సూత ఉవాచ - ఏతస్మిన్నన్తరే తత్ర బ్రాహ్మణో వేదపారగః । బ్రాహ్మణైర్బహుభిః సార్ధం నిర్యయౌ స్వగృహాద్ బహిః
సూతుడు చెప్పాడు — ఆ సమయంలో అక్కడ వేదాలు నేర్చుకున్న ఒక బ్రాహ్మణుడు, మరికొంతమంది బ్రాహ్మణులతో కలిసి తన ఇంటి నుంచి బయటికి వచ్చాడు.
తతో రాజ్ఞీ తు తం దృష్ట్వా ఆయాన్తం తాపసం స్థితమ్ । ఉవాచ వాక్యం రాజానం ధర్మార్థసహితం తదా
అప్పుడా తపస్వి వస్తూ నిలబడి ఉండటాన్ని చూసి, రాణి రాజుతో ధర్మబద్ధంగా, ప్రయోజనంతో కూడిన మాటలు చెప్పింది.
త్రయాణామపి వర్ణానాం పితా బ్రాహ్మణ ఉచ్యతే । పితృద్రవ్యం హి పుత్రేణ గ్రహీతవ్యం న సంశయః
మూడు వర్ణాలకు బ్రాహ్మణుడే తండ్రి అని అంటారు. తండ్రి సంపాదించిన దానిని కుమారుడు స్వీకరించాలి — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
తస్మాదయం ప్రార్థనీయో ధనార్థమితి మే మతిః । రాజోవాచ - నాహం ప్రతిగ్రహం కాఙ్క్షే క్షత్రియోఽహం సుమధ్యమే
అందుకే ధనం కోసం ఆయనను అడగాలని నా అభిప్రాయం. రాజు అన్నాడు — సుందరాంగి, నేను దానం తీసుకోవాలని కోరుకోను; నేను క్షత్రియుడిని.
యాచనం ఖలు విప్రాణాం క్షత్రియాణాం న విద్యతే । గురుర్హి విప్రో వర్ణానాం పూజనీయోఽస్తి సర్వదా
బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు ఎవ్వరూ యాచించరాదు. అన్ని వర్ణాలవారు బ్రాహ్మణుడిని ఎప్పుడూ గౌరవించాలి.
తస్మాద్ గురుర్న యాచ్యః స్యాత్క్షత్రియాణాం విశేషతః । యజనాధ్యయనం దానం క్షత్రియస్య విధీయతే
అందుకే గురువును, ముఖ్యంగా క్షత్రియులు, ఏ విషయానికీ అడగరాదు. క్షత్రియులకు యజ్ఞం చేయడం, విద్య నేర్చుకోవడం, దానం చేయడం విధిగా ఉంది.
శరణాగతానామభయం ప్రజానాం ప్రతిపాలనమ్ । న చాప్యేవం తు వక్తవ్యం దేహీతి కృపణం వచః
శరణు కోరినవారికి రక్షణ ఇవ్వడం, ప్రజలను కాపాడడం — ఇవే క్షత్రియుని ధర్మాలు. 'ఇవ్వండి, ఇవ్వండి' అని దయనీయంగా అడగడం తగదు.
దదామీత్యేవ మే దేవి హృదయే నిహితం వచః । అర్జితం కుత్రచిద్ ద్రవ్యం బ్రాహ్మణాయ దదామ్యహమ్
దేవి, 'నేను ఇస్తాను' అనే మాట నా హృదయంలో నిలిచిపోయింది. ఎక్కడైనా నేను సంపాదించిన ధనాన్ని బ్రాహ్మణునికి ఇస్తాను.
పత్న్యువాచ - కాలః సమవిషమకరః పరిభవసమ్మానమానదః కాలః । కాలః కరోతి పురుషం దాతారం యాచితారం చ
భార్య చెప్పింది — కాలం సమానంగా, అసమానంగా, అవమానం, గౌరవం అన్నీ ఇస్తుంది. కాలమే మనిషిని దాతగా, యాచకుడిగా కూడా చేస్తుంది.
విప్రేణ విదుషా రాజా క్రుద్ధేనాతిబలీయసా । రాజ్యాన్నిరస్తః సౌఖ్యాచ్చ పశ్య కాలస్య చేష్టితమ్
విద్యావంతుడైన, మహాశక్తిమంతుడైన బ్రాహ్మణుడు రాజును రాజ్యాన్నీ, సుఖాన్నీ కోల్పోయేలా చేశాడు — ఇదే కాలం చేతి పని చూడండి.
