విశ్వామిత్రే గతే రాజా తతః శోకముపాగతః । శ్వాసోచ్ఛ్వాసం ముహుః కృత్వా ప్రోవాచోచ్చైరధోముఖః
విశ్వామిత్రుడు వెళ్లిపోయిన తరువాత, రాజు తీవ్రమైన దుఃఖంలో మునిగిపోయాడు. మళ్లీ మళ్లీ లోతుగా ఊపిరి పీల్చుకుంటూ, తలవంచి, పెద్దగా మాట్లాడాడు.
విత్తక్రీతేన యస్యార్తిర్మయా ప్రేతేన గచ్ఛతి । స బ్రవీతు త్వరాయుక్తో యామే తిష్ఠతి భాస్కరః
నా వల్ల ధనం కొని తన బాధ తీరినవాడు ఎవరో, సూర్యుడు ఆకాశంలో ఉన్నంతవరకు వెంటనే వచ్చి చెప్పాలి.
అథాజగామ త్వరితో ధర్మశ్చాణ్డాలరూపధృక్ । దుర్గన్ధో వికృతోరస్కః శ్మశ్రులో దన్తురోఽఘృణీ
అప్పుడే ధర్ముడు, చండాల రూపంలో, దుర్గంధంగా, వంకర ఛాతితో, గడ్డంతో, పెద్దపెద్ద పళ్ళతో, కనికరంలేని వాడిగా, త్వరగా వచ్చాడు.
కృష్ణో లమ్బోదరః స్నిగ్ధః కరాలః పురుషాధమః । హస్తజర్జరయష్టిశ్చ శవమాల్యైరలఙ్కృతః
ఆ చండాలుడు నల్లగా, పొట్ట పెద్దగా, మెత్తగా, భయంకరంగా, చెత్త మనిషిగా, చేతిలో పాతికొట్టిన కర్ర పట్టుకుని, శవాల మాలలు ధరించి ఉన్నాడు.
చాణ్డాల ఉవాచ - అహం గృహ్ణామి దాసత్వే భృత్యార్థః సుమహాన్మమ । క్షిప్రమాచక్ష్వ మౌల్యం కిమేతత్తే సమ్ప్రదీయతే
చండాలుడు ఇలా అన్నాడు — నేను బానిసత్వాన్ని అంగీకరిస్తున్నాను; నాకు పనివాడి అవసరం చాలా ఎక్కువ. త్వరగా ధర చెప్పు — దీనికి నువ్వు ఎంత ఇస్తావు?
వ్యాస ఉవాచ - తం తాదృశమథాలక్ష్య క్రూరదృష్టిం సునిర్ఘృణమ్ । వదన్తమతిదుఃశీలం కస్త్వమిత్యాహ పార్థివః
వ్యాసుడు అన్నాడు — అతడిని అలా దుర్ముఖంగా, కనికరంలేని చూపుతో, చాలా అసభ్యంగా మాట్లాడుతున్నాడని గమనించిన రాజు, 'నువ్వెవరు?' అని అడిగాడు.
చాణ్డాల ఉవాచ - చాణ్డాలోఽహమిహ ఖ్యాతః ప్రవీరేతి నృపోత్తమ । శాసనే సర్వదా తిష్ఠ మృతచైలాపహారకః
చండాలుడు అన్నాడు — రాజులలో శ్రేష్ఠుడా! నేను ఇక్కడ చండాలుడిగా ప్రసిద్ధి పొందాను, నన్ను ప్రవీరుడు అని పిలుస్తారు. నేను ఎప్పుడూ ఆజ్ఞలకే లోబడి, చనిపోయినవారి బట్టలు తీసుకుంటూ ఉంటాను.
ఏవముక్తస్తదా రాజా వచనం చేదమబ్రవీత్ । బ్రాహ్మణః క్షత్రియో వాపి గృహ్ణాత్వితి మతిర్మమ
అలా చెప్పిన తరువాత, రాజు ఇలా అన్నాడు — బ్రాహ్మణుడైనా, క్షత్రియుడైనా, ఎవరు కావాలంటే వారు తీసుకోవచ్చు; ఇదే నా నిర్ణయం.
ఉత్తమస్యోత్తమో ధర్మో మధ్యమస్య చ మధ్యమః । అధమస్యాధమశ్చైవ ఇతి ప్రాహుర్మనీషిణః
మేధావులు ఇలా అంటారు — ఉత్తములకు ఉత్తమ ధర్మం, మధ్యస్థులకు మధ్యస్థ ధర్మం, నీచులకు నీచ ధర్మమే తగినది.
చాణ్డాల ఉవాచ ఏవమేవ త్వయా ధర్మః కథితో నృపసత్తమ । అవిచార్య త్వయా రాజన్నధునోక్తం మమాగ్రతః
చండాలుడు అన్నాడు — నీవు ధర్మాన్ని అలా చెప్పావు, రాజులలో శ్రేష్ఠుడా! కాని ఆలోచించకుండా నన్ను ఎదురుగా ఉంచి చెప్పావు.
