కో మాముద్ధరతే దేవి పౌరాణాఖ్యానవిస్తరైః । సూత ఉవాచ - పశ్యతస్తస్య రాజర్షేః కశాఘాతైః సుదారుణైః
'దేవి! పురాణకథలతో ఎవరు నన్ను ఈ దుఃఖం నుంచి బయటపడతారు?' సూతుడు ఇలా అన్నాడు: 'ఆ రాజర్షి చూస్తుండగా, అతడిని దారుణంగా కొట్టారు.'
ఘాతయిత్వా తు విప్రేశో నేతుం సముపచక్రమే । నీయమానౌ తు తౌ దృష్ట్వా భార్యాపుత్రౌ స పార్థివః
బ్రాహ్మణాధిపతి కొట్టి, వారిని తీసుకెళ్లేందుకు సిద్ధమయ్యాడు. భార్య, కుమారుడిని తీసుకెళ్తున్న దృశ్యాన్ని ఆ రాజు చూశాడు.
విలలాపాతిదుఃఖార్తో నిఃశ్వస్యోష్ణం పునః పునః । యాం న వాయుర్న వాఽఽదిత్యో న చన్ద్రో న పృథ్గ్జనాః
తీవ్రమైన దుఃఖంతో బాధపడుతూ, బ్రాహ్మణుడు మళ్లీ మళ్లీ వేడిగా ఊపిరి పీల్చుకుంటూ విలపించాడు. ఆమెను గాలి కాని, సూర్యుడు కాని, చంద్రుడు కాని, ఇతరులు కాని ఇంతగా ఎప్పుడూ చూడలేదు.
దృష్టవన్తః పురా పత్నీం సేయం దాసీత్వమాగతా । సూర్యవంశప్రసూతోఽయం సుకుమారకరాఙ్గులిః
ఇంతకు ముందు భార్యగా కనిపించిన ఆమె ఇప్పుడు దాసిగా మారింది. ఈ బాలుడు సూర్యవంశంలో పుట్టి, మృదువైన చేతి వేళ్లతో ఉన్నాడు.
సమ్ప్రాప్తో విక్రయం బాలో ధిఙ్మామస్తు సుదుర్మతిమ్ । హా ప్రియే హా శిశో వత్స మమానార్యస్య దుర్నయః
ఈ చిన్నవాడు ఇప్పుడు అమ్ముడుపోయాడు. నా చెడ్డ మనస్సుకు శాపమొచ్చింది! ప్రియమైనవాడా! నా బిడ్డా! నా దుష్టమైన ప్రవర్తన వల్లే ఈ దుస్థితి వచ్చింది.
దైవాధీనదశాం ప్రాప్తో న మృతోఽస్మి తథాపి ధిక్ । వ్యాస ఉవాచ - ఏవం విలపితో రాజ్ఞోఽగ్రే విప్రోఽన్తరధీయత
దైవానికి లోనైన స్థితికి వచ్చాను, అయినా చావలేదు—నాకు ఇది మరింత అవమానం! వ్యాసుడు చెప్పాడు—ఇలా రాజు ఎదుట బ్రాహ్మణుడు విలపిస్తూ, ఒక్కసారిగా కనబడకుండా పోయాడు.
వృక్షగేహాదిభిస్తుఙ్గైస్తావాదాయ త్వరాన్వితః । అత్రాన్తరే మునిశ్రేష్ఠస్త్వాజగామ మహాతపాః
వాడు ఇద్దరినీ తీసుకుని, పొడవైన చెట్లు, ఇళ్ళు దాటి త్వరగా వెళ్లిపోయాడు. ఇదే సమయంలో గొప్ప తపస్సు గల మునిశ్రేష్ఠుడు అక్కడికి వచ్చాడు.
