జగామ పద్భ్యాం దుఃఖార్తః సహ పత్న్యా సమాకులః । పురీం ప్రవిశ్య స నృపో విశ్వాసమకరోత్తదా
బాధతో, కలవరపడిన భార్యతో కలిసి, రాజు కాలినడకన వెళ్లాడు. పట్టణంలోకి ప్రవేశించిన తరువాత, అతడు ధైర్యాన్ని పొందాడు.
దదృశేఽథ మునిశ్రేష్ఠం బ్రాహ్మణం దక్షిణార్థినమ్ । తం దృష్ట్వా సమనుప్రాప్తం వినయావనతోఽభవత్
అక్కడ అతడు, దక్షిణం కోరుతున్న మునిశ్రేష్ఠుడైన బ్రాహ్మణుడిని చూశాడు. అతడు సమీపానికి రాగానే, హరిశ్చంద్రుడు వినయంతో నమ్రంగా నిలబడ్డాడు.
ప్రాహ చైవాఞ్జలిం కృత్వా హరిశ్చన్ద్రో మహామునిమ్ । ఇమే ప్రాణాః సుతశ్చాయం ప్రియా పత్నీ మునే మమ
హరిశ్చంద్రుడు చేతులు జోడించి ఆ మహామునికి ఇలా అన్నాడు: 'మునీశ్వరా! నా ప్రాణాలే ఇవి, నా కుమారుడు, నా ప్రియ భార్య కూడా మీ ముందున్నారు.'
యేన తే కృత్యమస్త్యాశు గృహాణాద్య ద్విజోత్తమ । యచ్చాన్యత్కార్యమస్మాభిస్తన్మమాఖ్యాతుమర్హసి
మీకు ఏది కావాలో, బ్రాహ్మణోత్తమా, వెంటనే తీసుకోండి. ఇంకేమైనా మేము చేయాల్సిన పని ఉంటే, దయచేసి చెప్పండి.
విశ్వామిత్ర ఉవాచ - పూర్ణః స మాసో భద్రం తే దీయతాం మమ దక్షిణా । పూర్వం తస్య నిమిత్తం హి స్మర్యతే స్వవచో యది
విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: 'ఓ రాజా! నెల పూర్తయింది. నాకు ఇవ్వాల్సిన దక్షిణా ఇప్పించు. ఇదే ముందుగా నీవు చెప్పిన మాట, గుర్తు ఉంటే.'
రాజోవాచ - బ్రహ్మన్నాద్యాపి సమ్పూర్ణో మాసో జ్ఞానతపోబల । తిష్ఠత్యేకదినార్ధం యత్తప్రతీక్షస్వ నాపరమ్
రాజు ఇలా అన్నాడు: 'బ్రాహ్మణా! జ్ఞానం, తపస్సు వల్ల నెల ఇంకా పూర్తవలేదు. ఇంకా ఒక రోజు, అరరాత్రి మిగిలి ఉంది. దయచేసి అంతవరకూ ఆగండి, ఇంకేం కాదు.'
విశ్వామిత్ర ఉవాచ - ఏవమస్తు మహారాజ ఆగమిష్యామ్యహం పునః । శాపం తవ ప్రదాస్యామి న చేదద్య ప్రయచ్ఛసి
విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: 'అలా అయితే సరే మహారాజా, నేను మళ్ళీ వస్తాను. కానీ నువ్వు ఈరోజు ఇవ్వకపోతే, నిన్ను శపిస్తాను.'
ఇత్యుక్త్వాథ యయౌ విప్రో రాజా చాచిన్తయత్తదా । కథమస్మై ప్రయచ్ఛామి దక్షిణా యా ప్రతిశ్రుతా
ఇలా చెప్పి ఆ ముని వెళ్లిపోయాడు. రాజు ఆ సమయంలో, 'నేను వాగ్దానం చేసిన దక్షిణా ఎలా ఇవ్వగలను?' అని ఆలోచించాడు.
కుతః పుష్టాని మిత్రాణి కుత్రార్థః సామ్ప్రతం మమ । ప్రతిగ్రహః ప్రదుష్టో మే తత్ర యాఞ్చా కథం భవేత్
'నా ధనవంతులైన స్నేహితులు ఇప్పుడు ఎక్కడున్నారు? నాకు సంపద ఇప్పుడు ఎక్కడ ఉంది? నేను దానం తీసుకోవడం నిషిద్ధం. అలాంటప్పుడు నేను ఎలా అడగగలను?'
