ధనేచ్ఛా యది తే బ్రహ్మన్ యజ్ఞార్థం ద్విజసత్తమ । ఆగన్తవ్యమయోధ్యాయాం దాస్యామి విపులం ధనమ్
బ్రాహ్మణా! యజ్ఞార్ధంగా ధనం కావాలనుకుంటే, అయోధ్యకు రా. నేను నీకు విస్తృతమైన ధనం ఇస్తాను, ద్విజశ్రేష్ఠా!
కౌశికాయ సర్వస్వసమర్పణం తద్దక్షిణాదానవర్ణనమ్ వ్యాస ఉవాచ - ఇతి తస్య వచః శ్రుత్వా భూపతేః కౌశికో మునిః । ప్రహస్య ప్రత్యువాచేదం హరిశ్చన్ద్రం తథా నృప
వ్యాసుడు ఇలా చెప్పాడు: రాజు మాటలు విన్న కౌశిక ముని చిరునవ్వుతో హరిశ్చంద్రునికి ఇలా సమాధానం చెప్పాడు.
రాజంస్తీర్థమిదం పుణ్యం పావనం పాపనాశనమ్ । స్నానం కురు మహాభాగ పితౄణాం తర్పణం తథా
రాజా! ఇది పవిత్రమైన తీర్థం, పాపాలను తొలగించేది. నీవు ఇక్కడ స్నానం చేసి, పితృదేవతలకు తర్పణం చేయు, మహాభాగుడా!
కాలః శుభతమోఽస్తీహ తీర్థే స్నాత్వా విశాంపతే । దానం దదస్వ శక్త్యాత్ర పుణ్యతీర్థేఽతిపావనే
ఇప్పుడు అత్యంత శుభమైన సమయం. ఈ పవిత్ర తీర్థంలో స్నానం చేసి, నీ శక్తికి తగినంత దానం ఇక్కడ ఇవ్వు, నరేశ్వరా!
ప్రాప్య తీర్థం మహాపుణ్యమస్నాత్వా యస్తు గచ్ఛతి । స భవేదాత్మహా భూయ ఇతి స్వాయమ్భువోఽబ్రవీత్
ఈ మహాపుణ్య తీర్థానికి వచ్చి, స్నానం చేయకుండా వెళ్ళిపోయేవాడు తానే తన శత్రువవుతాడు అని స్వాయంభువుడు చెప్పారు.
తస్మాత్తీర్థవరే రాజన్ కురు పుణ్యం స్వశక్తితః । దర్శయిష్యామి మార్గం తే గన్తాసి నగరం తతః
కాబట్టి రాజా! ఈ ఉత్తమ తీర్థంలో నీ శక్తికి తగినంత పుణ్యకార్యాలు చేయు. తరువాత నేను నీకు దారి చూపిస్తాను, నీవు నగరానికి వెళ్ళిపోతావు.
ఆగమిష్యామహం మార్గదర్సనార్థం తవానఘ । త్వయా సహాద్య కాకుత్స్థ తవ దానేన తోషితః
నిర్దోషుడా! నీకు దారి చూపించేందుకు నేను వస్తాను. కకుత్స్థ వంశజా! నీవు ఇచ్చే దానంతో నేను సంతోషిస్తాను, నీవు కూడా నాతో ఉంటావు.
తచ్ఛ్రుత్వా వచనం రాజా మునేః కపటమణ్డితమ్ । వాసాంస్యుత్తార్య విధివత్స్నాతుమభ్యాయయౌ నదీమ్
ముని మాటలు విని, అవి మాయతో కూడినవని తెలిసినా, రాజు తన వస్త్రాలు విప్పి, నియమంగా స్నానం చేయడానికి నదివైపు వెళ్లాడు.
బన్ధయిత్వా హయం వృక్షే మునివాక్యేన మోహితః । అవశ్యంభావియోగేన తద్వశస్తు తదాభవత్
మునివాక్యానికి మాయలో పడి, తన గుర్రాన్ని చెట్టుకు కట్టాడు. అప్పటికి అతడు తప్పక జరగబోయే విధికి లోబడి పోయాడు.
రాజా స్నానవిధిం కృత్వా సన్తర్ప్య పితృదేవతాః । విశ్వామిత్రమువాచేదం స్వామిన్ దానం దదామి తే
రాజు స్నానవిధి పూర్తి చేసి, పితృదేవతలను తృప్తిపరిచి, విశ్వామిత్రునితో ఇలా అన్నాడు: 'స్వామీ! నేను నీకు దానం ఇస్తాను.'
