పుత్రోఽయం ధనదాతుశ్చ రాజ్ఞస్తత్ర న సంశయః । అథవా వరుణస్యైష పాశాన్ముక్తోఽస్త్యనేన వై
ఇతడు ధనాన్ని ఇచ్చిన రాజు కుమారుడు, ఇందులో సందేహం లేదు. లేకపోతే, వరుణుని కుమారుడే, ఎందుకంటే ఇతడిని వరుణుని పాశం నుండి విడిపించాడు.
అన్నదాతా భయత్రాతా తథా విద్యాప్రదశ్చ యః । తథా విత్తప్రదశ్చైవ పఞ్చైతే పితరః స్మృతాః
అన్నం ఇచ్చేవాడు, భయాన్ని తొలగించేవాడు, విద్యను నేర్పేవాడు, ధనం ఇచ్చేవాడు—ఈ ఐదుగురు తండ్రులుగా గుర్తించబడ్డారు.
తదా కేచిత్పితుః ప్రాహుః కేచిద్రాజ్ఞస్తథాపరే । వరుణస్యేతి సంవాదే నిర్ణయం న యయుశ్చ తే
అప్పుడు కొందరు తండ్రి విషయాన్ని, మరికొందరు రాజు విషయాన్ని, ఇంకొందరు వరుణుని విషయాన్ని చెప్పారు; కానీ వారు ఒక నిర్ణయానికి రాలేకపోయారు.
ఇత్థం సన్దేహమాపన్నే వసిష్ఠో వాక్యమబ్రవీత్ । సభ్యాన్వివదతస్తత్ర సర్వజ్ఞః సర్వపూజితః
ఇలా సందేహం వచ్చినప్పుడు, అందరి ద్వారా గౌరవించబడిన, సర్వజ్ఞుడైన వసిష్ఠుడు సభలో వాదిస్తున్న వారిని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు.
శృణుధ్వం భో మహాభాగా నిర్ణయం శ్రుతిసమ్మతమ్ । నిఃస్నేహేన యదా పిత్రా విక్రీతోఽయం సుతః శిశుః
ఓ మహాభాగులారా, వేదములు సమ్మతించిన నిర్ణయాన్ని వినండి: తండ్రి ప్రేమ లేకుండా కుమారుడిని అమ్మినప్పుడు—
సమ్బన్ధస్తు గతస్తస్య తదైవ ధనసంగ్రహాత్ । హరిశ్చన్ద్రస్య సఞ్జాతః పుత్రోఽసౌ క్రీత ఏవ చ
ఆ సమయంలో ధనం కోసం సంబంధం తెగిపోయింది; అప్పుడు అతడు హరిశ్చంద్రుని కొడుకుగా మారాడు, ఎందుకంటే అతడిని కొనుగోలు చేశారు.
యూపే బద్ధో యదా రాజ్ఞా తదా తస్య న వై సుతః । వరుణస్తు స్తుతోఽనేన తేన తుష్టేన మోచితః
రాజు అతడిని యజ్ఞస్తంభానికి కట్టినప్పుడు, అప్పటికి అతడు ఇక అతని కుమారుడు కాదు; వరుణుని స్తుతించగా, వరుణుడు సంతోషించి అతడిని విడిపించాడు.
తస్మాన్నాయం మహాభాగా హ్యసౌ పుత్రః ప్రచేతసః । యో యం స్తౌతి మహామన్త్రైః సోఽపి తుష్టో దదాతి చ
అందువల్ల, మహాభాగులారా, ఇతడు ప్రచేతసుని కుమారుడు కాడు; ఎవరు ఎవరిని గొప్ప మంత్రాలతో స్తుతిస్తారో, వారు సంతోషించి వరాలు ఇస్తారు.
ధనం ప్రాణాన్పశూన్ రాజ్యం తథా మోక్షం కిలేప్సితమ్ । కౌశికస్య సుతశ్చాయమరిష్టే యేన రక్షితః
ఆయన ధనం, ప్రాణాలు, పశువులు, రాజ్యం, కోరిన మోక్షాన్ని కూడా ఇస్తాడు; కౌశికుని కుమారుడైన ఇతడిని కష్టకాలంలో రక్షించబడినవాడని గుర్తించాలి.
