నిర్గత్య నగరాత్తస్మాద్విశ్వామిత్రః క్షితీశ్వరమ్ । గచ్ఛన్తం తమువాచేదం సమేత్య నిష్ఠురం వచః
విశ్వామిత్రుడు నగరాన్ని విడిచి, వెళ్ళిపోతున్న రాజును దగ్గరకు వచ్చి, కఠినంగా ఇలా అన్నాడు.
దక్షిణాయాః సువర్ణం మే దత్త్వా గచ్ఛ నరాధిప । నాహం దాస్యామి వా బ్రూహి మయా త్యక్తం సువర్ణకమ్
రాజా! దక్షిణకు బంగారం ఇచ్చి వెళ్ళు. లేకపోతే, 'ఇవ్వను' అని చెప్పు. నేను బంగారాన్ని వదిలేశాను.
రాజ్యం గృహాణ వా సర్వం లోభశ్చేద్ధృతి వర్తతే । దత్తం చేన్మన్యసే రాజన్ దేహి యత్తత్ప్రతిశ్రుతమ్
లోభం ఇంకా ఉంటే, మొత్తం రాజ్యాన్ని తీసుకో. రాజా! ఇచ్చినట్టు భావిస్తే, నీవు మాటిచ్చినదాన్ని ఇవ్వు.
ఏవం బ్రువన్తం గాధేయం హరిశ్చన్ద్రో మహీపతిః । ప్రణిపత్య సుదీనాత్మా కృతాఞ్జలిపుటోఽబ్రవీత్
గాధేయుడు ఇలా మాట్లాడుతుండగా, హరిశ్చంద్ర మహారాజు ఎంతో దుఃఖంతో, చేతులు జోడించి, నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు.
హరిశ్చన్ద్రోపాఖ్యానవర్ణనమ్ హరిశ్చన్ద్ర ఉవాచ - అదత్త్వా తే హిరణ్యం వై న కరిష్యామి భోజనమ్ । ప్రతిజ్ఞా మే మునిశ్రేష్ఠ విషాదం త్యజ సువ్రత
హరిశ్చంద్రుడు ఇలా అన్నాడు – మీరు అడిగిన బంగారం ఇవ్వకుండా నేను భోజనం చేయను, మునిశ్రేష్ఠా. ఇది నా ప్రతిజ్ఞ, ఓ ధీరుడా, మీరు బాధపడకండి.
సూర్యవంశసముద్భూతః క్షత్రియోఽహం మహీపతిః । రాజసూయస్య యజ్ఞస్య కర్తా వాఞ్ఛితదో నృషు
నేను సూర్యవంశంలో పుట్టిన క్షత్రియుడిని, రాజ్యాన్ని పాలించే రాజును, రాజసూయయాగాన్ని నిర్వహించినవాడిని, ప్రజలు కోరుకునే వాడిని.
కథం కరోమి నాకారం స్వామిన్దత్త్వా యదృచ్ఛయా । అవశ్యమేవ దాతవ్యమృణం తే ద్విజసత్తమ
మీరు ఇచ్చినదాన్ని తీసుకున్న తరువాత నేను చేయకపోవడం ఎలా సాధ్యం? మునులలో శ్రేష్ఠుడా, మీ ఋణం తప్పకుండా తీర్చాలి.
స్వస్థో భవ ప్రదాస్యామి సువర్ణం మనసేప్సితమ్ । కఞ్చిత్కాలం ప్రతీక్షస్వ యావత్ప్రాప్స్యామ్యహం ధనమ్
మీ మనసుకు తృప్తి కలిగించే బంగారం నేను తప్పకుండా ఇస్తాను. కొంతసేపు ఆగండి, నేను ధనం సంపాదించేవరకు.
విశ్వామిత్ర ఉవాచ - కుతస్తే భవితా రాజన్ ధనప్రాప్తిరతః పరమ్ । గతం రాజ్యం తథా కోశో బలం చైవార్థసాధనమ్
విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు – రాజా, ఇప్పుడు నీకు ధనం ఎక్కడిదీ? నీ రాజ్యం పోయింది, ఖజానా లేదు, ధనం సంపాదించేందుకు మార్గాలు కూడా లేవు.
వృథాశా తే మహీపాల ధనార్థే కిం కరోమ్యహమ్ । నిర్ధనం త్వాం చ లోభేన పీడయామి కథం నృప
రాజా, నీ ధనంపై ఆశ వృథా. నేను还能 ఏమి చేయగలను? నీకు ఏమి లేదు కాబట్టి, నిన్ను లోభంతో బాధించడాన్ని ఎలా చేయగలను?
