ఏతదాచక్ష్వ రాజేన్ద్ర యథా ద్రవ్యం త్వయార్జితమ్ । రాజోవాచ - కిమనేన మహాభాగ కథితేన తవానఘ
ఓ రాజేంద్రా! ఈ ధనం నీవు ఎలా సంపాదించావో చెప్పు. రాజు అన్నాడు—ఓ మహాభాగుడా! నీకు ఇది చెప్పడం వల్ల ప్రయోజనం ఏముంది?
శోకస్తు వర్ధతే విప్ర శ్రుతేనానేన సువ్రత । ఋషిరువాచ - అశస్తం నైవ గృహ్ణామి శస్తమేవ ప్రయచ్ఛ మే
ఇది విని నాకు బాధ మరింత పెరుగుతోంది, ఓ సద్బ్రాహ్మణా! ఋషి అన్నాడు—అనుచితమైనది నేను స్వీకరించను; నన్ను యోగ్యమైనదే ఇవ్వు.
ద్రవ్యస్యాగమనం రాజన్ కథయస్వ యథాతథమ్ । రాజోవాచ - మయా దేవీ తు సా భార్యా విక్రీతా కోటిసమ్మితైః । నిష్కైః పుత్రో రోహితాఖ్యో విక్రీతోఽర్బుదసంఖ్యయా । విప్రైకాదశకోట్యస్త్వం సువర్ణస్య గృహాణ మే
ఓ రాజా! ఈ ధనం ఎలా వచ్చిందో నిజంగా చెప్పు. రాజు అన్నాడు—ఆ దేవిని, నా భార్యను, నేను కోటి నాణేలు తీసుకుని అమ్మాను; నా కుమారుడు రోహితుడు, అర్బుద సంఖ్యలో అమ్ముడయ్యాడు; ఓ బ్రాహ్మణా! పదకొండు కోట్లు బంగారం నీవు స్వీకరించు.
సూత ఉవాచ - తద్విత్తం స్వప్లమాలక్ష్య దారవిక్రయసమ్భవమ్ । శోకాభిభూతం రాజానం కుపితః కౌశికోఽబ్రవీత్
సూతుడు అన్నాడు—ఈ ధనం భార్య, కుమారుని అమ్మినదని గ్రహించి, రాజు తీవ్ర దుఃఖంతో ఉన్నాడని చూసి, కౌశికుడు కోపంతో ఇలా అన్నాడు.
ఋషిరువాచ - రాజసూయస్య యజ్ఞస్య నైషా భవతి దక్షిణా । అన్యదుత్పాదయ క్షిప్రం సమ్పూర్ణా యేన సా భవేత్
ఋషి అన్నాడు—రాజసూయ యాగానికి ఇది యోగ్యమైన దక్షిణా కాదు; వెంటనే ఇంకొకటి సమకూర్చి, దానితో దక్షిణా పూర్తయ్యేలా చేయు.
క్షత్రబన్ధో మమేమాం త్వం సదృశీం యది దక్షిణామ్ । మన్యసే తర్హి తత్క్షిప్రం పశ్య త్వం మే పరం బలమ్
నీవు క్షత్రియుడివి, ఇది నాకు తగిన దక్షిణా అని భావిస్తే, వెంటనే నా పరాక్రమాన్ని చూడు.
తపసోఽస్య సుతప్తస్య బ్రాహ్మణస్యామలస్య చ । మత్ప్రభావస్య చోగ్రస్య శుద్ధస్యాధ్యయనస్య చ
నా ఘోరమైన తపస్సు, నిర్మలమైన బ్రాహ్మణత్వం, నా భయంకరమైన శక్తి, పవిత్రమైన విద్యా బలం—ఇవి అన్నింటినీ చూడు.
రాజోవాచ - అన్యద్దాస్యామి భగవన్ కాలః కశ్చిత్ప్రతీక్ష్యతామ్ । అధునైవాస్తి విక్రీతా పత్నీ పుత్రశ్చ బాలకః
రాజు అన్నాడు—భగవంతుడా! నేను ఇంకొకటి ఇస్తాను, కొంత సమయం వేచి ఉండండి. ఇప్పటికైతే నా భార్య, నా చిన్న కుమారుడు అమ్ముడుపోయారు.
విశ్వామిత్ర ఉవాచ - చతుర్భాగః స్థితో యోఽయం దివసస్య నరాధిప । ఏష ఏవ ప్రతీక్ష్యో మే వక్తవ్యం నోత్తరం త్వయా
విశ్వామిత్రుడు అన్నాడు—ఓ నరాధిపా! ఈ రోజు నాలుగవ భాగం మాత్రమే మిగిలి ఉంది; అంతవరకే నేను వేచి ఉంటాను. ఇకపై నీవు మరొక మాట చెప్పకూడదు.
హరిశ్చన్ద్రోపాఖ్యానవర్ణనమ్ వ్యాస ఉవాచ - తమేవముక్త్వా రాజానం నిర్ఘృణం నిష్ఠురం వచః । తదాదాయ ధనం పూర్ణం కుపితః కౌశికో యయౌ
హరిశ్చంద్రుని కష్టాల కథ. వ్యాసుడు అన్నాడు—ఇలా రాజును కఠినంగా, నిర్దయగా పలికిన తర్వాత, కోపంతో ఉన్న కౌశికుడు మొత్తం ధనాన్ని తీసుకుని వెళ్లిపోయాడు.
