తతః స విప్రో నృపతేః పురతో వల్కలోపరి । ధనం నిధాయ కేశేషు ధృత్వా రాజ్ఞీమకర్షయత్
అప్పుడు ఆ బ్రాహ్మణుడు రాజు ఎదుట తన వల్కలంపై ధనం పెట్టి, రాణిని జుట్టు పట్టుకుని లాగాడు.
రాజ్ఞ్యువాచ - ముఞ్చ ముఞ్చార్య మాం సద్యో యావత్పశ్యామ్యహం సుతమ్ । దుర్లభం దర్శనం విప్ర పునరస్య భవిష్యతి
రాణి ఇలా అంది: "దయచేసి నన్ను వదిలేయండి, ఓ స్వామీ! ఒక్కసారి నా కుమారుడిని చూసేదాకా ఆగండి. బ్రాహ్మణా, మళ్లీ అతన్ని చూడటం చాలా కష్టం."
పశ్యేహ పుత్ర మామేవం మాతరం దాస్యతాం గతామ్ । మాం మాస్ప్రాక్షీ రాజపుత్ర న స్పృశ్యాహం త్వయాధునా
"నా కుమారుడా, నన్ను చూడు. నీ తల్లి ఇప్పుడు పనిమనిషైపోయింది. రాజకుమారుడా, నన్ను ఇక ముట్టుకోకూడదు, నేను నీకు అందుబాటులో లేను."
తతః స బాలః సహసా దృష్ట్వాఽఽకృష్టాం తు మాతరమ్ । సమభ్యధావదమ్బేతి వదన్సాశ్రువిలోచనః
అప్పుడు ఆ బాలుడు, తల్లి లాగిపోతున్నదాన్ని చూసి, కన్నీళ్లు పెట్టుకుని, "అమ్మా!" అని అరుస్తూ ఆమెవైపు పరుగెత్తాడు.
హస్తే వస్త్రం సమాకర్షన్ కాకపక్షధరః స్ఖలన్ । తమాగతం ద్విజః క్రోధాద్ బాలమప్యాహనత్తదా
ముద్దుగా తలపుల్లలు వేసుకున్న ఆ బాలుడు తల్లి వస్త్రాన్ని పట్టుకుని ఉండగా, బ్రాహ్మణుడు కోపంతో వచ్చి ఆ చిన్నవాడిని కూడా కొట్టాడు.
వదంస్తథాపి సోఽమ్బేతి నైవ ముఞ్చతి మాతరమ్ । రాజ్ఞ్యువాచ - ప్రసాదం కురు మే నాథ క్రీణీష్వేమం హి బాలకమ్
ఆ బాలుడు 'తల్లి!' అని అరవడం విన్నా, తల్లిని విడిచిపెట్టలేదు. అప్పుడా రాణి ఇలా అడిగింది: 'ప్రభూ, దయచూపించండి — దయచేసి ఈ బిడ్డను నన్నుంచి కొనుగోలు చేయండి.'
క్రీతాపి నాహం భవితా వినైనం కార్యసాధికా । ఇత్థం మమాల్పభాగ్యాయాః ప్రసాదం కురు మే ప్రభో
'మీరు నన్ను కొనుగోలు చేసినా, ఈ బిడ్డ లేకుండా నేను నా పనులు చేయలేను; ప్రభూ, నేను దురదృష్టవంతురాలిని, దయచూపించండి.'
బ్రాహ్మణ ఉవాచ - గృహ్యతాం విత్తమేతత్తే దీయతాం మమ బాలకః । స్త్రీపుంసోర్ధర్మశాస్త్రజ్ఞైః కృతమేవ హి వేతనమ్
బ్రాహ్మణుడు ఇలా అన్నాడు: 'నీ ధనం తీసుకో, ఆ బిడ్డను నాకు ఇవ్వు. మగవారికి, ఆడవారికి ఎంత ధర పెట్టాలో ధర్మశాస్త్రాన్ని తెలిసినవారు నిర్ణయించారు.'
శతం సహస్రం లక్షం చ కోటిమౌల్యం తథాపరైః । ద్వాత్రింశల్లక్షణోపేతా దక్షా శీలగుణాన్వితా
'వంద, వెయ్యి, లక్ష, కోటి విలువైనా సరే — ముప్పత్తిరెండు లక్షణాలతో, నైపుణ్యంతో, మంచి స్వభావంతో ఉన్నవారు అంత విలువగలవారు.'
కోటిమౌల్యం స్త్రియః ప్రోక్తం పురుషస్య తథార్బుదమ్ । సూత ఉవాచ - తథైవ తస్య తద్విత్తం పురః క్షిప్తం పటే పునః
'ఆడవారి ధర కోటి అని, మగవారి ధర పది కోట్లు అని చెబుతారు.' సూతుడు ఇలా అన్నాడు: 'అలాగే, అతని ధనాన్ని మళ్లీ ఒక వస్త్రంపై ముందుకు ఉంచారు.'