రాజ్ఞాం వృత్తిత్రయం ప్రోక్తం ధర్మశాస్త్రేషు నిశ్చితమ్ । యది ప్రాణాన్విముఞ్చామి హ్యప్రదాయ చ దక్షిణామ్
'రాజులకు జీవనోపాయాలు మూడు విధాలుగా ధర్మశాస్త్రాల్లో చెప్పబడ్డాయి. నేను దక్షిణా ఇవ్వకుండా ప్రాణాలు విడిచిపెడితే—'
బ్రహ్మస్వహా కృమిః పాపో భవిష్యామ్యధమాధమః । అథవా ప్రేతతాం యాస్యే వర ఏవాత్మవిక్రయః
'బ్రాహ్మణునికి ఇవ్వాల్సిన దక్షిణా ఇవ్వకపోతే, నేను పాపాత్ముడై కీటకుడవుతాను, అతి నీచుడవుతాను. లేకపోతే, ప్రేతాత్మగా మారిపోతాను. అంతకన్నా మంచిది, నా ప్రాణాన్ని అమ్ముకోవడం.'
సూత ఉవాచ - రాజానం వ్యాకులం దీనం చిన్తయానమధోముఖమ్ । ప్రత్యువాచ తదా పత్నీ బాష్పగద్గదయా గిరా
సూతుడు ఇలా చెప్పాడు: రాజు ఆందోళనతో, దుఃఖంతో, తలవంచి ఆలోచిస్తూ ఉండగా, అతని భార్య కన్నీళ్లతో కలసిన మాటలతో అతన్ని ఉద్దేశించి ఇలా చెప్పింది.
త్యజ చిన్తాం మహారాజ స్వధర్మమనుపాలయ । ప్రేతవద్వర్జనీయో హి నరః సత్యబహిష్కృతః
'మహారాజా! ఆందోళన వదిలెయ్యండి. మీ ధర్మాన్ని కాపాడండి. సత్యాన్ని విడిచినవాడు, మృతుని లాంటివాడని అందరూ దూరంగా ఉంచుతారు.'
నాతః పరతరం ధర్మం వదన్తి పురుషస్య చ । యాదృశం పురుషవ్యాఘ్ర స్వసత్యస్యానుపాలనమ్
'ఓ పురుషవ్యాఘ్రా! మన సత్యాన్ని కాపాడుకోవడం కన్నా గొప్ప ధర్మం మరొకటి లేదని చెబుతారు.'
అగ్నిహోత్రమధీతం చ దానాద్యాః సకలాః క్రియాః । భవన్తి తస్య వైఫల్యం వాక్యం యస్యానృతం భవేత్
'అగ్నిహోత్రం, వేదపఠనం, దానాదికర్మలు — ఇవన్నీ కూడా, ఎవరి మాటలు అబద్ధంగా ఉంటాయో వారికి ఫలితం ఇవ్వవు.'
సత్యమత్యన్తముదితం ధర్మశాస్త్రేషు ధీమతామ్ । తారణాయానృతం తద్వత్పాతనాయాకృతాత్మనామ్
'ధర్మశాస్త్రాల్లో జ్ఞానులు సత్యాన్ని అత్యంత గొప్పదిగా ప్రశంసించారు. సత్యవంతులకు అది రక్షణగా ఉంటుంది; దురాత్ములకు మాత్రం పతనానికి దారి తీస్తుంది.'
శతాశ్వమేధానాదృత్య రాజసూయం చ పార్థివః । కృత్వా రాజా సకృత్స్వర్గాదసత్యవచనాచ్చ్యుతః
'ఒక రాజు వంద అశ్వమేధ యాగాలు, రాజసూయ యాగం చేసినా, ఒకసారి స్వర్గానికి వెళ్లినా, అబద్ధం చెప్పినవాడు అక్కడి నుండి పడిపోతాడు.'
రాజోవాచ - వంశవృద్ధికరశ్చాయం పుత్రస్తిష్ఠతి బాలకః । ఉచ్యతాం వక్తుకామాసి యద్వాక్యం గజగామిని
రాజు ఇలా అన్నాడు: 'ఈ బిడ్డే మన వంశాన్ని కొనసాగించేవాడు. గజగామినీ! నువ్వు చెప్పదలచుకున్నది చెప్పు.'
పత్న్యువాచ - రాజన్ మాభూదసత్యం తే పుంసాం పుత్రఫలాః స్త్రియః । తన్మాం ప్రదాయ విత్తేన దేహి విప్రాయ దక్షిణామ్
భార్య ఇలా అన్నది: 'రాజా! నీకు ఎప్పుడూ అబద్ధం కలగకూడదు. మగవారికి స్త్రీలు, స్త్రీలకు కుమారులు ఫలితంగా ఉంటారు. అందుకే, నన్ను ఇచ్చి, ధనంతో బ్రాహ్మణునికి దక్షిణా ఇవ్వు.'