సశిష్యః కౌశికేన్ద్రోఽసౌ నిష్ఠురః క్రూరదర్శనః । విశ్వామిత్ర ఉవాచ- యా త్వయోక్తా పురా రాజన్ రాజసూయస్య దక్షిణా
శిష్యులతో కూడిన కౌశికులలో శ్రేష్ఠుడు, కఠినమైన రూపంతో, అక్కడికి వచ్చాడు. విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు—రాజా! నీవు ముందుగా రాజసూయ యాగానికి ఇచ్చే అని చెప్పిన దక్షిణా—
తాం దదస్వ మహాబాహో యది సత్యం పురస్కృతమ్ । హరిశ్చన్ద్ర ఉవాచ - నమస్కరోమి రాజర్షే గృహాణేమాం స్వదక్షిణామ్
—ఓ మహాబాహువంతుడా! నీవు సత్యాన్ని ప్రాముఖ్యంగా భావిస్తే, ఇప్పుడు దానిని ఇవ్వు. హరిశ్చంద్రుడు అన్నాడు—రాజర్షీ! నేను నమస్కరిస్తున్నాను, దయచేసి నా దక్షిణాను స్వీకరించండి.
రాజసూయస్య యాగస్య యా మయోక్తా పురానఘ । విశ్వామిత్ర ఉవాచ - కుతో లబ్ధమిదం ద్రవ్యం దక్షిణార్థే ప్రదీయతే
రాజసూయ యాగానికి నేను ముందుగా చెప్పిన దక్షిణా ఇదే, ఓ నిష్కల్మషుడా! విశ్వామిత్రుడు అన్నాడు—ఈ ధనం నీవు ఎక్కడి నుండి సంపాదించావో చెప్పు.
ఏతదాచక్ష్వ రాజేన్ద్ర యథా ద్రవ్యం త్వయార్జితమ్ । రాజోవాచ - కిమనేన మహాభాగ కథితేన తవానఘ
ఓ రాజేంద్రా! ఈ ధనం నీవు ఎలా సంపాదించావో చెప్పు. రాజు అన్నాడు—ఓ మహాభాగుడా! నీకు ఇది చెప్పడం వల్ల ప్రయోజనం ఏముంది?
శోకస్తు వర్ధతే విప్ర శ్రుతేనానేన సువ్రత । ఋషిరువాచ - అశస్తం నైవ గృహ్ణామి శస్తమేవ ప్రయచ్ఛ మే
ఇది విని నాకు బాధ మరింత పెరుగుతోంది, ఓ సద్బ్రాహ్మణా! ఋషి అన్నాడు—అనుచితమైనది నేను స్వీకరించను; నన్ను యోగ్యమైనదే ఇవ్వు.
ద్రవ్యస్యాగమనం రాజన్ కథయస్వ యథాతథమ్ । రాజోవాచ - మయా దేవీ తు సా భార్యా విక్రీతా కోటిసమ్మితైః । నిష్కైః పుత్రో రోహితాఖ్యో విక్రీతోఽర్బుదసంఖ్యయా । విప్రైకాదశకోట్యస్త్వం సువర్ణస్య గృహాణ మే
ఓ రాజా! ఈ ధనం ఎలా వచ్చిందో నిజంగా చెప్పు. రాజు అన్నాడు—ఆ దేవిని, నా భార్యను, నేను కోటి నాణేలు తీసుకుని అమ్మాను; నా కుమారుడు రోహితుడు, అర్బుద సంఖ్యలో అమ్ముడయ్యాడు; ఓ బ్రాహ్మణా! పదకొండు కోట్లు బంగారం నీవు స్వీకరించు.
సూత ఉవాచ - తద్విత్తం స్వప్లమాలక్ష్య దారవిక్రయసమ్భవమ్ । శోకాభిభూతం రాజానం కుపితః కౌశికోఽబ్రవీత్
సూతుడు అన్నాడు—ఈ ధనం భార్య, కుమారుని అమ్మినదని గ్రహించి, రాజు తీవ్ర దుఃఖంతో ఉన్నాడని చూసి, కౌశికుడు కోపంతో ఇలా అన్నాడు.