విచారయిత్వా యో బ్రూతే సోఽభీష్టం లభతే నరః । సామాన్యమేవ తత్ప్రోక్తమవిచార్య త్వయానఘ
ఎవడు ఆలోచించి మాట్లాడతాడో వాడు కోరినది పొందుతాడు; నీవు చెప్పింది సాధారణమైనదే, పాపరహితుడా! ఆలోచించకుండా పలికావు.
యది సత్యం ప్రమాణం తే గృహీతోఽసి న సంశయః । హరిశ్చన్ద్ర ఉవాచ - అసత్యాన్నరకే గచ్ఛేత్సద్యః క్రూరే నరాధమః
నిజమే నీ ప్రమాణమైతే, నీవు అంగీకరించావు — సందేహం లేదు. హరిశ్చంద్రుడు అన్నాడు — అబద్ధం చెప్పేవాడు, క్రూరుడు, నీచుడు వెంటనే నరకానికి పోతాడు.
తతశ్చాణ్డాలతా సాధ్వీ న వరా మే హ్యసత్యతా । వ్యాస ఉవాచ - తస్యైవం వదతః ప్రాప్తో విశ్వామిత్రస్తపోనిధిః
కాబట్టి, చండాలుడా! నాకు అసత్యం వద్దు, నిజాయితీనే నాకు వరం. వ్యాసుడు అన్నాడు — అతడు ఇలా మాట్లాడుతుండగా, తపస్సులో నిలయమైన విశ్వామిత్రుడు అక్కడికి వచ్చాడు.
క్రోధామర్షవివృత్తాక్షః ప్రాహ చేదం నరాధిపమ్ । చాణ్డాలోఽయం మనస్థం తే దాతుం విత్తముపస్థితః
కోపంతో, అసహనంతో కన్నులు పెద్దవిగా చేసుకుని, విశ్వామిత్రుడు రాజును ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు — ఈ చండాలుడు నీవు ఇవ్వాల్సిన ధనాన్ని తీసుకోవడానికి వచ్చాడు.
కస్మాన్న దీయతే మహ్యమశేషా యజ్ఞదక్షిణా । రాజోవాచ - భగవన్సూర్యవంశోత్థమాత్మానం వేద్మి కౌశిక
నాకు యజ్ఞదక్షిణ మొత్తం ఎందుకు ఇవ్వడం లేదు? రాజు అన్నాడు — భగవన్! సూర్యవంశంలో పుట్టినవాడిని నేను, కౌశికా! నాకు తెలుసు.
కథం చాణ్డాలదాసత్వం గమిష్యే విత్తకామతః । విశ్వామిత్ర ఉవాచ - యది చాణ్డాలవిత్తం త్వమాత్మవిక్రయజం మమ
ధనం కోసం నేను చండాలుడి బానిసత్వానికి ఎలా వెళ్ళగలను? విశ్వామిత్రుడు అన్నాడు — నీవు నన్ను అమ్ముకుని, చండాలుడి నుండి ధనం తీసుకుంటే—
న ప్రదాస్యసి చేత్తర్హి శప్స్యామి త్వామసంశయమ్ । చాణ్డాలాదథవా విప్రాద్దేహి మే దక్షిణాధనమ్
ఇవ్వకపోతే, నిన్ను తప్పకుండా శపిస్తాను; చండాలుడి దగ్గర నుంచి లేదా బ్రాహ్మణుడి దగ్గర నుంచి నాకు దక్షిణా ధనం ఇవ్వు.
వినా చాణ్డాలమధునా నాన్యః కశ్చిద్ధనప్రదః । ధనేనాహం వినా రాజన్న యాస్యామి న సంశయః
ఇప్పుడు చండాలుడిని తప్ప మరెవ్వరూ ధనం ఇవ్వరు; రాజా! ధనం లేకుండా నేను వెళ్లను — ఇది నిస్సందేహం.
ఇదానీమేవ మే విత్తం న ప్రదాస్యసి చేన్నృప । దినేఽర్ధఘటికాశేషే తత్త్వాం శాపాగ్నినా దహే
రాజా! నీవు నాకు ఇప్పుడే ధనం ఇవ్వకపోతే, ఈ రోజులో అర గంట మాత్రమే మిగిలి ఉంది. అప్పుడే నా శాపాగ్ని ద్వారా నిన్ను కాల్చేస్తాను.
వ్యాస ఉవాచ - హరిశ్చన్ద్రస్తతో రాజా మృత్వవచ్ఛ్రితజీవితః । ప్రసీదేతి వదన్పాదౌ ఋషేర్జగ్రాహ విహ్వలః
వ్యాసుడు ఇలా చెప్పాడు — ఆ తరువాత హరిశ్చంద్రుడు, బ్రతికిన మృతుడిలా బాధతో, కాళ్ళపై పడి, 'దయచేయండి' అని ఆ ఋషికి వేడుకున్నాడు.