యదిచ్ఛసి మహాభాగ తత్తే దాస్యామి సామ్ప్రతమ్ । గావో భూమిర్హిరణ్యం చ గజాశ్వరథవాహనమ్
ఓ మహాభాగ, నీవు ఏది కోరినా, నేను ఇప్పుడే నీకు ఇస్తాను. ఆవులు కావచ్చు, భూమి కావచ్చు, బంగారం కావచ్చు, ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలు లేదా వాహనాలు కావచ్చు.
నాదేయం మే కిమప్యస్తి కృతమేతద్వ్రతం పురా । రాజసూయే మఖశ్రేష్ఠే మునీనాం సన్నిధావపి
నాకు ఇవ్వలేనిది ఏదీ లేదు. నేను ఈ వ్రతాన్ని చాలాకాలం క్రితమే, మహారాజసూయ యజ్ఞంలో, మునుల సమక్షంలో ఆచరించాను.
తస్మాత్త్వమిహ సమ్ప్తాప్తస్తీర్థేఽస్మిన్ప్రవరే మునే । యత్తేఽస్తి వాఞ్ఛితం బ్రూహి దదామి అవ వాఞ్ఛితమ్
కాబట్టి, ఓ మునీంద్రా, నీవు ఇంత గొప్ప తీర్థానికి వచ్చావు. నీవు ఏది కోరుతున్నావో చెప్పు, కోరినదైనా, కోరని దైనా, నేను ఇస్తాను.
విశ్వామిత్ర ఉవాచ - మయా పూర్వం శ్రుతా రాజన్ కీర్తిస్తే విపులా భువి । వసిష్ఠేన చ సమ్ప్రోక్తా దాతా నాస్తి మహీతలే
విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు — రాజా, భూమిపై నీ గొప్ప కీర్తిని నేను ముందే విన్నాను. వసిష్ఠుడు కూడా, భూమండలంలో నీకంటే గొప్ప దాత ఎవ్వరూ లేరని చెప్పాడు.
హరిశ్చన్ద్రో నృపశ్రేష్ఠః సూర్యవంశే మహీపతిః । తాదృశో నృపతిర్దాతా న భూతో న భవిష్యతి
హరిశ్చంద్రుడు, సూర్యవంశానికి చెందిన రాజులలో శ్రేష్ఠుడు. అతని వంటి దాత రాజు ఎప్పుడూ లేడు, ఇకపై ఉండడు కూడా.
పృథివ్యాం పరమోదారస్త్రిశఙ్కుతనయో యథా । అతస్త్వాం ప్రార్థయామ్యద్య వివాహో మేఽస్తి పార్థివః
భూమిపై త్రిశంకువు కుమారుడి కన్నా ఉదారుడు మరొకరు లేరు. అందుకే, ఓ రాజా, నేడు నేను నిన్ను ప్రార్థిస్తున్నాను—నా కుమారుని పెళ్లి సమీపంలో ఉంది.
పుత్రస్య చ మహాభాగ తదర్థం దేహి మే ధనమ్ । రాజోవాచ - వివాహం కురు విప్రేన్ద్ర దదామి ప్రార్థితం తవ
ఓ మహాభాగ, నా కుమారుని పెళ్లి కోసం నాకు ధనం ఇవ్వు. రాజు ఇలా అన్నాడు — ఓ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠ, పెళ్లి జరుపు, నీవు కోరినదాన్ని నేను ఇస్తాను.
యదిచ్ఛసి ధనం కామం దాతా తస్యామి నిశ్చితమ్ । వ్యాస ఉవాచ - ఇత్యుక్తః కౌశికస్తేన వఞ్చనాతత్పరో మునిః
నీవు ఎంత ధనం కోరినా, తప్పకుండా ఇస్తాను. వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు — అతడు ఇలా చెప్పగానే, మాయతో మోసం చేయాలని ఉద్దేశించిన కౌశికుడు—
ఉద్భావ్య మాయాం గాన్ధర్వీం పార్థివాయాప్యదర్శయత్ । కుమారః సుకామారశ్చ కన్యా చ దశవార్షికీ
గాంధర్వ మాయను సృష్టించి, రాజుకు చూపించాడు — ఒక బాలుడు, ఒక అందమైన యువకుడు, పది సంవత్సరాల బాలికను.
ఏతయోః కార్యమప్యద్య కర్తవ్యం నృపసత్తమ । రాజసూయాధికం పుణ్యం గృహస్థస్య వివాహతః
ఓ రాజశ్రేష్ఠ, ఈ ఇద్దరి పెళ్లి నేడు జరగాలి. గృహస్థునికి పెళ్లి చేయడం రాజసూయ యజ్ఞం కన్నా ఎక్కువ పుణ్యాన్ని ఇస్తుంది.