వ్యాస ఉవాచ - ఏతద్వాక్యముపశ్రుత్య యయౌ మోహం మహీపతిః । ప్రతిలభ్య చ సంజ్ఞాం వై విలలాపాతిదుఃఖితః
వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు: ఆ మాటలు విని, రాజు మోహంలో పడిపోయాడు. మళ్ళీ జ్ఞానం వచ్చాక, అతడు అపారమైన దుఃఖంతో విలపించాడు.
మహద్దుఖఃమిదం భద్రే యత్త్వమేవం బ్రవీషి మే । కిం తవ స్మితసంల్లాపా మమ పాపస్య విస్మృతాః
ఓ సౌమ్యే, నువ్వు ఇలా మాట్లాడటం నాకు ఎంతటి పెద్ద బాధ కలిగించిందో చెప్పలేను. నువ్వు నా పాపాల్ని మరిచిపోయి, నవ్వుతూ నాతో మాట్లాడిన మధురమైన మాటలు మరచిపోయావా?
హా హా త్వయా కథం యోగ్యం వక్తుమేతచ్ఛుచిస్మితే । దుర్వాచ్యమేతద్వచనం కథం వదసి భామిని
అయ్యో, పవిత్రమైన చిరునవ్వుతో ఉన్నవాడివి, ఇలాంటి మాటలు మాట్లాడటం నీకు తగునా? అందమైనవాడివి, ఇంత కఠినమైన మాటలు ఎలా పలుకుతావు?
ఇత్యుక్త్వా నృపతిశ్రేష్ఠో న ధీరో దారవిక్రయే । నిపపాత మహీపృష్ఠే మూర్చ్ఛయాతిపరిప్లుతః
అలా అన్న తర్వాత, రాజులలో శ్రేష్ఠుడైన హరిశ్చంద్రుడు భార్యను అమ్మడంలో ధైర్యంగా ఉండలేక, తీవ్రమైన మూర్చతో భూమిపై పడిపోయాడు.
శయానం భువి తం దృష్ట్వా మూర్చ్ఛయాపి మహీపతిమ్ । ఉవాచేదం సుకరుణం రాజపుత్రీ సుదుఃఖితా
రాజు మూర్చపోయి నేలపై పడివున్నాడని చూసి, రాజకుమార్తె ఎంతో బాధతో, హృదయాన్ని కలచివేసే మాటలు చెప్పింది.
హా మహారాజ కస్యేదమపధ్యానాదుపాగతమ్ । యస్త్వం నిపతితో భూమౌ రఙ్కవచ్ఛరణోచితః
హాయ్ మహారాజా! ఎవరి దురదృష్టం వల్ల ఈ పరిస్థితి వచ్చింది? నువ్వు దయనీయంగా, ఆశ్రయం కోసం తిరిగే బిక్షకుడిలా నేలపై పడిపోయావు.
యేనైవ కోటిశో విత్తం విప్రాణామపవర్జితమ్ । స ఏవ పృథివీనాథో భువి స్వపితి మే పతిః
అనేక కోట్లు ధనం బ్రాహ్మణులకు దానం చేసిన భూమిపై ప్రభువైన నా భర్త, ఇప్పుడు నేలపై పడివున్నాడు.
హా కష్టం కిం తవానేన కృతం దైవ మహీక్షితా । యదిన్ద్రోపేన్ద్రతుల్యోఽయం నీతః పాపామిమాం దశామ్
హాయ్, రాజా! నీకు దైవం ఏ బాధను కలిగించిందో? ఇంద్రునికీ ఉపేంద్రునికీ సమానమైనవాడు ఇలా దారుణమైన స్థితికి ఎందుకు వచ్చాడు?
ఇత్యుక్త్వా సాపి సుశ్రోణీ మూర్చ్ఛితా నిపపాత హ । భర్తుర్దుఃఖమహాభారేణాసహ్యేనాతిపీడితా
అలా అన్న తరువాత, అందమైన నడుము కలిగిన ఆ రాణి కూడా భర్త బాధను తట్టుకోలేక, మూర్చపోయి నేలపై పడిపోయింది.
శిశుర్దృష్ట్వా క్షుధావిష్టః ప్రాహ వాక్యం సుదుఃఖితః । తాత తాత ప్రదేహ్యన్నం మాతర్మే దేహి భోజనమ్
ఇది చూసిన పసిబిడ్డ, ఆకలితో బాధపడి, ఎంతో దుఃఖంతో ఇలా అన్నాడు: 'నాన్నా, నాన్నా, నాకు అన్నం ఇవ్వండి; అమ్మా, నాకు తిండి పెట్టండి.'
క్షున్మే బలవతీ జాతా జిహ్వాగ్రే మేఽతిశుష్యతి
నాకు ఆకలి బాగా ఎక్కువైంది; నా నాలుక పూర్తిగా ఎండిపోయింది.