ప్రగృహ్య బాలకం మాత్రా సహైకస్థమబన్ధయత్ । ప్రతస్థే స గృహం క్షిప్రం తయా సహ ముదాన్వితః
ఆ బాలుడిని తల్లి తోడుగా కట్టేసి, ఆనందంతో ఆమెను వెంటబెట్టుకుని త్వరగా ఇంటికి బయలుదేరాడు.
ప్రదక్షిణాం తు సా కృత్వా జానుభ్యాం ప్రణతా స్థితా । బాష్పపర్యాకులా దీనా త్విదం వచనమబ్రవీత్
ఆమె ప్రదక్షిణ చేసి, మోకాళ్లపై వంగి నమస్కరించి, కన్నీళ్లతో బాధతో ఇలా చెప్పింది.
యది దత్తం యది హుతం బ్రాహ్మణాస్తర్పితా యది । తేన పుణ్యేన మే భర్తా హరిశ్చన్ద్రోఽస్తు వై పునః
'నేను దానం చేసుంటే, హవనం చేసుంటే, బ్రాహ్మణులు సంతృప్తిపడితే, ఆ పుణ్యంతో నా భర్త హరిశ్చంద్రుడు మళ్లీ నాకు దక్కాలని కోరుకుంటున్నాను.'
పాదయోః పతితాం దృష్ట్వా ప్రాణేభ్యోఽపి గరీయసీమ్ । హాహేతి చ వదన్ రాజా విలలాపాకులేన్ద్రియః
ఆమె తన పాదాల దగ్గర పడిపోవడాన్ని చూసి, తన ప్రాణాలకన్నా విలువైనదిగా భావించిన రాజు, 'హాయో!' అని ఏడుస్తూ, మనస్సు కలవరపడి విలపించాడు.
వియుక్తేయం కథం జాతా సత్యశీలగుణాన్వితా । వృక్షచ్ఛాయాపి వృక్షం తం న జహాతి కదాచన
'నిజాయితీ, మంచి స్వభావం, గుణాలు ఉన్న ఆమె నన్ను ఎలా విడిచిపోయింది? చెట్టు నీడ కూడా తన చెట్టును ఎప్పుడూ వదిలిపోదు.'
ఏవం భార్యాం వదిత్వాథ సుసమ్బద్ధం పరస్పరమ్ । పుత్రం చ తమువాచేదం మాం త్వం హిత్వా క్వ యాస్యసి
భార్యతో ఇలా మాట్లాడి, ఇద్దరూ ఎంతో బంధంతో ఉండగా, తన కుమారుడిని చూసి ఇలా అన్నాడు: 'నన్ను వదిలిపెట్టి నువ్వు ఎక్కడికి వెళ్తావు?'
కాం దిశం ప్రతి యాస్యామి కో మే దుఃఖం నివారయేత్ । రాజ్యత్యాగే న మే దుఃఖం వనవాసే న మే ద్విజ
'నేను ఏ దిశగా పోవాలి? నా బాధను ఎవరు తీరుస్తారు? రాజ్యాన్ని వదిలినప్పుడు నాకు బాధలేదు, అరణ్యంలో ఉన్నప్పుడు కూడా బాధలేదు బ్రాహ్మణా.'
యత్పుత్రేణ వియోగో మే ఏవమాహ స భూపతిః । సద్భర్తృభోగ్యా హి సదా లోకే భార్యా భవన్తి హి
అలా ఆ భూపతి అన్నాడు: 'కాని నా కుమారుడి నుండి వేరుపడటమే నాకు నిజమైన బాధ. ఈ లోకంలో భార్యలు ఎప్పుడూ భర్తలతో ఉండేందుకే.'
మయా త్యక్తాసి కల్యాణి దుఃఖేన వినియోజితా । ఇక్ష్వాకువంశసమ్భూతం సర్వరాజ్యసుఖోచితమ్
'ఓ శుభలక్షణా! నేను నిన్ను వదిలేసి, బాధలో నిన్ను పెట్టాను. నువ్వు ఇక్ష్వాకువంశంలో పుట్టి, అన్ని రాజసుఖాలకు అర్హురాలివి.'
మామీదృశాం పతిం ప్రాప్య దాసీభావం గతా హ్యసి । ఈదృశే మజ్జమానం మాం సుమహచ్ఛోకసాగరే
'ఇలాంటి భర్తను పొందిన నువ్వు దాసిబావానికి వచ్చావు; నేను మాత్రం ఈ అపారమైన దుఃఖసముద్రంలో మునిగిపోతున్నాను.'
కో మాముద్ధరతే దేవి పౌరాణాఖ్యానవిస్తరైః । సూత ఉవాచ - పశ్యతస్తస్య రాజర్షేః కశాఘాతైః సుదారుణైః
'దేవి! పురాణకథలతో ఎవరు నన్ను ఈ దుఃఖం నుంచి బయటపడతారు?' సూతుడు ఇలా అన్నాడు: 'ఆ రాజర్షి చూస్తుండగా, అతడిని దారుణంగా కొట్టారు.'