మన్త్రం దత్త్వా మహావీర్యం వరుణస్యాతిసఙ్కటే । వ్యాస ఉవాచ - శ్రుత్వా వాక్యం వసిష్ఠస్య బాఢమూచుః సభాసదః
వరుణుని తీవ్రమైన కష్టంలో మహాశక్తివంతమైన మంత్రాన్ని ఇచ్చాడు— వేదవ్యాసుడు అన్నాడు: వసిష్ఠుని మాటలు విని, సభలోని వారంతా 'అవును' అని సమ్మతించారు.
విశ్వామిత్రస్తు జగ్రాహ తం కరే దక్షిణే తదా । ఏహి పుత్ర గృహం మే త్వమిత్యుక్త్వా ప్రేమపూరితః
విశ్వామిత్రుడు ఆ సమయంలో అతని కుడి చేయిని పట్టుకొని, "రా నా కుమారా, నా ఇంటికి రా," అని ప్రేమతో పిలిచాడు.
శునఃశేపో జగామాశు తేనైవ సహ సత్వరః । వరుణస్తు ప్రసన్నాత్మా జగామ చ స్వమాలయమ్
శునశ్షేపుడు వెంటనే అతనితో కలిసి త్వరగా బయలుదేరాడు. వరుణుడు హృదయం ప్రశాంతంగా తన ఇంటికి తిరిగి వెళ్లాడు.
ఋత్విజశ్చ తథా సభ్యాః స్వగృహాన్నిర్యయుస్తదా । రాజాపి రోగనిర్ముక్తో బభూవాతిముదాన్వితః
ఆ సమయంలో యాజ్ఞికులు, సభ్యులు కూడా తమ తమ ఇళ్లకు వెళ్లిపోయారు. రాజు వ్యాధి నుండి విముక్తుడై, అపార ఆనందంతో నిండిపోయాడు.
ప్రజాస్తు పాలయామాస సుప్రసన్నేన చేతసా । రోహితాఖ్యస్తు తచ్ఛ్రుత్వా వృత్తాన్తం వరుణస్య హ
రాజు హృదయం సంతోషంతో నిండిపోయి ప్రజలను రక్షించాడు. ఆ సమయంలో రోహితుడు వరుణుని విషయం విని,
ఆజగామ గృహం ప్రీతో దుర్గమాద్వనపర్వతాత్ । దూతా రాజానమభ్యేత్య ప్రోచుః పుత్రం సమాగతమ్
అడవి కొండల మధ్య ఉన్న కష్టమైన ప్రదేశం నుండి ఆనందంగా ఇంటికి వచ్చాడు. దూతలు రాజును కలిసీ, ఆయన కుమారుడు తిరిగి వచ్చాడని తెలియజేశారు.
ముదితోఽసౌ జగామాశు సమ్ముఖః కోసలాధిపః । దృష్ట్వా పితరమాయాన్తం ప్రేమోద్రిక్తః సుసమ్భ్రమః
ఆప్యాయతతో కోసలాధిపతి ఆనందంగా ఎదురుగా పరుగెత్తాడు. తండ్రి వస్తున్నదాన్ని చూసి కుమారుడు ప్రేమతో, గౌరవంతో ఉప్పొంగిపోయాడు.
దణ్డవత్పతితో భూమావశ్రుపూర్ణముఖః శుచా । రాజాపి తం సముత్థాప్య పరిరభ్య ముదాన్వితః
ఆ కుమారుడు భూమిపై దండవత్పడి, ముఖం కన్నీళ్లతో నిండిపోయింది. రాజు అతన్ని పైకి లేపి, హృదయపూర్వకంగా ఆలింగనం చేసి ఆనందించాడు.
తమాఘ్రాయ సుతం మూర్ధ్ని పప్రచ్ఛ కుశలం పునః । ఉత్సఙ్గే తం సమారోప్య ముదితో మేదినీపతిః
తన కుమారుడి తలని ముద్దాడి, మళ్లీ క్షేమంగా ఉన్నాడా అని అడిగాడు. భూమిపతి ఆనందంతో కుమారుడిని తన మడిలో కూర్చోబెట్టాడు.
ఉష్ణైర్నేత్రజలైః శీర్షణ్యభిషేకమథాకరోత్ । రాజ్యం శశాస తేనాసౌ పుత్రేణాతిప్రియేణ చ
రాజు కన్నుల నుండి వచ్చిన వేడికన్నీళ్లతో కుమారుడి తలపై అభిషేకం చేశాడు. తన ప్రియమైన కుమారుడితో కలిసి రాజ్యం పాలించాడు.
వృత్తాన్తం నరమేధస్య కథయామాస విస్తరాత్ । రాజసూయం క్రతువరం చకార నృపసత్తమః
అతడు నరబలి కథను పూర్తిగా వివరంగా చెప్పాడు. ఆ మహారాజు రాజసూయ యజ్ఞాన్ని నిర్వహించాడు.