రాజోవాచ - అసినా తీక్ష్ణధారేణ వరం జిహ్వా ద్విధా కృతా । న తు మానం పరిత్యజ్య దేహి దేహీతి భాషితమ్
రాజు అన్నాడు — పదునైన కత్తితో నా నాలుక రెండు ముక్కలు కావడం మంచిది కానీ, 'ఇవ్వండి, ఇవ్వండి' అని అవమానంగా అడగడం కంటే మంచిది.
క్షత్రియోఽహం మహాభాగే న యాచే కిఞ్చిదప్యహమ్ । దదామి వాహం నిత్యం హి భుజవీర్యార్జితం ధనమ్
మహాభాగే, నేను క్షత్రియుడిని. నేను ఎవరినీ ఏదీ అడగను. నా చేతబలంతో సంపాదించిన ధనాన్ని మాత్రం ఎప్పుడూ ఇస్తాను.
పత్న్యువాచ - యది తే హి మహారాజ యాచితుం న క్షమం మనః । అహం తు న్యాయతో దత్తా దేవైరపి సవాసవైః
భార్య చెప్పింది — మహారాజా, మీ మనసు యాచించడానికి ఒప్పుకోకపోతే, దేవతలు, ఇంద్రుడితో సహా నన్ను న్యాయంగా మీకిచ్చారు కదా, నేను అడుగుతాను.
అహం శాస్యా చ పత్యా చ రక్ష్యా చైవ మహాద్యుతే । మన్మౌల్యం సంగృహీత్వాథ గుర్వర్థం సమ్ప్రదీయతామ్
మహాతేజస్వీ, భర్తగా మీరు నన్ను బోధించాలి, కాపాడాలి. కాబట్టి నా తలపోగును తీసుకుని గురువు కోసం దానం చేయండి.
ఏతద్వాక్యముపశ్రుత్య హరిశ్చన్ద్రో మహీపతిః । కష్టం కష్టమితి ప్రోచ్య విలలాపాతిదుఃఖితః
ఈ మాటలు విన్న హరిశ్చంద్రుడు, 'అయ్యో, అయ్యో' అని ఎంతో దుఃఖంతో విలపించాడు.
భార్యా చ భూయః ప్రాహేదం క్రియతాం వచనం మమ । విప్రశాపాగ్నిదగ్ధత్వాన్నీచత్వముపయాస్యసి
భార్య మళ్లీ ఇలా చెప్పింది — నా మాటను చేయండి. బ్రాహ్మణుని శాపాగ్ని వల్ల మీరు తక్కువ స్థితికి పడిపోతారు.
న ద్యుతహేతోర్న చ మద్యహేతో- ర్న రాజ్యహేతోర్న చ భోగహేతోః । దదస్వ గుర్వర్థమతో మయా త్వం సత్యవ్రతత్వం సఫలం కురుష్వ
జూదం కోసం, మద్యం కోసం, రాజ్యం కోసం, లేదా భోగాల కోసం ఇవ్వవద్దు. గురువు కోసం మాత్రమే ఇవ్వు. అలా నా సత్యవ్రతం ఫలించేటట్లు చేయు.
హరిశ్చన్ద్రస్య పత్నీపుత్రవిక్రయవర్ణనమ్ వ్యాస ఉవాచ - స తయా నోద్యమానస్తు రాజా పత్న్యా పునః పునః । ప్రాహ భద్రే కరోమ్యేష విక్రయం తే సునిర్ఘృణః
వ్యాసుడు ఇలా చెప్పాడు — రాజు తన భార్య ఎన్నిసార్లు అడిగినా, చేయలేదు. చివరికి, "అమ్మా, నేను ఈ హృదయం లేని పని చేస్తాను, నిన్ను అమ్ముతాను," అన్నాడు.
నృశంసైరపి యత్కర్తుం న శక్యం తత్కరోమ్యహమ్ । యది తే భ్రాజతే వాణీ వక్తుమీదృక్సునిష్ఠురమ్
నీ మాటలు ఇంత కఠినంగా ఉంటే, దయలేని వారు కూడా చేయలేని పని నేను చేస్తున్నాను.
ఏవముక్త్వా తతో రాజా గత్వా నగరమాతురః । అవతార్య తదా రఙ్గే తాం భార్యాం నృపసత్తమః । బాష్పగద్గదకణ్ఠస్తు తతో వచనమబ్రవీత్ । భో భో నాగరికాః సర్వే శృణుధ్వం వచనం మమ
అలా చెప్పి, రాజు బాధతో నగరానికి వెళ్లి, తన భార్యను బజారుకు తీసుకొచ్చాడు. కన్నీటి గొంతుతో, "ఓ నగరవాసులారా, నా మాట వినండి," అని అన్నాడు.