విశ్వామిత్రే గతే రాజా తతః శోకముపాగతః । శ్వాసోచ్ఛ్వాసం ముహుః కృత్వా ప్రోవాచోచ్చైరధోముఖః
విశ్వామిత్రుడు వెళ్లిపోయిన తరువాత, రాజు తీవ్రమైన దుఃఖంలో మునిగిపోయాడు. మళ్లీ మళ్లీ లోతుగా ఊపిరి పీల్చుకుంటూ, తలవంచి, పెద్దగా మాట్లాడాడు.
విత్తక్రీతేన యస్యార్తిర్మయా ప్రేతేన గచ్ఛతి । స బ్రవీతు త్వరాయుక్తో యామే తిష్ఠతి భాస్కరః
నా వల్ల ధనం కొని తన బాధ తీరినవాడు ఎవరో, సూర్యుడు ఆకాశంలో ఉన్నంతవరకు వెంటనే వచ్చి చెప్పాలి.
అథాజగామ త్వరితో ధర్మశ్చాణ్డాలరూపధృక్ । దుర్గన్ధో వికృతోరస్కః శ్మశ్రులో దన్తురోఽఘృణీ
అప్పుడే ధర్ముడు, చండాల రూపంలో, దుర్గంధంగా, వంకర ఛాతితో, గడ్డంతో, పెద్దపెద్ద పళ్ళతో, కనికరంలేని వాడిగా, త్వరగా వచ్చాడు.
కృష్ణో లమ్బోదరః స్నిగ్ధః కరాలః పురుషాధమః । హస్తజర్జరయష్టిశ్చ శవమాల్యైరలఙ్కృతః
ఆ చండాలుడు నల్లగా, పొట్ట పెద్దగా, మెత్తగా, భయంకరంగా, చెత్త మనిషిగా, చేతిలో పాతికొట్టిన కర్ర పట్టుకుని, శవాల మాలలు ధరించి ఉన్నాడు.
చాణ్డాల ఉవాచ - అహం గృహ్ణామి దాసత్వే భృత్యార్థః సుమహాన్మమ । క్షిప్రమాచక్ష్వ మౌల్యం కిమేతత్తే సమ్ప్రదీయతే
చండాలుడు ఇలా అన్నాడు — నేను బానిసత్వాన్ని అంగీకరిస్తున్నాను; నాకు పనివాడి అవసరం చాలా ఎక్కువ. త్వరగా ధర చెప్పు — దీనికి నువ్వు ఎంత ఇస్తావు?
వ్యాస ఉవాచ - తం తాదృశమథాలక్ష్య క్రూరదృష్టిం సునిర్ఘృణమ్ । వదన్తమతిదుఃశీలం కస్త్వమిత్యాహ పార్థివః
వ్యాసుడు అన్నాడు — అతడిని అలా దుర్ముఖంగా, కనికరంలేని చూపుతో, చాలా అసభ్యంగా మాట్లాడుతున్నాడని గమనించిన రాజు, 'నువ్వెవరు?' అని అడిగాడు.
చాణ్డాల ఉవాచ - చాణ్డాలోఽహమిహ ఖ్యాతః ప్రవీరేతి నృపోత్తమ । శాసనే సర్వదా తిష్ఠ మృతచైలాపహారకః
చండాలుడు అన్నాడు — రాజులలో శ్రేష్ఠుడా! నేను ఇక్కడ చండాలుడిగా ప్రసిద్ధి పొందాను, నన్ను ప్రవీరుడు అని పిలుస్తారు. నేను ఎప్పుడూ ఆజ్ఞలకే లోబడి, చనిపోయినవారి బట్టలు తీసుకుంటూ ఉంటాను.
ఏవముక్తస్తదా రాజా వచనం చేదమబ్రవీత్ । బ్రాహ్మణః క్షత్రియో వాపి గృహ్ణాత్వితి మతిర్మమ
అలా చెప్పిన తరువాత, రాజు ఇలా అన్నాడు — బ్రాహ్మణుడైనా, క్షత్రియుడైనా, ఎవరు కావాలంటే వారు తీసుకోవచ్చు; ఇదే నా నిర్ణయం.
ఉత్తమస్యోత్తమో ధర్మో మధ్యమస్య చ మధ్యమః । అధమస్యాధమశ్చైవ ఇతి ప్రాహుర్మనీషిణః
మేధావులు ఇలా అంటారు — ఉత్తములకు ఉత్తమ ధర్మం, మధ్యస్థులకు మధ్యస్థ ధర్మం, నీచులకు నీచ ధర్మమే తగినది.
చాణ్డాల ఉవాచ ఏవమేవ త్వయా ధర్మః కథితో నృపసత్తమ । అవిచార్య త్వయా రాజన్నధునోక్తం మమాగ్రతః
చండాలుడు అన్నాడు — నీవు ధర్మాన్ని అలా చెప్పావు, రాజులలో శ్రేష్ఠుడా! కాని ఆలోచించకుండా నన్ను ఎదురుగా ఉంచి చెప్పావు.
