బ్రహ్మస్వహా కృమిః పాపో భవిష్యామ్యధమాధమః । అథవా ప్రేతతాం యాస్యే వర ఏవాత్మవిక్రయః
'బ్రాహ్మణునికి ఇవ్వాల్సిన దక్షిణా ఇవ్వకపోతే, నేను పాపాత్ముడై కీటకుడవుతాను, అతి నీచుడవుతాను. లేకపోతే, ప్రేతాత్మగా మారిపోతాను. అంతకన్నా మంచిది, నా ప్రాణాన్ని అమ్ముకోవడం.'
సూత ఉవాచ - రాజానం వ్యాకులం దీనం చిన్తయానమధోముఖమ్ । ప్రత్యువాచ తదా పత్నీ బాష్పగద్గదయా గిరా
సూతుడు ఇలా చెప్పాడు: రాజు ఆందోళనతో, దుఃఖంతో, తలవంచి ఆలోచిస్తూ ఉండగా, అతని భార్య కన్నీళ్లతో కలసిన మాటలతో అతన్ని ఉద్దేశించి ఇలా చెప్పింది.
త్యజ చిన్తాం మహారాజ స్వధర్మమనుపాలయ । ప్రేతవద్వర్జనీయో హి నరః సత్యబహిష్కృతః
'మహారాజా! ఆందోళన వదిలెయ్యండి. మీ ధర్మాన్ని కాపాడండి. సత్యాన్ని విడిచినవాడు, మృతుని లాంటివాడని అందరూ దూరంగా ఉంచుతారు.'
నాతః పరతరం ధర్మం వదన్తి పురుషస్య చ । యాదృశం పురుషవ్యాఘ్ర స్వసత్యస్యానుపాలనమ్
'ఓ పురుషవ్యాఘ్రా! మన సత్యాన్ని కాపాడుకోవడం కన్నా గొప్ప ధర్మం మరొకటి లేదని చెబుతారు.'
అగ్నిహోత్రమధీతం చ దానాద్యాః సకలాః క్రియాః । భవన్తి తస్య వైఫల్యం వాక్యం యస్యానృతం భవేత్
'అగ్నిహోత్రం, వేదపఠనం, దానాదికర్మలు — ఇవన్నీ కూడా, ఎవరి మాటలు అబద్ధంగా ఉంటాయో వారికి ఫలితం ఇవ్వవు.'
సత్యమత్యన్తముదితం ధర్మశాస్త్రేషు ధీమతామ్ । తారణాయానృతం తద్వత్పాతనాయాకృతాత్మనామ్
'ధర్మశాస్త్రాల్లో జ్ఞానులు సత్యాన్ని అత్యంత గొప్పదిగా ప్రశంసించారు. సత్యవంతులకు అది రక్షణగా ఉంటుంది; దురాత్ములకు మాత్రం పతనానికి దారి తీస్తుంది.'
శతాశ్వమేధానాదృత్య రాజసూయం చ పార్థివః । కృత్వా రాజా సకృత్స్వర్గాదసత్యవచనాచ్చ్యుతః
'ఒక రాజు వంద అశ్వమేధ యాగాలు, రాజసూయ యాగం చేసినా, ఒకసారి స్వర్గానికి వెళ్లినా, అబద్ధం చెప్పినవాడు అక్కడి నుండి పడిపోతాడు.'
రాజోవాచ - వంశవృద్ధికరశ్చాయం పుత్రస్తిష్ఠతి బాలకః । ఉచ్యతాం వక్తుకామాసి యద్వాక్యం గజగామిని
రాజు ఇలా అన్నాడు: 'ఈ బిడ్డే మన వంశాన్ని కొనసాగించేవాడు. గజగామినీ! నువ్వు చెప్పదలచుకున్నది చెప్పు.'
పత్న్యువాచ - రాజన్ మాభూదసత్యం తే పుంసాం పుత్రఫలాః స్త్రియః । తన్మాం ప్రదాయ విత్తేన దేహి విప్రాయ దక్షిణామ్
భార్య ఇలా అన్నది: 'రాజా! నీకు ఎప్పుడూ అబద్ధం కలగకూడదు. మగవారికి స్త్రీలు, స్త్రీలకు కుమారులు ఫలితంగా ఉంటారు. అందుకే, నన్ను ఇచ్చి, ధనంతో బ్రాహ్మణునికి దక్షిణా ఇవ్వు.'