కస్యచిద్యది కార్యం స్యాద్దాస్యా ప్రాణేష్టయా మమ । స బ్రవీతు త్వరాయుక్తో యావత్స్వం ధారయామ్యహమ్
"ఎవరైనా పనిమనిషి కావాలనుకుంటే, నాకు ప్రాణాలకన్నా ప్రియమైన ఈమెను తీసుకోండి. త్వరగా చెప్పండి, నేను ఇంకా తట్టుకోగలను."
తేఽబ్రువన్పణ్డితాః కస్త్వం పత్నీం విక్రేతుమాగతః । రాజోవాచ - కిం మాం పృచ్ఛథ కస్త్వం భో నృశంసోఽహమమానుషః
పండితులు అడిగారు: "నువ్వెవరు? నీ భార్యను అమ్మడానికి వచ్చావా?" రాజు అన్నాడు: "ఎందుకు అడుగుతున్నారు? నేను క్రూరుడిని, మానవత్వం లేనివాడిని."
రాక్షసో వాస్మి కఠినస్తతః పాపం కరోమ్యహమ్ । వ్యాస ఉవాచ - తం శబ్దం సహసా శ్రుత్వా కౌశికో విప్రరూపధృక్
"నేను రాక్షసుడిని, హృదయం లేనివాడిని, అందుకే ఈ పాపం చేస్తున్నాను." వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు — ఆ మాటలు విన్న కౌశికుడు బ్రాహ్మణ రూపంలో—
వృద్ధరూపం సమాస్థాయ హరిశ్చన్ద్రమభాషత । సమర్పయస్వ మే దాసీమహం క్రేతా ధనప్రదః
వృద్ధుడి రూపంలో హరిశ్చంద్రునితో ఇలా అన్నాడు: "ఈమెను నాకు పనిమనిషిగా అప్పగించు. నేను కొనుగోలుదారిని, ధనం ఇస్తాను."
అస్తి మే విత్తమతులం సుకుమారీ చ మే ప్రియా । గృహకర్మ న శక్నోతి కర్తుమస్మాత్ప్రయచ్ఛ మే
"నాకు అపారమైన ధనం ఉంది. నా భార్య చాలా సున్నితంగా ఉంటుంది, ఇంటిపని చేయలేను. అందుకే ఈమెను నాకు ఇవ్వు."
అహం గృహ్ణామి దాసీం తు కతి దాస్యామి తే ధనమ్ । ఏవముక్తే తు విప్రేణ హరిశ్చన్ద్రస్య భూపతేః
"నేను ఈమెను పనిమనిషిగా తీసుకుంటాను. నీకు ఎంత ధనం ఇవ్వాలి?" అలా బ్రాహ్మణుడు అడిగినప్పుడు—
విదీర్ణం తు మనో దుఃఖాన్న చైనం కిఞ్చిదబ్రవీత్ । విప్ర ఉవాచ - కర్మణశ్చ వయోరూపశీలానాం తవ యోషితః
హరిశ్చంద్రుని మనసు దుఃఖంతో చీలిపోయింది. అతను ఏమీ చెప్పలేదు. బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు: "నీ భార్య పని, వయస్సు, రూపం, స్వభావాన్ని బట్టి—"
అనురూపమిదం విత్తం గృహాణార్పయ మేఽబలామ్ । ధర్మశాస్త్రేషు యద్ దృష్టం స్త్రియో మౌల్యం నరస్య చ
"ఈ ధనం సరిపోతుంది. తీసుకుని, ఈమెను నాకు అప్పగించు. ధర్మశాస్త్రాల్లో చెప్పినట్టు, మగవారికీ, ఆడవారికీ ధర ఇలా ఉంటుంది."
ద్వాత్రింశల్లక్షణోపేతా దక్షా శీలగుణాన్వితా । కోటిమౌల్యం సువర్ణస్య స్త్రియః పుంసస్తథార్బుదమ్
"ముప్పై రెండు లక్షణాలు ఉన్న, నైపుణ్యం గల, మంచితనమున్న మహిళకు కోటి బంగారం ధర. మగవారికి దశలక్షలు."
ఇత్యాకర్ణ వచస్తస్య హరిశ్చన్ద్రో మహీపతిః । దుఃఖేన మహతాఽఽవిష్టో న చైనం కిఞ్చిదబ్రవీత్
ఆ మాటలు విని, హరిశ్చంద్రుడు గొప్ప దుఃఖంతో మౌనంగా ఉన్నాడు. అతను ఏమీ చెప్పలేదు.