ప్రగృహ్య బాలకం మాత్రా సహైకస్థమబన్ధయత్ । ప్రతస్థే స గృహం క్షిప్రం తయా సహ ముదాన్వితః
ఆ బాలుడిని తల్లి తోడుగా కట్టేసి, ఆనందంతో ఆమెను వెంటబెట్టుకుని త్వరగా ఇంటికి బయలుదేరాడు.
ప్రదక్షిణాం తు సా కృత్వా జానుభ్యాం ప్రణతా స్థితా । బాష్పపర్యాకులా దీనా త్విదం వచనమబ్రవీత్
ఆమె ప్రదక్షిణ చేసి, మోకాళ్లపై వంగి నమస్కరించి, కన్నీళ్లతో బాధతో ఇలా చెప్పింది.
యది దత్తం యది హుతం బ్రాహ్మణాస్తర్పితా యది । తేన పుణ్యేన మే భర్తా హరిశ్చన్ద్రోఽస్తు వై పునః
'నేను దానం చేసుంటే, హవనం చేసుంటే, బ్రాహ్మణులు సంతృప్తిపడితే, ఆ పుణ్యంతో నా భర్త హరిశ్చంద్రుడు మళ్లీ నాకు దక్కాలని కోరుకుంటున్నాను.'
పాదయోః పతితాం దృష్ట్వా ప్రాణేభ్యోఽపి గరీయసీమ్ । హాహేతి చ వదన్ రాజా విలలాపాకులేన్ద్రియః
ఆమె తన పాదాల దగ్గర పడిపోవడాన్ని చూసి, తన ప్రాణాలకన్నా విలువైనదిగా భావించిన రాజు, 'హాయో!' అని ఏడుస్తూ, మనస్సు కలవరపడి విలపించాడు.
వియుక్తేయం కథం జాతా సత్యశీలగుణాన్వితా । వృక్షచ్ఛాయాపి వృక్షం తం న జహాతి కదాచన
'నిజాయితీ, మంచి స్వభావం, గుణాలు ఉన్న ఆమె నన్ను ఎలా విడిచిపోయింది? చెట్టు నీడ కూడా తన చెట్టును ఎప్పుడూ వదిలిపోదు.'
ఏవం భార్యాం వదిత్వాథ సుసమ్బద్ధం పరస్పరమ్ । పుత్రం చ తమువాచేదం మాం త్వం హిత్వా క్వ యాస్యసి
భార్యతో ఇలా మాట్లాడి, ఇద్దరూ ఎంతో బంధంతో ఉండగా, తన కుమారుడిని చూసి ఇలా అన్నాడు: 'నన్ను వదిలిపెట్టి నువ్వు ఎక్కడికి వెళ్తావు?'
కాం దిశం ప్రతి యాస్యామి కో మే దుఃఖం నివారయేత్ । రాజ్యత్యాగే న మే దుఃఖం వనవాసే న మే ద్విజ
'నేను ఏ దిశగా పోవాలి? నా బాధను ఎవరు తీరుస్తారు? రాజ్యాన్ని వదిలినప్పుడు నాకు బాధలేదు, అరణ్యంలో ఉన్నప్పుడు కూడా బాధలేదు బ్రాహ్మణా.'
యత్పుత్రేణ వియోగో మే ఏవమాహ స భూపతిః । సద్భర్తృభోగ్యా హి సదా లోకే భార్యా భవన్తి హి
అలా ఆ భూపతి అన్నాడు: 'కాని నా కుమారుడి నుండి వేరుపడటమే నాకు నిజమైన బాధ. ఈ లోకంలో భార్యలు ఎప్పుడూ భర్తలతో ఉండేందుకే.'
మయా త్యక్తాసి కల్యాణి దుఃఖేన వినియోజితా । ఇక్ష్వాకువంశసమ్భూతం సర్వరాజ్యసుఖోచితమ్
'ఓ శుభలక్షణా! నేను నిన్ను వదిలేసి, బాధలో నిన్ను పెట్టాను. నువ్వు ఇక్ష్వాకువంశంలో పుట్టి, అన్ని రాజసుఖాలకు అర్హురాలివి.'
మామీదృశాం పతిం ప్రాప్య దాసీభావం గతా హ్యసి । ఈదృశే మజ్జమానం మాం సుమహచ్ఛోకసాగరే
'ఇలాంటి భర్తను పొందిన నువ్వు దాసిబావానికి వచ్చావు; నేను మాత్రం ఈ అపారమైన దుఃఖసముద్రంలో మునిగిపోతున్నాను.'
కో మాముద్ధరతే దేవి పౌరాణాఖ్యానవిస్తరైః । సూత ఉవాచ - పశ్యతస్తస్య రాజర్షేః కశాఘాతైః సుదారుణైః
'దేవి! పురాణకథలతో ఎవరు నన్ను ఈ దుఃఖం నుంచి బయటపడతారు?' సూతుడు ఇలా అన్నాడు: 'ఆ రాజర్షి చూస్తుండగా, అతడిని దారుణంగా కొట్టారు.'