వ్యాస ఉవాచ - ఏతద్వాక్యముపశ్రుత్య యయౌ మోహం మహీపతిః । ప్రతిలభ్య చ సంజ్ఞాం వై విలలాపాతిదుఃఖితః
వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు: ఆ మాటలు విని, రాజు మోహంలో పడిపోయాడు. మళ్ళీ జ్ఞానం వచ్చాక, అతడు అపారమైన దుఃఖంతో విలపించాడు.
మహద్దుఖఃమిదం భద్రే యత్త్వమేవం బ్రవీషి మే । కిం తవ స్మితసంల్లాపా మమ పాపస్య విస్మృతాః
ఓ సౌమ్యే, నువ్వు ఇలా మాట్లాడటం నాకు ఎంతటి పెద్ద బాధ కలిగించిందో చెప్పలేను. నువ్వు నా పాపాల్ని మరిచిపోయి, నవ్వుతూ నాతో మాట్లాడిన మధురమైన మాటలు మరచిపోయావా?
హా హా త్వయా కథం యోగ్యం వక్తుమేతచ్ఛుచిస్మితే । దుర్వాచ్యమేతద్వచనం కథం వదసి భామిని
అయ్యో, పవిత్రమైన చిరునవ్వుతో ఉన్నవాడివి, ఇలాంటి మాటలు మాట్లాడటం నీకు తగునా? అందమైనవాడివి, ఇంత కఠినమైన మాటలు ఎలా పలుకుతావు?
ఇత్యుక్త్వా నృపతిశ్రేష్ఠో న ధీరో దారవిక్రయే । నిపపాత మహీపృష్ఠే మూర్చ్ఛయాతిపరిప్లుతః
అలా అన్న తర్వాత, రాజులలో శ్రేష్ఠుడైన హరిశ్చంద్రుడు భార్యను అమ్మడంలో ధైర్యంగా ఉండలేక, తీవ్రమైన మూర్చతో భూమిపై పడిపోయాడు.
శయానం భువి తం దృష్ట్వా మూర్చ్ఛయాపి మహీపతిమ్ । ఉవాచేదం సుకరుణం రాజపుత్రీ సుదుఃఖితా
రాజు మూర్చపోయి నేలపై పడివున్నాడని చూసి, రాజకుమార్తె ఎంతో బాధతో, హృదయాన్ని కలచివేసే మాటలు చెప్పింది.
హా మహారాజ కస్యేదమపధ్యానాదుపాగతమ్ । యస్త్వం నిపతితో భూమౌ రఙ్కవచ్ఛరణోచితః
హాయ్ మహారాజా! ఎవరి దురదృష్టం వల్ల ఈ పరిస్థితి వచ్చింది? నువ్వు దయనీయంగా, ఆశ్రయం కోసం తిరిగే బిక్షకుడిలా నేలపై పడిపోయావు.
యేనైవ కోటిశో విత్తం విప్రాణామపవర్జితమ్ । స ఏవ పృథివీనాథో భువి స్వపితి మే పతిః
అనేక కోట్లు ధనం బ్రాహ్మణులకు దానం చేసిన భూమిపై ప్రభువైన నా భర్త, ఇప్పుడు నేలపై పడివున్నాడు.
హా కష్టం కిం తవానేన కృతం దైవ మహీక్షితా । యదిన్ద్రోపేన్ద్రతుల్యోఽయం నీతః పాపామిమాం దశామ్
హాయ్, రాజా! నీకు దైవం ఏ బాధను కలిగించిందో? ఇంద్రునికీ ఉపేంద్రునికీ సమానమైనవాడు ఇలా దారుణమైన స్థితికి ఎందుకు వచ్చాడు?
ఇత్యుక్త్వా సాపి సుశ్రోణీ మూర్చ్ఛితా నిపపాత హ । భర్తుర్దుఃఖమహాభారేణాసహ్యేనాతిపీడితా
అలా అన్న తరువాత, అందమైన నడుము కలిగిన ఆ రాణి కూడా భర్త బాధను తట్టుకోలేక, మూర్చపోయి నేలపై పడిపోయింది.
శిశుర్దృష్ట్వా క్షుధావిష్టః ప్రాహ వాక్యం సుదుఃఖితః । తాత తాత ప్రదేహ్యన్నం మాతర్మే దేహి భోజనమ్
ఇది చూసిన పసిబిడ్డ, ఆకలితో బాధపడి, ఎంతో దుఃఖంతో ఇలా అన్నాడు: 'నాన్నా, నాన్నా, నాకు అన్నం ఇవ్వండి; అమ్మా, నాకు తిండి పెట్టండి.'
క్షున్మే బలవతీ జాతా జిహ్వాగ్రే మేఽతిశుష్యతి
నాకు ఆకలి బాగా ఎక్కువైంది; నా నాలుక పూర్తిగా ఎండిపోయింది.