తస్మాత్కథయ భూపాల న దాస్యామీతి సామ్ప్రతమ్ । త్యక్త్వాఽఽశాం మహతీం కామం గచ్ఛామ్యహమతః పరమ్
కాబట్టి, రాజా, ఇప్పుడు ఇవ్వను అని చెప్పు. నేను నా గొప్ప ఆశను వదిలేసి, ఇక్కడినుంచి వెళ్ళిపోతాను.
యథేష్టం వ్రజ రాజేన్ద్ర భార్యాపుత్రసమన్వితః । సువర్ణం నాస్తి కిం తుభ్యం దదామీతి వదాధునా
రాజేంద్రా, నీ భార్య, కుమారుడితో కలిసి నీకు నచ్చినట్లు వెళ్ళిపో. నీ వద్ద బంగారం లేకపోతే, ఇప్పుడే చెప్పు.
గచ్ఛన్వాక్యమిదం శ్రుత్వా బ్రాహ్మణస్య చ భూపతిః । ప్రత్యువాచ మునిం బ్రహ్మన్ ధైర్యం కురు దదామ్యహమ్
ఆ బ్రాహ్మణుడు ఇలా అన్న మాటలు విని, రాజు మునికి ఇలా చెప్పాడు – ఓ బ్రాహ్మణా, ఓ మునీశ్వరా, ఓర్పుతో ఉండండి, నేను తప్పకుండా ఇస్తాను.
మమ దేహోఽస్తి భార్యాయాః పురస్య చ హ్యనామయః । క్రీత్వా దేహం తు తం నూనమృణం దాస్యామి తే ద్విజ
నా దేహం, నా భార్య, నా కుమారుడు – వీరంతా ఆరోగ్యంగా ఉన్నారు. వీరిలో ఒకరిని అమ్మి, మీ ఋణం తప్పకుండా తీర్చుతాను, బ్రాహ్మణుడా.
గ్రాహకం పశ్య విప్రేన్ద్ర వారాణస్యాం పురి ప్రభో । దాసభావం గమిష్యామి సదారోఽహం సపుత్రకః
బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా, వారాణసి పట్టణంలో కొనుగోలుదారుడు ఉన్నాడు. నేను నా భార్య, కుమారుడితో అక్కడికి వెళ్లి దాసుడిగా మారిపోతాను.
గృహాణ కాఞ్చనం పూర్ణం సార్ధం భారద్వయం మునే । మౌల్యేన దత్త్వా సర్వాన్నః సన్తుష్టో భవ భూధర
మునీశ్వరా, రెండు భారాల బంగారం మొత్తం తీసుకోండి. వాటికి తగిన ధర చెల్లించి, మేము ఇచ్చినదానితో తృప్తిపడండి, ఓ భూధరా.
ఇతి బ్రువఞ్జగామాథ సహ పత్న్యా సుతాన్వితః । ఉమయా కాన్తయా సార్ధం యత్రాస్తే శఙ్కరః స్వయమ్
ఇలా చెప్పి, హరిశ్చంద్రుడు తన భార్య, కుమారుడితో పాటు, ప్రియమైన ఉమాదేవితో కలిసి, శంకరుడు ఉన్న చోటికి వెళ్లాడు.
తాం దృష్ట్వా చ పురీం రమ్యాం మనసో హ్లాదకారిణీమ్ । ఉవాచ స కృతార్థోఽస్మి పురీం పశ్యన్సువర్చసమ్
ఆ అందమైన, మనసుకు ఆనందం కలిగించే పట్టణాన్ని చూసి, 'ఈ మహత్తరమైన నగరాన్ని చూసినందుకు నేను సంతోషించాను' అని అన్నాడు.
తతో భాగీరథీం ప్రాప్య స్నాత్వా దేవాదితర్పణమ్ । దేవార్చనం చ నిర్వర్త్య కృతవాన్ దిగ్విలోకనమ్
తర్వాత, భాగీరథీ నదిని చేరి, స్నానం చేసి, దేవతలకు తర్పణం చేసి, దేవతలను పూజించి, అన్ని దిశలను చూశాడు.
ప్రవిశ్య వసుధాపాలో దివ్యాం వారాణసీం పురీమ్ । నైషా మనుష్యభుక్తేతి శూలపాణేః పరిగ్రహః
వసుధాపతి ఆ దివ్యమైన వారాణసి నగరంలోకి ప్రవేశించి, 'ఇది మానవులకు చెందదు, ఇది శూలపాణికి మాత్రమే' అని భావించాడు.
జగామ పద్భ్యాం దుఃఖార్తః సహ పత్న్యా సమాకులః । పురీం ప్రవిశ్య స నృపో విశ్వాసమకరోత్తదా
బాధతో, కలవరపడిన భార్యతో కలిసి, రాజు కాలినడకన వెళ్లాడు. పట్టణంలోకి ప్రవేశించిన తరువాత, అతడు ధైర్యాన్ని పొందాడు.
