కస్యచిద్యది కార్యం స్యాద్దాస్యా ప్రాణేష్టయా మమ । స బ్రవీతు త్వరాయుక్తో యావత్స్వం ధారయామ్యహమ్
"ఎవరైనా పనిమనిషి కావాలనుకుంటే, నాకు ప్రాణాలకన్నా ప్రియమైన ఈమెను తీసుకోండి. త్వరగా చెప్పండి, నేను ఇంకా తట్టుకోగలను."
తేఽబ్రువన్పణ్డితాః కస్త్వం పత్నీం విక్రేతుమాగతః । రాజోవాచ - కిం మాం పృచ్ఛథ కస్త్వం భో నృశంసోఽహమమానుషః
పండితులు అడిగారు: "నువ్వెవరు? నీ భార్యను అమ్మడానికి వచ్చావా?" రాజు అన్నాడు: "ఎందుకు అడుగుతున్నారు? నేను క్రూరుడిని, మానవత్వం లేనివాడిని."
రాక్షసో వాస్మి కఠినస్తతః పాపం కరోమ్యహమ్ । వ్యాస ఉవాచ - తం శబ్దం సహసా శ్రుత్వా కౌశికో విప్రరూపధృక్
"నేను రాక్షసుడిని, హృదయం లేనివాడిని, అందుకే ఈ పాపం చేస్తున్నాను." వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు — ఆ మాటలు విన్న కౌశికుడు బ్రాహ్మణ రూపంలో—
వృద్ధరూపం సమాస్థాయ హరిశ్చన్ద్రమభాషత । సమర్పయస్వ మే దాసీమహం క్రేతా ధనప్రదః
వృద్ధుడి రూపంలో హరిశ్చంద్రునితో ఇలా అన్నాడు: "ఈమెను నాకు పనిమనిషిగా అప్పగించు. నేను కొనుగోలుదారిని, ధనం ఇస్తాను."
అస్తి మే విత్తమతులం సుకుమారీ చ మే ప్రియా । గృహకర్మ న శక్నోతి కర్తుమస్మాత్ప్రయచ్ఛ మే
"నాకు అపారమైన ధనం ఉంది. నా భార్య చాలా సున్నితంగా ఉంటుంది, ఇంటిపని చేయలేను. అందుకే ఈమెను నాకు ఇవ్వు."
అహం గృహ్ణామి దాసీం తు కతి దాస్యామి తే ధనమ్ । ఏవముక్తే తు విప్రేణ హరిశ్చన్ద్రస్య భూపతేః
"నేను ఈమెను పనిమనిషిగా తీసుకుంటాను. నీకు ఎంత ధనం ఇవ్వాలి?" అలా బ్రాహ్మణుడు అడిగినప్పుడు—
విదీర్ణం తు మనో దుఃఖాన్న చైనం కిఞ్చిదబ్రవీత్ । విప్ర ఉవాచ - కర్మణశ్చ వయోరూపశీలానాం తవ యోషితః
హరిశ్చంద్రుని మనసు దుఃఖంతో చీలిపోయింది. అతను ఏమీ చెప్పలేదు. బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు: "నీ భార్య పని, వయస్సు, రూపం, స్వభావాన్ని బట్టి—"
అనురూపమిదం విత్తం గృహాణార్పయ మేఽబలామ్ । ధర్మశాస్త్రేషు యద్ దృష్టం స్త్రియో మౌల్యం నరస్య చ
"ఈ ధనం సరిపోతుంది. తీసుకుని, ఈమెను నాకు అప్పగించు. ధర్మశాస్త్రాల్లో చెప్పినట్టు, మగవారికీ, ఆడవారికీ ధర ఇలా ఉంటుంది."
ద్వాత్రింశల్లక్షణోపేతా దక్షా శీలగుణాన్వితా । కోటిమౌల్యం సువర్ణస్య స్త్రియః పుంసస్తథార్బుదమ్
"ముప్పై రెండు లక్షణాలు ఉన్న, నైపుణ్యం గల, మంచితనమున్న మహిళకు కోటి బంగారం ధర. మగవారికి దశలక్షలు."
ఇత్యాకర్ణ వచస్తస్య హరిశ్చన్ద్రో మహీపతిః । దుఃఖేన మహతాఽఽవిష్టో న చైనం కిఞ్చిదబ్రవీత్
ఆ మాటలు విని, హరిశ్చంద్రుడు గొప్ప దుఃఖంతో మౌనంగా ఉన్నాడు. అతను ఏమీ చెప్పలేదు.