భవిష్యతి తవాద్యైవ విప్రపుత్రవివాహితః । తచ్ఛ్రుత్వా వచనం రాజా మాయయా తస్య మోహితః
నేడు నీకు బ్రాహ్మణ కుమారుని పెళ్లి వల్ల రాజసూయ యజ్ఞం కన్నా ఎక్కువ పుణ్యం కలుగుతుంది. ఆ మాటలు విని, రాజు అతని మాయలో మునిగిపోయాడు.
తథేతి చ ప్రతిజ్ఞాయ నోవాచాల్పం వచస్తథా । తేన దర్శితమార్గోఽసౌ నగరం ప్రతి జగ్మివాన్
అవును అని ఒప్పుకుని, మరొక మాట కూడా చెప్పలేదు. అతడు చూపిన దారిలో రాజు నగరానికి వెళ్లాడు.
విశ్వామిత్రోఽపి రాజానం వఞ్చయిత్వాశ్రమం యయౌ । కృతోద్వాహవిధిస్తావద్విశ్వామిత్రోఽబ్రవీన్నృపమ్
విశ్వామిత్రుడు రాజును మోసం చేసి తన ఆశ్రమానికి వెళ్లిపోయాడు. పెళ్లి విధులు పూర్తయ్యాక, విశ్వామిత్రుడు రాజుతో ఇలా అన్నాడు.
వేదీమధ్యే నృపాద్య త్వం దేహి దానం యథేప్సితమ్ । రాజోవాచ - కిం తేఽభీష్టం ద్విజ బ్రూహి దదామి వాఞ్ఛితం కిల
వేదిక మధ్యలో, ఓ రాజా, నీవు కోరిన దానిని ఇప్పుడు దానం చేయు. రాజు ఇలా అన్నాడు — ఓ బ్రాహ్మణా, నీకు ఏమి కావాలో చెప్పు, నీవు కోరినదాన్ని ఇస్తాను.
అదేయమై సంసరే యశః కామోఽస్మి సామ్ప్రతమ్ । వ్యర్థం హి జీవితం తస్య విభవం ప్రాప్య యేన వై
నాకు ఇవ్వలేనిది ఏదీ లేదు. ఇప్పుడు నాకు కావలసింది కీర్తి మాత్రమే. ధనం సంపాదించి, శుద్ధమైన కీర్తిని పొందని వాడి జీవితం వ్యర్థం.
నోపార్జితం యశః శుద్ధం పరలోకసుఖప్రదమ్ । విశ్వామిత్ర ఉవాచ - రాజ్యం దేహి మహారాజ వరాయ సపరిచ్ఛదమ్
పరలోకంలో సుఖాన్ని ఇచ్చే శుద్ధమైన కీర్తిని పొందని వాడికి జీవితం వ్యర్థం. విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు — ఓ మహారాజా, నీ రాజ్యాన్ని దాని సహాయాలతో కలిపి నాకు వరంగా ఇవ్వు.
గజాశ్వరథరత్నాఢ్యం వేదీమధ్యేఽతిపావనే । వ్యాస ఉవాచ - మోహితో మాయయా తస్య శ్రుత్వా వాక్యం మునేర్నృపః
ఏనుగులు, గుర్రాలు, రథాలు, రత్నాలతో నిండిన రాజ్యాన్ని, ఈ పవిత్ర వేదిక మధ్యలో ఇవ్వు. వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు — అతని మాయలో మునిగిపోయిన రాజు, మునివాక్యాలు విని—
దత్తమిత్యుక్తవాన్ రాజ్యమవిచార్య యదృచ్ఛయా । గృహీతమితి తం ప్రాహ విశ్వామిత్రోఽతినిష్ఠురః
ఏమీ ఆలోచించకుండా, 'రాజ్యాన్ని ఇచ్చాను' అని అన్నాడు. విశ్వామిత్రుడు చాలా కఠినంగా, 'నేను స్వీకరించాను' అని చెప్పాడు.
దక్షిణాం దేహి రాజేన్ద్ర దానయోగ్యాం మహామతే । దక్షిణారహితం దానం నిష్ఫలం మనురబ్రవీత్
ఓ రాజేంద్రా, బహు జ్ఞానవంతుడా, దానం ఇచ్చేటప్పుడు దానికి తగిన బహుమానాన్ని కూడా ఇవ్వాలి. బహుమానంలేని దానం ఫలితం ఇవ్వదని మనువు చెప్పారు.
తస్మాద్దానఫలాయ త్వం యథోక్తాం దేహి దక్షిణామ్ । ఇత్యుక్తస్తు తదా రాజా తమువాచాతివిస్మితః
అందుకే, నీ దానానికి ఫలితం రావాలంటే, చెప్పినట్టు బహుమానాన్ని ఇవ్వు. అలా చెప్పగానే, రాజు ఆశ్చర్యంతో ఇలా అన్నాడు.