హరిశ్చన్ద్ర ఉవాచ - దాసోఽస్మ్యార్తోఽస్మి దీనోఽస్మి త్వద్భక్తశ్చ విశేషతః । ప్రసాదం కురు విప్రర్షే కష్టశ్చాణ్డాలసఙ్కరః
హరిశ్చంద్రుడు ఇలా అన్నాడు — నేను నీ సేవకుడిని, బాధపడుతున్న వాడిని, బీదవాడిని, ముఖ్యంగా నీ భక్తుడిని. మహర్షీ! దయచూపు. ఈ కష్టం చండాలుడితో కలిసిపోవడం వల్లే వచ్చింది.
భవేయం విత్తశేషేణ తవ కర్మకరో వశః । తవైవ మునిశార్దూల ప్రేష్యశ్చిత్తానువర్తకః
మిగిలిన ధనంతో నీ సేవకుడిగా, నీ ఆధీనంగా ఉంటాను. మునిశార్దూలా! నీ పనులకు నేను సిద్ధంగా ఉంటాను, నీకు అనుగుణంగా నడుచుకుంటాను.
విశ్వామిత్ర ఉవాచ - ఏవమస్తు మహారాజ మమైవ భవ కిఙ్కరః । కింతు మద్వచనం కార్యం సర్వదైవ నరాధిప
విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు — అలా జరుగనీ, మహారాజా! నీవు నా సేవకుడివే అవ్వు. కానీ, నరాధిపా! నా మాటలు ఎప్పుడూ నువ్వు పాటించాలి.
వ్యాస ఉవాచ - ఏవముక్తేఽథ వచనే రాజా హర్షసమన్వితః । అమన్యత పునర్జాతమాత్మానం ప్రాహ కౌశికమ్
వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు — ఈ మాటలు విన్న రాజు ఆనందంతో నిండిపోయి, తనను తాను మళ్లీ పుట్టినవాడిగా భావించి, కౌశికుడిని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు.
తవాదేశం కరిష్యామి సదైవాహం న సంశయః । ఆదేశయ ద్విజశ్రేష్ఠ కిం కరోమి తవానఘ
నీ ఆదేశాన్ని నేను ఎప్పుడూ తప్పకుండా చేస్తాను. సందేహం లేదు. ద్విజోత్తమా! నీవు చెప్పు, నీవు కోరినది ఏది చేయాలని?
విశ్వామిత్ర ఉవాచ - చాణ్డాలాగచ్ఛ మద్దాసమౌల్యం కిం మే ప్రయచ్ఛసి । గృహాణ దాసం మౌల్యేన మయా దత్తం తవాధునా
విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు — చండాలా! ఇక్కడికి రా. నా సేవకుడికి నువ్వు ఎంత ధనం ఇస్తావు? ఇప్పుడు నేను నీకు ఈ సేవకుడిని ధరకిచ్చి ఇస్తున్నాను.
నాస్తి దాసేన మే కార్యం విత్తాశా వర్తతే మమ । వ్యాస ఉవాచ - ఏవముక్తే తదా తేన స్వపచో హృష్టమానసః
నాకు సేవకుడితో పని లేదు; నాకు ధనం కావాలి. వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు — అప్పుడు ఆ స్వపాకుడు ఎంతో ఆనందంతో ఉన్నాడు.
ఆగత్య సన్నిధౌ తూర్ణం విశ్వామిత్రమభాషత । చాణ్డాల ఉవాచ - దశయోజనవిస్తీర్ణే ప్రయాగస్య చ మణ్డలే
వేగంగా వచ్చి విశ్వామిత్రుని ఎదుట నిలబడి ఇలా అన్నాడు. చండాలుడు ఇలా అన్నాడు — ప్రాయాగం ప్రాంతంలో, పది యోజనాల పొడవునా,
భూమిం రత్నమయీం కృత్వా దాస్యే తేఽహం ద్విజోత్తమ । అస్య విక్రయణేనేయమార్తిశ్చ ప్రహతా త్వయా
భూమిని రత్నాలతో నిండినదిగా చేసి, నేను నీకు ఇస్తాను, ద్విజోత్తమా! దీన్ని అమ్మి నీ బాధను తీరుస్తావు.
వ్యాస ఉవాచ - తతో రత్నసహస్రాణి సువర్ణమణిమౌక్తికైః । చాణ్డాలేన ప్రదత్తాని జగ్రాహ ద్విజసత్తమః
వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు — ఆ తరువాత, వేలాది రత్నాలు, బంగారం, మాణిక్యాలు, ముత్యాలు చండాలుడు ఇచ్చాడు. ఆ ద్విజశ్రేష్ఠుడు వాటిని స్వీకరించాడు.