తతః స విప్రో నృపతేః పురతో వల్కలోపరి । ధనం నిధాయ కేశేషు ధృత్వా రాజ్ఞీమకర్షయత్
అప్పుడు ఆ బ్రాహ్మణుడు రాజు ఎదుట తన వల్కలంపై ధనం పెట్టి, రాణిని జుట్టు పట్టుకుని లాగాడు.
రాజ్ఞ్యువాచ - ముఞ్చ ముఞ్చార్య మాం సద్యో యావత్పశ్యామ్యహం సుతమ్ । దుర్లభం దర్శనం విప్ర పునరస్య భవిష్యతి
రాణి ఇలా అంది: "దయచేసి నన్ను వదిలేయండి, ఓ స్వామీ! ఒక్కసారి నా కుమారుడిని చూసేదాకా ఆగండి. బ్రాహ్మణా, మళ్లీ అతన్ని చూడటం చాలా కష్టం."
పశ్యేహ పుత్ర మామేవం మాతరం దాస్యతాం గతామ్ । మాం మాస్ప్రాక్షీ రాజపుత్ర న స్పృశ్యాహం త్వయాధునా
"నా కుమారుడా, నన్ను చూడు. నీ తల్లి ఇప్పుడు పనిమనిషైపోయింది. రాజకుమారుడా, నన్ను ఇక ముట్టుకోకూడదు, నేను నీకు అందుబాటులో లేను."
తతః స బాలః సహసా దృష్ట్వాఽఽకృష్టాం తు మాతరమ్ । సమభ్యధావదమ్బేతి వదన్సాశ్రువిలోచనః
అప్పుడు ఆ బాలుడు, తల్లి లాగిపోతున్నదాన్ని చూసి, కన్నీళ్లు పెట్టుకుని, "అమ్మా!" అని అరుస్తూ ఆమెవైపు పరుగెత్తాడు.
హస్తే వస్త్రం సమాకర్షన్ కాకపక్షధరః స్ఖలన్ । తమాగతం ద్విజః క్రోధాద్ బాలమప్యాహనత్తదా
ముద్దుగా తలపుల్లలు వేసుకున్న ఆ బాలుడు తల్లి వస్త్రాన్ని పట్టుకుని ఉండగా, బ్రాహ్మణుడు కోపంతో వచ్చి ఆ చిన్నవాడిని కూడా కొట్టాడు.
వదంస్తథాపి సోఽమ్బేతి నైవ ముఞ్చతి మాతరమ్ । రాజ్ఞ్యువాచ - ప్రసాదం కురు మే నాథ క్రీణీష్వేమం హి బాలకమ్
ఆ బాలుడు 'తల్లి!' అని అరవడం విన్నా, తల్లిని విడిచిపెట్టలేదు. అప్పుడా రాణి ఇలా అడిగింది: 'ప్రభూ, దయచూపించండి — దయచేసి ఈ బిడ్డను నన్నుంచి కొనుగోలు చేయండి.'
క్రీతాపి నాహం భవితా వినైనం కార్యసాధికా । ఇత్థం మమాల్పభాగ్యాయాః ప్రసాదం కురు మే ప్రభో
'మీరు నన్ను కొనుగోలు చేసినా, ఈ బిడ్డ లేకుండా నేను నా పనులు చేయలేను; ప్రభూ, నేను దురదృష్టవంతురాలిని, దయచూపించండి.'
బ్రాహ్మణ ఉవాచ - గృహ్యతాం విత్తమేతత్తే దీయతాం మమ బాలకః । స్త్రీపుంసోర్ధర్మశాస్త్రజ్ఞైః కృతమేవ హి వేతనమ్
బ్రాహ్మణుడు ఇలా అన్నాడు: 'నీ ధనం తీసుకో, ఆ బిడ్డను నాకు ఇవ్వు. మగవారికి, ఆడవారికి ఎంత ధర పెట్టాలో ధర్మశాస్త్రాన్ని తెలిసినవారు నిర్ణయించారు.'
శతం సహస్రం లక్షం చ కోటిమౌల్యం తథాపరైః । ద్వాత్రింశల్లక్షణోపేతా దక్షా శీలగుణాన్వితా
'వంద, వెయ్యి, లక్ష, కోటి విలువైనా సరే — ముప్పత్తిరెండు లక్షణాలతో, నైపుణ్యంతో, మంచి స్వభావంతో ఉన్నవారు అంత విలువగలవారు.'
కోటిమౌల్యం స్త్రియః ప్రోక్తం పురుషస్య తథార్బుదమ్ । సూత ఉవాచ - తథైవ తస్య తద్విత్తం పురః క్షిప్తం పటే పునః
'ఆడవారి ధర కోటి అని, మగవారి ధర పది కోట్లు అని చెబుతారు.' సూతుడు ఇలా అన్నాడు: 'అలాగే, అతని ధనాన్ని మళ్లీ ఒక వస్త్రంపై ముందుకు ఉంచారు.'