ఘాతయిత్వా తు విప్రేశో నేతుం సముపచక్రమే । నీయమానౌ తు తౌ దృష్ట్వా భార్యాపుత్రౌ స పార్థివః
బ్రాహ్మణాధిపతి కొట్టి, వారిని తీసుకెళ్లేందుకు సిద్ధమయ్యాడు. భార్య, కుమారుడిని తీసుకెళ్తున్న దృశ్యాన్ని ఆ రాజు చూశాడు.
విలలాపాతిదుఃఖార్తో నిఃశ్వస్యోష్ణం పునః పునః । యాం న వాయుర్న వాఽఽదిత్యో న చన్ద్రో న పృథ్గ్జనాః
తీవ్రమైన దుఃఖంతో బాధపడుతూ, బ్రాహ్మణుడు మళ్లీ మళ్లీ వేడిగా ఊపిరి పీల్చుకుంటూ విలపించాడు. ఆమెను గాలి కాని, సూర్యుడు కాని, చంద్రుడు కాని, ఇతరులు కాని ఇంతగా ఎప్పుడూ చూడలేదు.
దృష్టవన్తః పురా పత్నీం సేయం దాసీత్వమాగతా । సూర్యవంశప్రసూతోఽయం సుకుమారకరాఙ్గులిః
ఇంతకు ముందు భార్యగా కనిపించిన ఆమె ఇప్పుడు దాసిగా మారింది. ఈ బాలుడు సూర్యవంశంలో పుట్టి, మృదువైన చేతి వేళ్లతో ఉన్నాడు.
సమ్ప్రాప్తో విక్రయం బాలో ధిఙ్మామస్తు సుదుర్మతిమ్ । హా ప్రియే హా శిశో వత్స మమానార్యస్య దుర్నయః
ఈ చిన్నవాడు ఇప్పుడు అమ్ముడుపోయాడు. నా చెడ్డ మనస్సుకు శాపమొచ్చింది! ప్రియమైనవాడా! నా బిడ్డా! నా దుష్టమైన ప్రవర్తన వల్లే ఈ దుస్థితి వచ్చింది.
దైవాధీనదశాం ప్రాప్తో న మృతోఽస్మి తథాపి ధిక్ । వ్యాస ఉవాచ - ఏవం విలపితో రాజ్ఞోఽగ్రే విప్రోఽన్తరధీయత
దైవానికి లోనైన స్థితికి వచ్చాను, అయినా చావలేదు—నాకు ఇది మరింత అవమానం! వ్యాసుడు చెప్పాడు—ఇలా రాజు ఎదుట బ్రాహ్మణుడు విలపిస్తూ, ఒక్కసారిగా కనబడకుండా పోయాడు.
వృక్షగేహాదిభిస్తుఙ్గైస్తావాదాయ త్వరాన్వితః । అత్రాన్తరే మునిశ్రేష్ఠస్త్వాజగామ మహాతపాః
వాడు ఇద్దరినీ తీసుకుని, పొడవైన చెట్లు, ఇళ్ళు దాటి త్వరగా వెళ్లిపోయాడు. ఇదే సమయంలో గొప్ప తపస్సు గల మునిశ్రేష్ఠుడు అక్కడికి వచ్చాడు.
సశిష్యః కౌశికేన్ద్రోఽసౌ నిష్ఠురః క్రూరదర్శనః । విశ్వామిత్ర ఉవాచ- యా త్వయోక్తా పురా రాజన్ రాజసూయస్య దక్షిణా
శిష్యులతో కూడిన కౌశికులలో శ్రేష్ఠుడు, కఠినమైన రూపంతో, అక్కడికి వచ్చాడు. విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు—రాజా! నీవు ముందుగా రాజసూయ యాగానికి ఇచ్చే అని చెప్పిన దక్షిణా—
తాం దదస్వ మహాబాహో యది సత్యం పురస్కృతమ్ । హరిశ్చన్ద్ర ఉవాచ - నమస్కరోమి రాజర్షే గృహాణేమాం స్వదక్షిణామ్
—ఓ మహాబాహువంతుడా! నీవు సత్యాన్ని ప్రాముఖ్యంగా భావిస్తే, ఇప్పుడు దానిని ఇవ్వు. హరిశ్చంద్రుడు అన్నాడు—రాజర్షీ! నేను నమస్కరిస్తున్నాను, దయచేసి నా దక్షిణాను స్వీకరించండి.
రాజసూయస్య యాగస్య యా మయోక్తా పురానఘ । విశ్వామిత్ర ఉవాచ - కుతో లబ్ధమిదం ద్రవ్యం దక్షిణార్థే ప్రదీయతే
రాజసూయ యాగానికి నేను ముందుగా చెప్పిన దక్షిణా ఇదే, ఓ నిష్కల్మషుడా! విశ్వామిత్రుడు అన్నాడు—ఈ ధనం నీవు ఎక్కడి నుండి సంపాదించావో చెప్పు.