ఋషిరువాచ - రాజసూయస్య యజ్ఞస్య నైషా భవతి దక్షిణా । అన్యదుత్పాదయ క్షిప్రం సమ్పూర్ణా యేన సా భవేత్
ఋషి అన్నాడు—రాజసూయ యాగానికి ఇది యోగ్యమైన దక్షిణా కాదు; వెంటనే ఇంకొకటి సమకూర్చి, దానితో దక్షిణా పూర్తయ్యేలా చేయు.
క్షత్రబన్ధో మమేమాం త్వం సదృశీం యది దక్షిణామ్ । మన్యసే తర్హి తత్క్షిప్రం పశ్య త్వం మే పరం బలమ్
నీవు క్షత్రియుడివి, ఇది నాకు తగిన దక్షిణా అని భావిస్తే, వెంటనే నా పరాక్రమాన్ని చూడు.
తపసోఽస్య సుతప్తస్య బ్రాహ్మణస్యామలస్య చ । మత్ప్రభావస్య చోగ్రస్య శుద్ధస్యాధ్యయనస్య చ
నా ఘోరమైన తపస్సు, నిర్మలమైన బ్రాహ్మణత్వం, నా భయంకరమైన శక్తి, పవిత్రమైన విద్యా బలం—ఇవి అన్నింటినీ చూడు.
రాజోవాచ - అన్యద్దాస్యామి భగవన్ కాలః కశ్చిత్ప్రతీక్ష్యతామ్ । అధునైవాస్తి విక్రీతా పత్నీ పుత్రశ్చ బాలకః
రాజు అన్నాడు—భగవంతుడా! నేను ఇంకొకటి ఇస్తాను, కొంత సమయం వేచి ఉండండి. ఇప్పటికైతే నా భార్య, నా చిన్న కుమారుడు అమ్ముడుపోయారు.
విశ్వామిత్ర ఉవాచ - చతుర్భాగః స్థితో యోఽయం దివసస్య నరాధిప । ఏష ఏవ ప్రతీక్ష్యో మే వక్తవ్యం నోత్తరం త్వయా
విశ్వామిత్రుడు అన్నాడు—ఓ నరాధిపా! ఈ రోజు నాలుగవ భాగం మాత్రమే మిగిలి ఉంది; అంతవరకే నేను వేచి ఉంటాను. ఇకపై నీవు మరొక మాట చెప్పకూడదు.
హరిశ్చన్ద్రోపాఖ్యానవర్ణనమ్ వ్యాస ఉవాచ - తమేవముక్త్వా రాజానం నిర్ఘృణం నిష్ఠురం వచః । తదాదాయ ధనం పూర్ణం కుపితః కౌశికో యయౌ
హరిశ్చంద్రుని కష్టాల కథ. వ్యాసుడు అన్నాడు—ఇలా రాజును కఠినంగా, నిర్దయగా పలికిన తర్వాత, కోపంతో ఉన్న కౌశికుడు మొత్తం ధనాన్ని తీసుకుని వెళ్లిపోయాడు.
విశ్వామిత్రే గతే రాజా తతః శోకముపాగతః । శ్వాసోచ్ఛ్వాసం ముహుః కృత్వా ప్రోవాచోచ్చైరధోముఖః
విశ్వామిత్రుడు వెళ్లిపోయిన తరువాత, రాజు తీవ్రమైన దుఃఖంలో మునిగిపోయాడు. మళ్లీ మళ్లీ లోతుగా ఊపిరి పీల్చుకుంటూ, తలవంచి, పెద్దగా మాట్లాడాడు.
విత్తక్రీతేన యస్యార్తిర్మయా ప్రేతేన గచ్ఛతి । స బ్రవీతు త్వరాయుక్తో యామే తిష్ఠతి భాస్కరః
నా వల్ల ధనం కొని తన బాధ తీరినవాడు ఎవరో, సూర్యుడు ఆకాశంలో ఉన్నంతవరకు వెంటనే వచ్చి చెప్పాలి.