విచారయిత్వా యో బ్రూతే సోఽభీష్టం లభతే నరః । సామాన్యమేవ తత్ప్రోక్తమవిచార్య త్వయానఘ
ఎవడు ఆలోచించి మాట్లాడతాడో వాడు కోరినది పొందుతాడు; నీవు చెప్పింది సాధారణమైనదే, పాపరహితుడా! ఆలోచించకుండా పలికావు.
యది సత్యం ప్రమాణం తే గృహీతోఽసి న సంశయః । హరిశ్చన్ద్ర ఉవాచ - అసత్యాన్నరకే గచ్ఛేత్సద్యః క్రూరే నరాధమః
నిజమే నీ ప్రమాణమైతే, నీవు అంగీకరించావు — సందేహం లేదు. హరిశ్చంద్రుడు అన్నాడు — అబద్ధం చెప్పేవాడు, క్రూరుడు, నీచుడు వెంటనే నరకానికి పోతాడు.
తతశ్చాణ్డాలతా సాధ్వీ న వరా మే హ్యసత్యతా । వ్యాస ఉవాచ - తస్యైవం వదతః ప్రాప్తో విశ్వామిత్రస్తపోనిధిః
కాబట్టి, చండాలుడా! నాకు అసత్యం వద్దు, నిజాయితీనే నాకు వరం. వ్యాసుడు అన్నాడు — అతడు ఇలా మాట్లాడుతుండగా, తపస్సులో నిలయమైన విశ్వామిత్రుడు అక్కడికి వచ్చాడు.
క్రోధామర్షవివృత్తాక్షః ప్రాహ చేదం నరాధిపమ్ । చాణ్డాలోఽయం మనస్థం తే దాతుం విత్తముపస్థితః
కోపంతో, అసహనంతో కన్నులు పెద్దవిగా చేసుకుని, విశ్వామిత్రుడు రాజును ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు — ఈ చండాలుడు నీవు ఇవ్వాల్సిన ధనాన్ని తీసుకోవడానికి వచ్చాడు.
కస్మాన్న దీయతే మహ్యమశేషా యజ్ఞదక్షిణా । రాజోవాచ - భగవన్సూర్యవంశోత్థమాత్మానం వేద్మి కౌశిక
నాకు యజ్ఞదక్షిణ మొత్తం ఎందుకు ఇవ్వడం లేదు? రాజు అన్నాడు — భగవన్! సూర్యవంశంలో పుట్టినవాడిని నేను, కౌశికా! నాకు తెలుసు.
కథం చాణ్డాలదాసత్వం గమిష్యే విత్తకామతః । విశ్వామిత్ర ఉవాచ - యది చాణ్డాలవిత్తం త్వమాత్మవిక్రయజం మమ
ధనం కోసం నేను చండాలుడి బానిసత్వానికి ఎలా వెళ్ళగలను? విశ్వామిత్రుడు అన్నాడు — నీవు నన్ను అమ్ముకుని, చండాలుడి నుండి ధనం తీసుకుంటే—
న ప్రదాస్యసి చేత్తర్హి శప్స్యామి త్వామసంశయమ్ । చాణ్డాలాదథవా విప్రాద్దేహి మే దక్షిణాధనమ్
ఇవ్వకపోతే, నిన్ను తప్పకుండా శపిస్తాను; చండాలుడి దగ్గర నుంచి లేదా బ్రాహ్మణుడి దగ్గర నుంచి నాకు దక్షిణా ధనం ఇవ్వు.
వినా చాణ్డాలమధునా నాన్యః కశ్చిద్ధనప్రదః । ధనేనాహం వినా రాజన్న యాస్యామి న సంశయః
ఇప్పుడు చండాలుడిని తప్ప మరెవ్వరూ ధనం ఇవ్వరు; రాజా! ధనం లేకుండా నేను వెళ్లను — ఇది నిస్సందేహం.
ఇదానీమేవ మే విత్తం న ప్రదాస్యసి చేన్నృప । దినేఽర్ధఘటికాశేషే తత్త్వాం శాపాగ్నినా దహే
రాజా! నీవు నాకు ఇప్పుడే ధనం ఇవ్వకపోతే, ఈ రోజులో అర గంట మాత్రమే మిగిలి ఉంది. అప్పుడే నా శాపాగ్ని ద్వారా నిన్ను కాల్చేస్తాను.
వ్యాస ఉవాచ - హరిశ్చన్ద్రస్తతో రాజా మృత్వవచ్ఛ్రితజీవితః । ప్రసీదేతి వదన్పాదౌ ఋషేర్జగ్రాహ విహ్వలః
వ్యాసుడు ఇలా చెప్పాడు — ఆ తరువాత హరిశ్చంద్రుడు, బ్రతికిన మృతుడిలా బాధతో, కాళ్ళపై పడి, 'దయచేయండి' అని ఆ ఋషికి వేడుకున్నాడు.