రాజోవాచ - అసినా తీక్ష్ణధారేణ వరం జిహ్వా ద్విధా కృతా । న తు మానం పరిత్యజ్య దేహి దేహీతి భాషితమ్
రాజు అన్నాడు — పదునైన కత్తితో నా నాలుక రెండు ముక్కలు కావడం మంచిది కానీ, 'ఇవ్వండి, ఇవ్వండి' అని అవమానంగా అడగడం కంటే మంచిది.
క్షత్రియోఽహం మహాభాగే న యాచే కిఞ్చిదప్యహమ్ । దదామి వాహం నిత్యం హి భుజవీర్యార్జితం ధనమ్
మహాభాగే, నేను క్షత్రియుడిని. నేను ఎవరినీ ఏదీ అడగను. నా చేతబలంతో సంపాదించిన ధనాన్ని మాత్రం ఎప్పుడూ ఇస్తాను.
పత్న్యువాచ - యది తే హి మహారాజ యాచితుం న క్షమం మనః । అహం తు న్యాయతో దత్తా దేవైరపి సవాసవైః
భార్య చెప్పింది — మహారాజా, మీ మనసు యాచించడానికి ఒప్పుకోకపోతే, దేవతలు, ఇంద్రుడితో సహా నన్ను న్యాయంగా మీకిచ్చారు కదా, నేను అడుగుతాను.
అహం శాస్యా చ పత్యా చ రక్ష్యా చైవ మహాద్యుతే । మన్మౌల్యం సంగృహీత్వాథ గుర్వర్థం సమ్ప్రదీయతామ్
మహాతేజస్వీ, భర్తగా మీరు నన్ను బోధించాలి, కాపాడాలి. కాబట్టి నా తలపోగును తీసుకుని గురువు కోసం దానం చేయండి.
ఏతద్వాక్యముపశ్రుత్య హరిశ్చన్ద్రో మహీపతిః । కష్టం కష్టమితి ప్రోచ్య విలలాపాతిదుఃఖితః
ఈ మాటలు విన్న హరిశ్చంద్రుడు, 'అయ్యో, అయ్యో' అని ఎంతో దుఃఖంతో విలపించాడు.
భార్యా చ భూయః ప్రాహేదం క్రియతాం వచనం మమ । విప్రశాపాగ్నిదగ్ధత్వాన్నీచత్వముపయాస్యసి
భార్య మళ్లీ ఇలా చెప్పింది — నా మాటను చేయండి. బ్రాహ్మణుని శాపాగ్ని వల్ల మీరు తక్కువ స్థితికి పడిపోతారు.
న ద్యుతహేతోర్న చ మద్యహేతో- ర్న రాజ్యహేతోర్న చ భోగహేతోః । దదస్వ గుర్వర్థమతో మయా త్వం సత్యవ్రతత్వం సఫలం కురుష్వ
జూదం కోసం, మద్యం కోసం, రాజ్యం కోసం, లేదా భోగాల కోసం ఇవ్వవద్దు. గురువు కోసం మాత్రమే ఇవ్వు. అలా నా సత్యవ్రతం ఫలించేటట్లు చేయు.
హరిశ్చన్ద్రస్య పత్నీపుత్రవిక్రయవర్ణనమ్ వ్యాస ఉవాచ - స తయా నోద్యమానస్తు రాజా పత్న్యా పునః పునః । ప్రాహ భద్రే కరోమ్యేష విక్రయం తే సునిర్ఘృణః
వ్యాసుడు ఇలా చెప్పాడు — రాజు తన భార్య ఎన్నిసార్లు అడిగినా, చేయలేదు. చివరికి, "అమ్మా, నేను ఈ హృదయం లేని పని చేస్తాను, నిన్ను అమ్ముతాను," అన్నాడు.
నృశంసైరపి యత్కర్తుం న శక్యం తత్కరోమ్యహమ్ । యది తే భ్రాజతే వాణీ వక్తుమీదృక్సునిష్ఠురమ్
నీ మాటలు ఇంత కఠినంగా ఉంటే, దయలేని వారు కూడా చేయలేని పని నేను చేస్తున్నాను.
ఏవముక్త్వా తతో రాజా గత్వా నగరమాతురః । అవతార్య తదా రఙ్గే తాం భార్యాం నృపసత్తమః । బాష్పగద్గదకణ్ఠస్తు తతో వచనమబ్రవీత్ । భో భో నాగరికాః సర్వే శృణుధ్వం వచనం మమ
అలా చెప్పి, రాజు బాధతో నగరానికి వెళ్లి, తన భార్యను బజారుకు తీసుకొచ్చాడు. కన్నీటి గొంతుతో, "ఓ నగరవాసులారా, నా మాట వినండి," అని అన్నాడు.
