హరిశ్చన్ద్ర ఉవాచ - దాసోఽస్మ్యార్తోఽస్మి దీనోఽస్మి త్వద్భక్తశ్చ విశేషతః । ప్రసాదం కురు విప్రర్షే కష్టశ్చాణ్డాలసఙ్కరః
హరిశ్చంద్రుడు ఇలా అన్నాడు — నేను నీ సేవకుడిని, బాధపడుతున్న వాడిని, బీదవాడిని, ముఖ్యంగా నీ భక్తుడిని. మహర్షీ! దయచూపు. ఈ కష్టం చండాలుడితో కలిసిపోవడం వల్లే వచ్చింది.
భవేయం విత్తశేషేణ తవ కర్మకరో వశః । తవైవ మునిశార్దూల ప్రేష్యశ్చిత్తానువర్తకః
మిగిలిన ధనంతో నీ సేవకుడిగా, నీ ఆధీనంగా ఉంటాను. మునిశార్దూలా! నీ పనులకు నేను సిద్ధంగా ఉంటాను, నీకు అనుగుణంగా నడుచుకుంటాను.
విశ్వామిత్ర ఉవాచ - ఏవమస్తు మహారాజ మమైవ భవ కిఙ్కరః । కింతు మద్వచనం కార్యం సర్వదైవ నరాధిప
విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు — అలా జరుగనీ, మహారాజా! నీవు నా సేవకుడివే అవ్వు. కానీ, నరాధిపా! నా మాటలు ఎప్పుడూ నువ్వు పాటించాలి.
వ్యాస ఉవాచ - ఏవముక్తేఽథ వచనే రాజా హర్షసమన్వితః । అమన్యత పునర్జాతమాత్మానం ప్రాహ కౌశికమ్
వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు — ఈ మాటలు విన్న రాజు ఆనందంతో నిండిపోయి, తనను తాను మళ్లీ పుట్టినవాడిగా భావించి, కౌశికుడిని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు.
తవాదేశం కరిష్యామి సదైవాహం న సంశయః । ఆదేశయ ద్విజశ్రేష్ఠ కిం కరోమి తవానఘ
నీ ఆదేశాన్ని నేను ఎప్పుడూ తప్పకుండా చేస్తాను. సందేహం లేదు. ద్విజోత్తమా! నీవు చెప్పు, నీవు కోరినది ఏది చేయాలని?
విశ్వామిత్ర ఉవాచ - చాణ్డాలాగచ్ఛ మద్దాసమౌల్యం కిం మే ప్రయచ్ఛసి । గృహాణ దాసం మౌల్యేన మయా దత్తం తవాధునా
విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు — చండాలా! ఇక్కడికి రా. నా సేవకుడికి నువ్వు ఎంత ధనం ఇస్తావు? ఇప్పుడు నేను నీకు ఈ సేవకుడిని ధరకిచ్చి ఇస్తున్నాను.
నాస్తి దాసేన మే కార్యం విత్తాశా వర్తతే మమ । వ్యాస ఉవాచ - ఏవముక్తే తదా తేన స్వపచో హృష్టమానసః
నాకు సేవకుడితో పని లేదు; నాకు ధనం కావాలి. వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు — అప్పుడు ఆ స్వపాకుడు ఎంతో ఆనందంతో ఉన్నాడు.
ఆగత్య సన్నిధౌ తూర్ణం విశ్వామిత్రమభాషత । చాణ్డాల ఉవాచ - దశయోజనవిస్తీర్ణే ప్రయాగస్య చ మణ్డలే
వేగంగా వచ్చి విశ్వామిత్రుని ఎదుట నిలబడి ఇలా అన్నాడు. చండాలుడు ఇలా అన్నాడు — ప్రాయాగం ప్రాంతంలో, పది యోజనాల పొడవునా,
భూమిం రత్నమయీం కృత్వా దాస్యే తేఽహం ద్విజోత్తమ । అస్య విక్రయణేనేయమార్తిశ్చ ప్రహతా త్వయా
భూమిని రత్నాలతో నిండినదిగా చేసి, నేను నీకు ఇస్తాను, ద్విజోత్తమా! దీన్ని అమ్మి నీ బాధను తీరుస్తావు.
వ్యాస ఉవాచ - తతో రత్నసహస్రాణి సువర్ణమణిమౌక్తికైః । చాణ్డాలేన ప్రదత్తాని జగ్రాహ ద్విజసత్తమః
వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు — ఆ తరువాత, వేలాది రత్నాలు, బంగారం, మాణిక్యాలు, ముత్యాలు చండాలుడు ఇచ్చాడు. ఆ ద్విజశ్రేష్ఠుడు వాటిని స్వీకరించాడు.