ఘాతయిత్వా తు విప్రేశో నేతుం సముపచక్రమే । నీయమానౌ తు తౌ దృష్ట్వా భార్యాపుత్రౌ స పార్థివః
బ్రాహ్మణాధిపతి కొట్టి, వారిని తీసుకెళ్లేందుకు సిద్ధమయ్యాడు. భార్య, కుమారుడిని తీసుకెళ్తున్న దృశ్యాన్ని ఆ రాజు చూశాడు.
విలలాపాతిదుఃఖార్తో నిఃశ్వస్యోష్ణం పునః పునః । యాం న వాయుర్న వాఽఽదిత్యో న చన్ద్రో న పృథ్గ్జనాః
తీవ్రమైన దుఃఖంతో బాధపడుతూ, బ్రాహ్మణుడు మళ్లీ మళ్లీ వేడిగా ఊపిరి పీల్చుకుంటూ విలపించాడు. ఆమెను గాలి కాని, సూర్యుడు కాని, చంద్రుడు కాని, ఇతరులు కాని ఇంతగా ఎప్పుడూ చూడలేదు.
దృష్టవన్తః పురా పత్నీం సేయం దాసీత్వమాగతా । సూర్యవంశప్రసూతోఽయం సుకుమారకరాఙ్గులిః
ఇంతకు ముందు భార్యగా కనిపించిన ఆమె ఇప్పుడు దాసిగా మారింది. ఈ బాలుడు సూర్యవంశంలో పుట్టి, మృదువైన చేతి వేళ్లతో ఉన్నాడు.
సమ్ప్రాప్తో విక్రయం బాలో ధిఙ్మామస్తు సుదుర్మతిమ్ । హా ప్రియే హా శిశో వత్స మమానార్యస్య దుర్నయః
ఈ చిన్నవాడు ఇప్పుడు అమ్ముడుపోయాడు. నా చెడ్డ మనస్సుకు శాపమొచ్చింది! ప్రియమైనవాడా! నా బిడ్డా! నా దుష్టమైన ప్రవర్తన వల్లే ఈ దుస్థితి వచ్చింది.
దైవాధీనదశాం ప్రాప్తో న మృతోఽస్మి తథాపి ధిక్ । వ్యాస ఉవాచ - ఏవం విలపితో రాజ్ఞోఽగ్రే విప్రోఽన్తరధీయత
దైవానికి లోనైన స్థితికి వచ్చాను, అయినా చావలేదు—నాకు ఇది మరింత అవమానం! వ్యాసుడు చెప్పాడు—ఇలా రాజు ఎదుట బ్రాహ్మణుడు విలపిస్తూ, ఒక్కసారిగా కనబడకుండా పోయాడు.
వృక్షగేహాదిభిస్తుఙ్గైస్తావాదాయ త్వరాన్వితః । అత్రాన్తరే మునిశ్రేష్ఠస్త్వాజగామ మహాతపాః
వాడు ఇద్దరినీ తీసుకుని, పొడవైన చెట్లు, ఇళ్ళు దాటి త్వరగా వెళ్లిపోయాడు. ఇదే సమయంలో గొప్ప తపస్సు గల మునిశ్రేష్ఠుడు అక్కడికి వచ్చాడు.
సశిష్యః కౌశికేన్ద్రోఽసౌ నిష్ఠురః క్రూరదర్శనః । విశ్వామిత్ర ఉవాచ- యా త్వయోక్తా పురా రాజన్ రాజసూయస్య దక్షిణా
శిష్యులతో కూడిన కౌశికులలో శ్రేష్ఠుడు, కఠినమైన రూపంతో, అక్కడికి వచ్చాడు. విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు—రాజా! నీవు ముందుగా రాజసూయ యాగానికి ఇచ్చే అని చెప్పిన దక్షిణా—
తాం దదస్వ మహాబాహో యది సత్యం పురస్కృతమ్ । హరిశ్చన్ద్ర ఉవాచ - నమస్కరోమి రాజర్షే గృహాణేమాం స్వదక్షిణామ్
—ఓ మహాబాహువంతుడా! నీవు సత్యాన్ని ప్రాముఖ్యంగా భావిస్తే, ఇప్పుడు దానిని ఇవ్వు. హరిశ్చంద్రుడు అన్నాడు—రాజర్షీ! నేను నమస్కరిస్తున్నాను, దయచేసి నా దక్షిణాను స్వీకరించండి.
రాజసూయస్య యాగస్య యా మయోక్తా పురానఘ । విశ్వామిత్ర ఉవాచ - కుతో లబ్ధమిదం ద్రవ్యం దక్షిణార్థే ప్రదీయతే
రాజసూయ యాగానికి నేను ముందుగా చెప్పిన దక్షిణా ఇదే, ఓ నిష్కల్మషుడా! విశ్వామిత్రుడు అన్నాడు—ఈ ధనం నీవు ఎక్కడి నుండి సంపాదించావో చెప్పు.
ఏతదాచక్ష్వ రాజేన్ద్ర యథా ద్రవ్యం త్వయార్జితమ్ । రాజోవాచ - కిమనేన మహాభాగ కథితేన తవానఘ
ఓ రాజేంద్రా! ఈ ధనం నీవు ఎలా సంపాదించావో చెప్పు. రాజు అన్నాడు—ఓ మహాభాగుడా! నీకు ఇది చెప్పడం వల్ల ప్రయోజనం ఏముంది?
