్రమే । కోమలానల్పమూలాంశ్చ సాగ్రాఞ్ఛక్త్యనుసారతః
ఆటలాడిన తర్వాత, తన శక్తికి తగినంతగా, చిన్న చిన్న మూలలున్న, మృదువైన దర్భ గడ్డి తీసుకోవడం మొదలుపెట్టాడు.
ఆర్యప్రీత్యర్థమిత్యుక్త్వా హస్తయుగ్మేన యత్నతః । సలక్షణాశ్చ సమిధో బర్హిరిధ్మం సలక్షణమ్
ఆర్యులను గౌరవించాలనే ఉద్దేశంతో, అతడు రెండు చేతులతో జాగ్రత్తగా సరైన సమిధలు, దర్భలు, మరియు నియమించిన కట్టెలను తీసుకున్నాడు.
పలాశకాష్ఠాన్యాదాయ త్వగ్నిహోమార్థమాదరాత్ । మస్తకే భారకం కృత్వా ఖిద్యమానః పదే పదే
అగ్నిహోమం కోసం పాలాశ కట్టెలను ఆదరంగా తీసుకుని, వాటిని తలపై మోసుకుంటూ ప్రతి అడుగులోను కష్టపడుతూ పోయాడు.
ఉదకస్థానమాసాద్య తదా బాలస్తృషాన్వితః । భువి భారం వినిక్షిప్య జలస్థానే తదా శిశుః
నీటి దగ్గరకు చేరిన ఆ బాలుడు దాహంతో బాధపడి, తాను మోస్తున్న భారాన్ని అక్కడ నేలపై వదిలేశాడు.
కామతః సలిలం పీత్వా విశ్రమ్య చ ముహూర్తకమ్ । వల్మీకోపరి విన్యస్తభారో హర్తుం ప్రచక్రమే
తన ఇష్టానుసారం నీరు తాగి, కొంత సేపు విశ్రాంతి తీసుకుని, ఆ భారాన్ని పుట్టపై పెట్టి మళ్లీ మోసేందుకు సిద్ధమయ్యాడు.
విశ్వామిత్రాజ్ఞయా తావత్కృష్ణసర్పో భయావహః । మహావిషో మహాఘోరో వల్మీకాన్నిర్గతస్తదా
అప్పుడు విశ్వామిత్రుని ఆజ్ఞతో, భయంకరమైన, విషపూరితమైన నల్ల సర్పం ఆ పుట్ట నుండి బయటకు వచ్చింది.
తేనాసౌ బాలకో దష్టస్తదైవ చ పపాత హ । రోహితాఖ్యం మృతం దృష్ట్వా యయుర్బాలా ద్విజాలయమ్
ఆ పాము ఆ బాలుడిని కరిచి, వెంటనే అతడు పడిపోయాడు. రోహితుడు చనిపోయినట్టు చూసిన మిగతా పిల్లలు ద్విజుల ఇంటికి వెళ్లారు.
త్వరితా భయసంవిగ్నాః ప్రోచుస్తన్మాతురగ్రతః । హే విప్రదాసి తే పుత్రః క్రీడాం కర్తుం బహిర్గతః
భయంతో తొందరగా వారు అతని తల్లిదగ్గరికి వచ్చి, 'అమ్మా, మీ కుమారుడు ఆట ఆడటానికి బయటకు వెళ్లాడు' అని చెప్పారు.
అస్మాభిః సహితస్తత్ర సర్పదష్టో మృతస్తతః । ఇతి సా తద్వచః శ్రుత్వా వజ్రపాతోపమం తదా
'అతడు మాతో కలసి అక్కడ ఉన్నాడు, కాని సర్పం కరిచి చనిపోయాడు' అని చెప్పారు. ఆ మాటలు విని ఆమెకు మెరుపు పడినట్టుగా అనిపించింది.