అథాజగామ త్వరితో ధర్మశ్చాణ్డాలరూపధృక్ । దుర్గన్ధో వికృతోరస్కః శ్మశ్రులో దన్తురోఽఘృణీ
అప్పుడే ధర్ముడు, చండాల రూపంలో, దుర్గంధంగా, వంకర ఛాతితో, గడ్డంతో, పెద్దపెద్ద పళ్ళతో, కనికరంలేని వాడిగా, త్వరగా వచ్చాడు.
కృష్ణో లమ్బోదరః స్నిగ్ధః కరాలః పురుషాధమః । హస్తజర్జరయష్టిశ్చ శవమాల్యైరలఙ్కృతః
ఆ చండాలుడు నల్లగా, పొట్ట పెద్దగా, మెత్తగా, భయంకరంగా, చెత్త మనిషిగా, చేతిలో పాతికొట్టిన కర్ర పట్టుకుని, శవాల మాలలు ధరించి ఉన్నాడు.
చాణ్డాల ఉవాచ - అహం గృహ్ణామి దాసత్వే భృత్యార్థః సుమహాన్మమ । క్షిప్రమాచక్ష్వ మౌల్యం కిమేతత్తే సమ్ప్రదీయతే
చండాలుడు ఇలా అన్నాడు — నేను బానిసత్వాన్ని అంగీకరిస్తున్నాను; నాకు పనివాడి అవసరం చాలా ఎక్కువ. త్వరగా ధర చెప్పు — దీనికి నువ్వు ఎంత ఇస్తావు?
వ్యాస ఉవాచ - తం తాదృశమథాలక్ష్య క్రూరదృష్టిం సునిర్ఘృణమ్ । వదన్తమతిదుఃశీలం కస్త్వమిత్యాహ పార్థివః
వ్యాసుడు అన్నాడు — అతడిని అలా దుర్ముఖంగా, కనికరంలేని చూపుతో, చాలా అసభ్యంగా మాట్లాడుతున్నాడని గమనించిన రాజు, 'నువ్వెవరు?' అని అడిగాడు.
చాణ్డాల ఉవాచ - చాణ్డాలోఽహమిహ ఖ్యాతః ప్రవీరేతి నృపోత్తమ । శాసనే సర్వదా తిష్ఠ మృతచైలాపహారకః
చండాలుడు అన్నాడు — రాజులలో శ్రేష్ఠుడా! నేను ఇక్కడ చండాలుడిగా ప్రసిద్ధి పొందాను, నన్ను ప్రవీరుడు అని పిలుస్తారు. నేను ఎప్పుడూ ఆజ్ఞలకే లోబడి, చనిపోయినవారి బట్టలు తీసుకుంటూ ఉంటాను.
ఏవముక్తస్తదా రాజా వచనం చేదమబ్రవీత్ । బ్రాహ్మణః క్షత్రియో వాపి గృహ్ణాత్వితి మతిర్మమ
అలా చెప్పిన తరువాత, రాజు ఇలా అన్నాడు — బ్రాహ్మణుడైనా, క్షత్రియుడైనా, ఎవరు కావాలంటే వారు తీసుకోవచ్చు; ఇదే నా నిర్ణయం.
ఉత్తమస్యోత్తమో ధర్మో మధ్యమస్య చ మధ్యమః । అధమస్యాధమశ్చైవ ఇతి ప్రాహుర్మనీషిణః
మేధావులు ఇలా అంటారు — ఉత్తములకు ఉత్తమ ధర్మం, మధ్యస్థులకు మధ్యస్థ ధర్మం, నీచులకు నీచ ధర్మమే తగినది.
చాణ్డాల ఉవాచ ఏవమేవ త్వయా ధర్మః కథితో నృపసత్తమ । అవిచార్య త్వయా రాజన్నధునోక్తం మమాగ్రతః
చండాలుడు అన్నాడు — నీవు ధర్మాన్ని అలా చెప్పావు, రాజులలో శ్రేష్ఠుడా! కాని ఆలోచించకుండా నన్ను ఎదురుగా ఉంచి చెప్పావు.