శోకస్తు వర్ధతే విప్ర శ్రుతేనానేన సువ్రత । ఋషిరువాచ - అశస్తం నైవ గృహ్ణామి శస్తమేవ ప్రయచ్ఛ మే
ఇది విని నాకు బాధ మరింత పెరుగుతోంది, ఓ సద్బ్రాహ్మణా! ఋషి అన్నాడు—అనుచితమైనది నేను స్వీకరించను; నన్ను యోగ్యమైనదే ఇవ్వు.
ద్రవ్యస్యాగమనం రాజన్ కథయస్వ యథాతథమ్ । రాజోవాచ - మయా దేవీ తు సా భార్యా విక్రీతా కోటిసమ్మితైః । నిష్కైః పుత్రో రోహితాఖ్యో విక్రీతోఽర్బుదసంఖ్యయా । విప్రైకాదశకోట్యస్త్వం సువర్ణస్య గృహాణ మే
ఓ రాజా! ఈ ధనం ఎలా వచ్చిందో నిజంగా చెప్పు. రాజు అన్నాడు—ఆ దేవిని, నా భార్యను, నేను కోటి నాణేలు తీసుకుని అమ్మాను; నా కుమారుడు రోహితుడు, అర్బుద సంఖ్యలో అమ్ముడయ్యాడు; ఓ బ్రాహ్మణా! పదకొండు కోట్లు బంగారం నీవు స్వీకరించు.
సూత ఉవాచ - తద్విత్తం స్వప్లమాలక్ష్య దారవిక్రయసమ్భవమ్ । శోకాభిభూతం రాజానం కుపితః కౌశికోఽబ్రవీత్
సూతుడు అన్నాడు—ఈ ధనం భార్య, కుమారుని అమ్మినదని గ్రహించి, రాజు తీవ్ర దుఃఖంతో ఉన్నాడని చూసి, కౌశికుడు కోపంతో ఇలా అన్నాడు.
ఋషిరువాచ - రాజసూయస్య యజ్ఞస్య నైషా భవతి దక్షిణా । అన్యదుత్పాదయ క్షిప్రం సమ్పూర్ణా యేన సా భవేత్
ఋషి అన్నాడు—రాజసూయ యాగానికి ఇది యోగ్యమైన దక్షిణా కాదు; వెంటనే ఇంకొకటి సమకూర్చి, దానితో దక్షిణా పూర్తయ్యేలా చేయు.
క్షత్రబన్ధో మమేమాం త్వం సదృశీం యది దక్షిణామ్ । మన్యసే తర్హి తత్క్షిప్రం పశ్య త్వం మే పరం బలమ్
నీవు క్షత్రియుడివి, ఇది నాకు తగిన దక్షిణా అని భావిస్తే, వెంటనే నా పరాక్రమాన్ని చూడు.
తపసోఽస్య సుతప్తస్య బ్రాహ్మణస్యామలస్య చ । మత్ప్రభావస్య చోగ్రస్య శుద్ధస్యాధ్యయనస్య చ
నా ఘోరమైన తపస్సు, నిర్మలమైన బ్రాహ్మణత్వం, నా భయంకరమైన శక్తి, పవిత్రమైన విద్యా బలం—ఇవి అన్నింటినీ చూడు.
రాజోవాచ - అన్యద్దాస్యామి భగవన్ కాలః కశ్చిత్ప్రతీక్ష్యతామ్ । అధునైవాస్తి విక్రీతా పత్నీ పుత్రశ్చ బాలకః
రాజు అన్నాడు—భగవంతుడా! నేను ఇంకొకటి ఇస్తాను, కొంత సమయం వేచి ఉండండి. ఇప్పటికైతే నా భార్య, నా చిన్న కుమారుడు అమ్ముడుపోయారు.
విశ్వామిత్ర ఉవాచ - చతుర్భాగః స్థితో యోఽయం దివసస్య నరాధిప । ఏష ఏవ ప్రతీక్ష్యో మే వక్తవ్యం నోత్తరం త్వయా
విశ్వామిత్రుడు అన్నాడు—ఓ నరాధిపా! ఈ రోజు నాలుగవ భాగం మాత్రమే మిగిలి ఉంది; అంతవరకే నేను వేచి ఉంటాను. ఇకపై నీవు మరొక మాట చెప్పకూడదు.
హరిశ్చన్ద్రోపాఖ్యానవర్ణనమ్ వ్యాస ఉవాచ - తమేవముక్త్వా రాజానం నిర్ఘృణం నిష్ఠురం వచః । తదాదాయ ధనం పూర్ణం కుపితః కౌశికో యయౌ
హరిశ్చంద్రుని కష్టాల కథ. వ్యాసుడు అన్నాడు—ఇలా రాజును కఠినంగా, నిర్దయగా పలికిన తర్వాత, కోపంతో ఉన్న కౌశికుడు మొత్తం ధనాన్ని తీసుకుని వెళ్లిపోయాడు.