కస్యచిద్యది కార్యం స్యాద్దాస్యా ప్రాణేష్టయా మమ । స బ్రవీతు త్వరాయుక్తో యావత్స్వం ధారయామ్యహమ్
"ఎవరైనా పనిమనిషి కావాలనుకుంటే, నాకు ప్రాణాలకన్నా ప్రియమైన ఈమెను తీసుకోండి. త్వరగా చెప్పండి, నేను ఇంకా తట్టుకోగలను."
తేఽబ్రువన్పణ్డితాః కస్త్వం పత్నీం విక్రేతుమాగతః । రాజోవాచ - కిం మాం పృచ్ఛథ కస్త్వం భో నృశంసోఽహమమానుషః
పండితులు అడిగారు: "నువ్వెవరు? నీ భార్యను అమ్మడానికి వచ్చావా?" రాజు అన్నాడు: "ఎందుకు అడుగుతున్నారు? నేను క్రూరుడిని, మానవత్వం లేనివాడిని."
రాక్షసో వాస్మి కఠినస్తతః పాపం కరోమ్యహమ్ । వ్యాస ఉవాచ - తం శబ్దం సహసా శ్రుత్వా కౌశికో విప్రరూపధృక్
"నేను రాక్షసుడిని, హృదయం లేనివాడిని, అందుకే ఈ పాపం చేస్తున్నాను." వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు — ఆ మాటలు విన్న కౌశికుడు బ్రాహ్మణ రూపంలో—
వృద్ధరూపం సమాస్థాయ హరిశ్చన్ద్రమభాషత । సమర్పయస్వ మే దాసీమహం క్రేతా ధనప్రదః
వృద్ధుడి రూపంలో హరిశ్చంద్రునితో ఇలా అన్నాడు: "ఈమెను నాకు పనిమనిషిగా అప్పగించు. నేను కొనుగోలుదారిని, ధనం ఇస్తాను."
అస్తి మే విత్తమతులం సుకుమారీ చ మే ప్రియా । గృహకర్మ న శక్నోతి కర్తుమస్మాత్ప్రయచ్ఛ మే
"నాకు అపారమైన ధనం ఉంది. నా భార్య చాలా సున్నితంగా ఉంటుంది, ఇంటిపని చేయలేను. అందుకే ఈమెను నాకు ఇవ్వు."
అహం గృహ్ణామి దాసీం తు కతి దాస్యామి తే ధనమ్ । ఏవముక్తే తు విప్రేణ హరిశ్చన్ద్రస్య భూపతేః
"నేను ఈమెను పనిమనిషిగా తీసుకుంటాను. నీకు ఎంత ధనం ఇవ్వాలి?" అలా బ్రాహ్మణుడు అడిగినప్పుడు—
విదీర్ణం తు మనో దుఃఖాన్న చైనం కిఞ్చిదబ్రవీత్ । విప్ర ఉవాచ - కర్మణశ్చ వయోరూపశీలానాం తవ యోషితః
హరిశ్చంద్రుని మనసు దుఃఖంతో చీలిపోయింది. అతను ఏమీ చెప్పలేదు. బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు: "నీ భార్య పని, వయస్సు, రూపం, స్వభావాన్ని బట్టి—"
అనురూపమిదం విత్తం గృహాణార్పయ మేఽబలామ్ । ధర్మశాస్త్రేషు యద్ దృష్టం స్త్రియో మౌల్యం నరస్య చ
"ఈ ధనం సరిపోతుంది. తీసుకుని, ఈమెను నాకు అప్పగించు. ధర్మశాస్త్రాల్లో చెప్పినట్టు, మగవారికీ, ఆడవారికీ ధర ఇలా ఉంటుంది."
ద్వాత్రింశల్లక్షణోపేతా దక్షా శీలగుణాన్వితా । కోటిమౌల్యం సువర్ణస్య స్త్రియః పుంసస్తథార్బుదమ్
"ముప్పై రెండు లక్షణాలు ఉన్న, నైపుణ్యం గల, మంచితనమున్న మహిళకు కోటి బంగారం ధర. మగవారికి దశలక్షలు."
ఇత్యాకర్ణ వచస్తస్య హరిశ్చన్ద్రో మహీపతిః । దుఃఖేన మహతాఽఽవిష్టో న చైనం కిఞ్చిదబ్రవీత్
ఆ మాటలు విని, హరిశ్చంద్రుడు గొప్ప దుఃఖంతో మౌనంగా ఉన్నాడు. అతను ఏమీ చెప్పలేదు.
తతః స విప్రో నృపతేః పురతో వల్కలోపరి । ధనం నిధాయ కేశేషు ధృత్వా రాజ్ఞీమకర్షయత్
అప్పుడు ఆ బ్రాహ్మణుడు రాజు ఎదుట తన వల్కలంపై ధనం పెట్టి, రాణిని జుట్టు పట్టుకుని లాగాడు.