హరిశ్చన్ద్రస్తథా రాజా నిర్వికారముఖోఽభవత్ । అమన్యత తథా ధైర్యాద్విశ్వామిత్రో హి మే పతిః
హరిశ్చంద్రుడు రాజు ఏమాత్రం భావం చూపకుండా నిలబడి, విశ్వామిత్రుడు ఇప్పుడు తన యజమానుడని ధైర్యంగా భావించాడు.
తత్తదేవ మయా కార్యం యదయం కారయిష్యతి । అథాన్తరిక్షే సహసా వాగువాచాశరీరిణీ
అతను చెప్పినదే నేను చేయాలి అని నిశ్చయించుకున్నాడు. అంతలోనే, ఆకాశంలో ఆకారంలేని వాణి వినిపించింది.
అనృణోఽసి మహాభాగ దత్తా సా దక్షిణా త్వయా । తతో దివః పుష్పవృష్టిః పపాత నృపమూర్ధని
నీ ఋణం తీరింది, మహాభాగా! నీవు దక్షిణా సమర్పించావు. వెంటనే ఆకాశం నుండి పుష్పవృష్టి రాజు తలపై పడింది.
సాధు సాధ్వితి తం దేవాః ప్రోచుః సేన్ద్రా మహౌజసః । హర్షేణ మహతాఽఽవిష్టో రాజా కౌశికమబ్రవీత్
దేవతలు, ఇంద్రుడితో కలిసి, 'బాగుంది, బాగుంది!' అని అన్నారు. రాజు అపారమైన ఆనందంతో కౌశికుడిని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు.
రాజోవాచ - త్వం హి మాతా పితా చైవ త్వం హి బన్ధుర్మహామతే । యదర్థం మోచితోఽహం తే క్షణాచ్చైవానృణీకృతః
రాజు ఇలా అన్నాడు — నీవే నాకు తల్లి, నీవే తండ్రి, నీవే బంధువు, మహామతివంతుడా! నీ వల్లనే నేను విముక్తుడనై, క్షణంలోనే ఋణం తీరింది.
కిం కరోమి మహాబాహో శ్రేయో మే వచనం తవ । ఏవముక్తే తు వచనే నృపం మునిరభాషత
మహాబాహువంతుడా! నేను ఏమి చేయాలి? నీ మాటే నాకు శ్రేయస్సు. ఈ మాటలు విన్న తరువాత ముని రాజును ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు.
విశ్వామిత్ర ఉవాచ - చాణ్డాలవచనం కార్యమద్యప్రభృతి తే నృప । స్వస్తి తేఽస్వితి తం ప్రోచ్య తదాదాయ ధనం యయౌ
విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు — రాజా! ఈ రోజు నుంచి నీవు చాండాలుడు చెప్పినట్టు నడుచుకోవాలి. 'నీకు మంగళం కలగాలి' అని చెప్పి, ఆ డబ్బు తీసుకుని అక్కడినుంచి వెళ్లిపోయాడు.
హరిశ్చన్ద్రచిన్తావర్ణనమ్ శౌనక ఉవాచ - తతః కిమకరోద్రాజా చాణ్దాలస్య గృహే గతః । తద్ బ్రూహి సూతవర్య త్వం పృచ్ఛతః సత్వరం హి మే
శౌనకుడు అడిగాడు — రాజు చాండాలుని ఇంట్లోకి వెళ్లాక ఏమి చేశాడు? మహానుభావా! నేను అడుగుతున్నాను, త్వరగా చెప్పు.
సూత ఉవాచ - విశ్వామిత్రే గతే విప్రే శ్వపచో హృష్టమానసః । విశ్వామిత్రాయ తద్ ద్రవ్యం దత్త్వా బద్ధ్వా నరేశ్వరమ్
సూతుడు చెప్పాడు — విశ్వామిత్రుడు, ఆ బ్రాహ్మణుడు వెళ్లిపోయిన తర్వాత, ఆ శ్వపచుడు హర్షంతో మనసు నిండిపోయాడు. విశ్వామిత్రునికి ఆ ధనం ఇచ్చి, రాజును బంధించాడు.
అసత్యో యాస్యసీత్యుక్త్వా దణ్డేనాతాడయత్తదా । దణ్డప్రహారసమ్భ్రాన్తమతీవ వ్యాకులేన్ద్రియమ్
'నీవు అబద్ధం చెప్పినవాడివి' అని చెప్పి, దండంతో కొట్టాడు. ఆ దెబ్బతో రాజు గందరగోళంగా, ఇంద్రియాలు కలవరపడి పోయాడు.