ఏతస్మిన్నన్తరే ప్రాప్తో విశ్వామిత్రో మహాతపాః । అన్తకేన సమః క్రుద్ధో ధనం స్వం యాచితుం హృదా
ఇంతలో, మహాతపస్వి విశ్వామిత్రుడు, యమధర్మరాజుని పోలిన కోపంతో, తన ధనాన్ని అడగాలని ఉద్దేశంతో అక్కడికి వచ్చాడు.
తమాలోక్య హరిశ్చన్ద్రః పపాత భువి మూర్చ్ఛితః । స వారిణా తమభ్యుక్ష్య రాజానమిదమబ్రవీత్
అతన్ని చూసిన హరిశ్చంద్రుడు మూర్చపోయి నేలపై పడిపోయాడు. తరువాత, నీళ్లు చల్లి అతన్ని లేపి, రాజును ఇలా అడిగాడు.
ఉత్తిష్ఠోత్తిష్ఠ రాజేన్ద్ర స్వాం దదస్వేష్టదక్షిణామ్ । ఋణం ధారయతాం దుఃఖమహన్యహని వర్ధతే
'ఎదురు, ఎదురు రాజాధిరాజా! నువ్వు ఇచ్చే అని చెప్పిన దక్షిణను ఇవ్వు. ఋణం మోసేవారికి బాధ రోజు రోజుకూ పెరుగుతుంది.'
ఆప్యాయమానః స తదా హిమశీతేన వారిణా । అవాప్య చేతనాం రాజా విశ్వామిత్రమవేక్ష్య చ
ఆ చల్లని నీళ్లతో రాజు మళ్లీ చైతన్యం పొందాడు. విశ్వామిత్రుడిని చూసి,
పునర్మోహం సమాపేదే హ్యథ క్రోధం యయౌ మునిః సమాశ్వాస్య చ రాజానం వాక్యమాహ ద్విజోత్తమః
మళ్లీ మూర్చపోయాడు. అప్పుడు ముని కోపంతో నిండిపోయి, రాజును ఓదార్చి, బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠుడు ఇలా అన్నాడు.
విశ్వామిత్ర ఉవాచ - దీయతాం దక్షిణా సా మే యది ధైర్యమవేక్షసే । సత్యేనార్కః ప్రతపతి సత్యే తిష్ఠతి మేదినీ
విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: 'నీకు ధైర్యం ఉంటే నాకు ఆ దక్షిణ ఇవ్వు. సత్యం వల్ల సూర్యుడు ప్రకాశిస్తాడు, సత్యం మీదే భూమి నిలుస్తుంది.'
సత్యే ప్రోక్తః పరో ధర్మః స్వర్గః సత్యే ప్రతిష్ఠితః । అశ్వమేధసహస్రం తు సత్యం చ తులయా ధృతమ్
'సత్యమే పరమధర్మం అని చెప్పబడింది; స్వర్గం సత్యం మీదే ఆధారపడి ఉంది. వెయ్యి అశ్వమేధ యాగాలు చేసినా, అవన్నీ సత్యానికి సమానం కావు.'
అశ్వమేధసహస్రాద్ధి సత్యమేకం విశిష్యతే । అథవా కిం మమైతేన ప్రోక్తేనాస్తి ప్రయోజనమ్
'వెయ్యి అశ్వమేధ యాగాలకన్నా ఒక్క సత్యమే గొప్పది. లేకపోతే, నేను చెప్పినదానిలో నాకు ఉపయోగం ఏముంది?'
మదీయాం దక్షిణాం రాజన్న దాస్యతి భవాన్యది । అస్తాచలగతే హ్యర్కే శప్స్యామి త్వామతో ధ్రువమ్
రాజా గారు, మీరు నాకు రావలసిన దక్షిణ ఇవ్వకపోతే, సూర్యుడు పడమటి కొండ వెనకకి అస్తమించేటప్పుడు తప్పకుండా మిమ్మల్ని శపిస్తాను.
ఇత్యుక్త్వా స యయౌ విప్రో రాజా చాసీద్భయాతురః । దుఃఖీభూతోఽవనౌ నిఃస్వో నృశంసమునినార్దితః
అలా చెప్పి ఆ బ్రాహ్మణుడు వెళ్లిపోయాడు. రాజు భయంతో బాధపడుతూ, దుఃఖంతో, దరిద్రంగా, ఆ కఠినమైన ముని మాటలతో బాధపడుతూ ఉండిపోయాడు.