రాజ్ఞ్యువాచ - ముఞ్చ ముఞ్చార్య మాం సద్యో యావత్పశ్యామ్యహం సుతమ్ । దుర్లభం దర్శనం విప్ర పునరస్య భవిష్యతి
రాణి ఇలా అంది: "దయచేసి నన్ను వదిలేయండి, ఓ స్వామీ! ఒక్కసారి నా కుమారుడిని చూసేదాకా ఆగండి. బ్రాహ్మణా, మళ్లీ అతన్ని చూడటం చాలా కష్టం."
పశ్యేహ పుత్ర మామేవం మాతరం దాస్యతాం గతామ్ । మాం మాస్ప్రాక్షీ రాజపుత్ర న స్పృశ్యాహం త్వయాధునా
"నా కుమారుడా, నన్ను చూడు. నీ తల్లి ఇప్పుడు పనిమనిషైపోయింది. రాజకుమారుడా, నన్ను ఇక ముట్టుకోకూడదు, నేను నీకు అందుబాటులో లేను."
తతః స బాలః సహసా దృష్ట్వాఽఽకృష్టాం తు మాతరమ్ । సమభ్యధావదమ్బేతి వదన్సాశ్రువిలోచనః
అప్పుడు ఆ బాలుడు, తల్లి లాగిపోతున్నదాన్ని చూసి, కన్నీళ్లు పెట్టుకుని, "అమ్మా!" అని అరుస్తూ ఆమెవైపు పరుగెత్తాడు.
హస్తే వస్త్రం సమాకర్షన్ కాకపక్షధరః స్ఖలన్ । తమాగతం ద్విజః క్రోధాద్ బాలమప్యాహనత్తదా
ముద్దుగా తలపుల్లలు వేసుకున్న ఆ బాలుడు తల్లి వస్త్రాన్ని పట్టుకుని ఉండగా, బ్రాహ్మణుడు కోపంతో వచ్చి ఆ చిన్నవాడిని కూడా కొట్టాడు.
వదంస్తథాపి సోఽమ్బేతి నైవ ముఞ్చతి మాతరమ్ । రాజ్ఞ్యువాచ - ప్రసాదం కురు మే నాథ క్రీణీష్వేమం హి బాలకమ్
ఆ బాలుడు 'తల్లి!' అని అరవడం విన్నా, తల్లిని విడిచిపెట్టలేదు. అప్పుడా రాణి ఇలా అడిగింది: 'ప్రభూ, దయచూపించండి — దయచేసి ఈ బిడ్డను నన్నుంచి కొనుగోలు చేయండి.'
క్రీతాపి నాహం భవితా వినైనం కార్యసాధికా । ఇత్థం మమాల్పభాగ్యాయాః ప్రసాదం కురు మే ప్రభో
'మీరు నన్ను కొనుగోలు చేసినా, ఈ బిడ్డ లేకుండా నేను నా పనులు చేయలేను; ప్రభూ, నేను దురదృష్టవంతురాలిని, దయచూపించండి.'
బ్రాహ్మణ ఉవాచ - గృహ్యతాం విత్తమేతత్తే దీయతాం మమ బాలకః । స్త్రీపుంసోర్ధర్మశాస్త్రజ్ఞైః కృతమేవ హి వేతనమ్
బ్రాహ్మణుడు ఇలా అన్నాడు: 'నీ ధనం తీసుకో, ఆ బిడ్డను నాకు ఇవ్వు. మగవారికి, ఆడవారికి ఎంత ధర పెట్టాలో ధర్మశాస్త్రాన్ని తెలిసినవారు నిర్ణయించారు.'
శతం సహస్రం లక్షం చ కోటిమౌల్యం తథాపరైః । ద్వాత్రింశల్లక్షణోపేతా దక్షా శీలగుణాన్వితా
'వంద, వెయ్యి, లక్ష, కోటి విలువైనా సరే — ముప్పత్తిరెండు లక్షణాలతో, నైపుణ్యంతో, మంచి స్వభావంతో ఉన్నవారు అంత విలువగలవారు.'
కోటిమౌల్యం స్త్రియః ప్రోక్తం పురుషస్య తథార్బుదమ్ । సూత ఉవాచ - తథైవ తస్య తద్విత్తం పురః క్షిప్తం పటే పునః
'ఆడవారి ధర కోటి అని, మగవారి ధర పది కోట్లు అని చెబుతారు.' సూతుడు ఇలా అన్నాడు: 'అలాగే, అతని ధనాన్ని మళ్లీ ఒక వస్త్రంపై ముందుకు ఉంచారు.'