ఇష్టబన్ధువియోగార్తమానీయ నిజపక్కణే । నిగడే స్థాపయిత్వా తం స్వయం సుష్వాప విజ్వరః
ఇష్టమైన బంధువుల నుంచి వేరుపడి బాధపడుతున్న రాజును తన గదిలోకి తీసుకెళ్లి, బంధనాల్లో పెట్టాడు. తాను మాత్రం ఆందోళన లేకుండా నిద్రపోయాడు.
నిగడస్థస్తతో రాజా వసంశ్చాణ్డాలపక్కణే । అన్నపానే పరిత్యజ్య సదా వై తదశోచయత్
ఆ రాజు బంధనాల్లో ఉండి, చాండాలుని గదిలో నివసించాడు. అన్నపానీయాలు వదిలేసి, ఎప్పుడూ దుఃఖంలో మునిగిపోయాడు.
తన్వీ దీనముఖీ దృష్ట్వా బాలం దీనముఖం పురః । మాం స్మరన్త్యసుఖావిష్టా మోక్షయిష్యతి నౌ నృపః
సన్నగా, దుఃఖంతో ఉన్న ముఖంతో ఉన్న తన బిడ్డను ఎదుట చూసి, నన్ను గుర్తు చేసుకుంటూ, బాధతో మునిగిపోయిన ఆమె — 'రాజు మమ్మల్ని విడిపిస్తాడు' అని అనుకుంది.
ఉపాత్తవిత్తో విప్రాయ దత్త్వా విత్తం ప్రతిశ్రుతమ్ । రోదమానం సుతం వీక్ష్య మాం చ సమ్బోధయిష్యతి
సంపాదించిన ధనాన్ని బ్రాహ్మణునికి ఇచ్చాక, తన కుమారుడు ఏడుస్తూ, నేనూ బాధపడుతూ ఉన్నాం అని చూసి, ఆయన మన పరిస్థితిని గ్రహిస్తాడని ఆమె అనుకుంది.
తాతపార్శ్వం వ్రజామీతి రుదన్తం బాలకం పునః । తాత తాతేతి భాషన్తం తథా సమ్బోధయిష్యతి
తండ్రి దగ్గరకు వెళ్ళాలని ఏడుస్తూ, 'తాతా! తాతా!' అని పిలుస్తున్న తన బిడ్డను చూసి, ఆయన మన బాధను తెలుసుకుంటాడని ఆమె అనుకుంది.
న సా మాం మృగశావాక్షీ వేత్తి చాణ్డాలతాం గతమ్ । రాజ్యనాశః సుహృత్త్యాగో భార్యాతనయవిక్రయః
ఆ మృగశావాక్షి అయిన నా భార్య, నేను చాండాలుడిగా మారినదాన్ని గుర్తించలేదు. రాజ్యం పోయింది, స్నేహితులు దూరమయ్యారు, భార్య, బిడ్డను అమ్ముకున్నాను—
తతశ్చాణ్డాలతా చేయమహో దుఃఖపరమ్పరా । ఏవం స నివసన్నిత్యం స్మరంశ్చ దయితాం సుతమ్
ఇప్పుడు ఈ చాండాలుని స్థితి—అయ్యో! ఎన్ని దుఃఖాల పరంపర! ఇలా ఎప్పుడూ ఉండి, తన ప్రియమైన కుమారుణ్ని గుర్తు చేసుకుంటూ జీవించాడు.
నినాయ దివసాన్ రాజా చతురో విధిపీడితః । అథాహ్ని పఞ్చమే తేన నిగడాన్మోచితో నృపః
విధి బాధతో ఆ రాజు నాలుగు రోజులు గడిపాడు. ఐదవ రోజున చాండాలుడు బంధనాల నుంచి విడిపించాడు.
చాణ్డాలేనానుశిష్టశ్చ మృతచైలాపహారణే । క్రుద్ధేన పరుషైర్వాక్యైర్నిర్భత్స్య చ పునః పునః
చాండాలుడు కోపంతో కఠినంగా మాటలు చెప్పి, మృతుల దుస్తులు తీసివేయడం ఎలా చేయాలో రాజుకి చెప్పాడు. మళ్లీ మళ్లీ దుర్భాషలు పలికాడు.
కాశ్యాశ్చ దక్షిణే భాగే శ్మశానం విద్యతే మహత్ । తద్రక్షస్వ యథాన్యాయం న త్యాజ్యం తత్త్వయా క్వచిత్
కాశీ నగరానికి దక్షిణ భాగంలో ఒక పెద్ద శ్మశానం ఉంది. దాన్ని నీవు క్రమంగా కాపాడాలి; ఎప్పుడూ వదిలిపెట్టకూడదు.