ప్రగృహ్య బాలకం మాత్రా సహైకస్థమబన్ధయత్ । ప్రతస్థే స గృహం క్షిప్రం తయా సహ ముదాన్వితః
ఆ బాలుడిని తల్లి తోడుగా కట్టేసి, ఆనందంతో ఆమెను వెంటబెట్టుకుని త్వరగా ఇంటికి బయలుదేరాడు.
ప్రదక్షిణాం తు సా కృత్వా జానుభ్యాం ప్రణతా స్థితా । బాష్పపర్యాకులా దీనా త్విదం వచనమబ్రవీత్
ఆమె ప్రదక్షిణ చేసి, మోకాళ్లపై వంగి నమస్కరించి, కన్నీళ్లతో బాధతో ఇలా చెప్పింది.
యది దత్తం యది హుతం బ్రాహ్మణాస్తర్పితా యది । తేన పుణ్యేన మే భర్తా హరిశ్చన్ద్రోఽస్తు వై పునః
'నేను దానం చేసుంటే, హవనం చేసుంటే, బ్రాహ్మణులు సంతృప్తిపడితే, ఆ పుణ్యంతో నా భర్త హరిశ్చంద్రుడు మళ్లీ నాకు దక్కాలని కోరుకుంటున్నాను.'
పాదయోః పతితాం దృష్ట్వా ప్రాణేభ్యోఽపి గరీయసీమ్ । హాహేతి చ వదన్ రాజా విలలాపాకులేన్ద్రియః
ఆమె తన పాదాల దగ్గర పడిపోవడాన్ని చూసి, తన ప్రాణాలకన్నా విలువైనదిగా భావించిన రాజు, 'హాయో!' అని ఏడుస్తూ, మనస్సు కలవరపడి విలపించాడు.
వియుక్తేయం కథం జాతా సత్యశీలగుణాన్వితా । వృక్షచ్ఛాయాపి వృక్షం తం న జహాతి కదాచన
'నిజాయితీ, మంచి స్వభావం, గుణాలు ఉన్న ఆమె నన్ను ఎలా విడిచిపోయింది? చెట్టు నీడ కూడా తన చెట్టును ఎప్పుడూ వదిలిపోదు.'
ఏవం భార్యాం వదిత్వాథ సుసమ్బద్ధం పరస్పరమ్ । పుత్రం చ తమువాచేదం మాం త్వం హిత్వా క్వ యాస్యసి
భార్యతో ఇలా మాట్లాడి, ఇద్దరూ ఎంతో బంధంతో ఉండగా, తన కుమారుడిని చూసి ఇలా అన్నాడు: 'నన్ను వదిలిపెట్టి నువ్వు ఎక్కడికి వెళ్తావు?'
కాం దిశం ప్రతి యాస్యామి కో మే దుఃఖం నివారయేత్ । రాజ్యత్యాగే న మే దుఃఖం వనవాసే న మే ద్విజ
'నేను ఏ దిశగా పోవాలి? నా బాధను ఎవరు తీరుస్తారు? రాజ్యాన్ని వదిలినప్పుడు నాకు బాధలేదు, అరణ్యంలో ఉన్నప్పుడు కూడా బాధలేదు బ్రాహ్మణా.'
యత్పుత్రేణ వియోగో మే ఏవమాహ స భూపతిః । సద్భర్తృభోగ్యా హి సదా లోకే భార్యా భవన్తి హి
అలా ఆ భూపతి అన్నాడు: 'కాని నా కుమారుడి నుండి వేరుపడటమే నాకు నిజమైన బాధ. ఈ లోకంలో భార్యలు ఎప్పుడూ భర్తలతో ఉండేందుకే.'
మయా త్యక్తాసి కల్యాణి దుఃఖేన వినియోజితా । ఇక్ష్వాకువంశసమ్భూతం సర్వరాజ్యసుఖోచితమ్
'ఓ శుభలక్షణా! నేను నిన్ను వదిలేసి, బాధలో నిన్ను పెట్టాను. నువ్వు ఇక్ష్వాకువంశంలో పుట్టి, అన్ని రాజసుఖాలకు అర్హురాలివి.'
మామీదృశాం పతిం ప్రాప్య దాసీభావం గతా హ్యసి । ఈదృశే మజ్జమానం మాం సుమహచ్ఛోకసాగరే
'ఇలాంటి భర్తను పొందిన నువ్వు దాసిబావానికి వచ్చావు; నేను మాత్రం ఈ అపారమైన దుఃఖసముద్రంలో మునిగిపోతున్నాను.'