దదృశేఽథ మునిశ్రేష్ఠం బ్రాహ్మణం దక్షిణార్థినమ్ । తం దృష్ట్వా సమనుప్రాప్తం వినయావనతోఽభవత్
అక్కడ అతడు, దక్షిణం కోరుతున్న మునిశ్రేష్ఠుడైన బ్రాహ్మణుడిని చూశాడు. అతడు సమీపానికి రాగానే, హరిశ్చంద్రుడు వినయంతో నమ్రంగా నిలబడ్డాడు.
ప్రాహ చైవాఞ్జలిం కృత్వా హరిశ్చన్ద్రో మహామునిమ్ । ఇమే ప్రాణాః సుతశ్చాయం ప్రియా పత్నీ మునే మమ
హరిశ్చంద్రుడు చేతులు జోడించి ఆ మహామునికి ఇలా అన్నాడు: 'మునీశ్వరా! నా ప్రాణాలే ఇవి, నా కుమారుడు, నా ప్రియ భార్య కూడా మీ ముందున్నారు.'
యేన తే కృత్యమస్త్యాశు గృహాణాద్య ద్విజోత్తమ । యచ్చాన్యత్కార్యమస్మాభిస్తన్మమాఖ్యాతుమర్హసి
మీకు ఏది కావాలో, బ్రాహ్మణోత్తమా, వెంటనే తీసుకోండి. ఇంకేమైనా మేము చేయాల్సిన పని ఉంటే, దయచేసి చెప్పండి.
విశ్వామిత్ర ఉవాచ - పూర్ణః స మాసో భద్రం తే దీయతాం మమ దక్షిణా । పూర్వం తస్య నిమిత్తం హి స్మర్యతే స్వవచో యది
విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: 'ఓ రాజా! నెల పూర్తయింది. నాకు ఇవ్వాల్సిన దక్షిణా ఇప్పించు. ఇదే ముందుగా నీవు చెప్పిన మాట, గుర్తు ఉంటే.'
రాజోవాచ - బ్రహ్మన్నాద్యాపి సమ్పూర్ణో మాసో జ్ఞానతపోబల । తిష్ఠత్యేకదినార్ధం యత్తప్రతీక్షస్వ నాపరమ్
రాజు ఇలా అన్నాడు: 'బ్రాహ్మణా! జ్ఞానం, తపస్సు వల్ల నెల ఇంకా పూర్తవలేదు. ఇంకా ఒక రోజు, అరరాత్రి మిగిలి ఉంది. దయచేసి అంతవరకూ ఆగండి, ఇంకేం కాదు.'
విశ్వామిత్ర ఉవాచ - ఏవమస్తు మహారాజ ఆగమిష్యామ్యహం పునః । శాపం తవ ప్రదాస్యామి న చేదద్య ప్రయచ్ఛసి
విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: 'అలా అయితే సరే మహారాజా, నేను మళ్ళీ వస్తాను. కానీ నువ్వు ఈరోజు ఇవ్వకపోతే, నిన్ను శపిస్తాను.'
ఇత్యుక్త్వాథ యయౌ విప్రో రాజా చాచిన్తయత్తదా । కథమస్మై ప్రయచ్ఛామి దక్షిణా యా ప్రతిశ్రుతా
ఇలా చెప్పి ఆ ముని వెళ్లిపోయాడు. రాజు ఆ సమయంలో, 'నేను వాగ్దానం చేసిన దక్షిణా ఎలా ఇవ్వగలను?' అని ఆలోచించాడు.
కుతః పుష్టాని మిత్రాణి కుత్రార్థః సామ్ప్రతం మమ । ప్రతిగ్రహః ప్రదుష్టో మే తత్ర యాఞ్చా కథం భవేత్
'నా ధనవంతులైన స్నేహితులు ఇప్పుడు ఎక్కడున్నారు? నాకు సంపద ఇప్పుడు ఎక్కడ ఉంది? నేను దానం తీసుకోవడం నిషిద్ధం. అలాంటప్పుడు నేను ఎలా అడగగలను?'
రాజ్ఞాం వృత్తిత్రయం ప్రోక్తం ధర్మశాస్త్రేషు నిశ్చితమ్ । యది ప్రాణాన్విముఞ్చామి హ్యప్రదాయ చ దక్షిణామ్
'రాజులకు జీవనోపాయాలు మూడు విధాలుగా ధర్మశాస్త్రాల్లో చెప్పబడ్డాయి. నేను దక్షిణా ఇవ్వకుండా ప్రాణాలు విడిచిపెడితే—'