వసిష్ఠం పూజయిత్వాథ హోతారమకరోద్విభుః । సమాప్తే త్వథ యజ్ఞేశే వసిష్ఠోఽతీవ పూజితః
వసిష్ఠుడిని సత్కరించి, అతనిని ప్రధాన హోతగా నియమించాడు. యజ్ఞం పూర్తయ్యాక వసిష్ఠుడు ఎంతో గౌరవాన్ని పొందాడు.
శక్రస్య సదనం రమ్యం జగామ మునిరాదరాత్ । విశ్వామిత్రోఽపి తత్రైవ వసిష్ఠేన చ సఙ్గతః
మహర్షి గౌరవంతో శక్రుని అద్భుతమైన మందిరానికి వెళ్లాడు. అక్కడే విశ్వామిత్రుడు కూడా వసిష్ఠుడితో కలిశాడు.
మిలిత్వా తౌ స్థితౌ దేవసదనే మునిసత్తమ । విశ్వామిత్రోఽపి పప్రచ్ఛ వసిష్ఠం ప్రతిపూజితమ్
ఆ ఇద్దరు మహర్షులు కలసి దేవతల మందిరంలో ఉన్నారు. విశ్వామిత్రుడు వసిష్ఠుడిని గౌరవించి, ప్రశ్నించాడు.
వీక్ష్య విస్మయచిత్తస్తం సభాయాం తు శచీపతేః । విశ్వామిత్ర ఉవాచ - క్వేయం పూజా త్వయా ప్రాప్తా మహతీ మునిసత్తమ
శచీదేవి భర్త సభలో వసిష్ఠుడిని చూసి ఆశ్చర్యంతో మనసు నిండిపోయింది. విశ్వామిత్రుడు ఇలా అడిగాడు — "ఓ మహర్షీ, నీకు ఇంత గొప్ప గౌరవం ఎలా లభించింది?"
కృతా కేన మహాభాగ సత్యం బ్రూహి మమాన్తికే । వసిష్ఠ ఉవాచ - యజమానోఽస్తి మే రాజా హరిశ్చన్ద్రః ప్రతాపవాన్
"ఎవరు ఈ కార్యాన్ని చేశాడు, అదృష్టవంతుడా? నిజం చెప్పు." వసిష్ఠుడు ఇలా అన్నాడు — "నాకు యజమాని ఉన్నాడు, అతడు పరాక్రమశాలి హరిశ్చంద్రుడు అనే రాజు."
రాజసూయః కృతస్తేన రాజ్ఞా ప్రవరదక్షిణః । నేదృశోఽస్తి నృపశ్చాన్యః సత్యవాదీ ధృతవ్రతః
"ఆ రాజు రాజసూయ యజ్ఞాన్ని చేసి, గొప్ప దక్షిణలు ఇచ్చాడు. వ్రతంలో నిలబడే, సత్యవంతుడైన ఇతని వంటి రాజు మరొకరు లేరు."
దాతా చ ధర్మశీలశ్చ ప్రజారఞ్జనతత్పరః । తస్య యజ్ఞే మయా పూజా ప్రాప్తా కౌశికనన్దన
"అతడు దాత, ధర్మబద్ధుడు, ప్రజలను సంతోషపెట్టడంలో నిమగ్నుడు. అతని యజ్ఞంలోనే నాకు గౌరవం లభించింది, ఓ కౌశికునందన."
[ కిం పృచ్ఛసి పునః సత్యం బ్రవీమ్యకృత్రిమం ద్విజ ] హరిశ్చన్ద్రసమో రాజా న భూతో న భవిష్యతి । సత్యవాదీ తథా దాతా శూరః పరమధార్మికః
"మళ్లీ ఎందుకు అడుగుతున్నావు? నేను అక్షరసత్యాన్ని చెబుతున్నాను, ద్విజా. హరిశ్చంద్రుడితో సమానమైన రాజు గతంలో లేడు, భవిష్యత్తులో ఉండడు. అతడు సత్యవాది, దాత, వీరుడు, పరమధార్మికుడు."
వ్యాస ఉవాచ ఇతి తస్య వచః శ్రుత్వా విశ్వామిత్రోఽతికోపనః । బభూవ క్రోధసంరక్తలోచనోఽప్యబ్రవీచ్చ తమ్
వ్యాసుడు ఇలా చెప్పాడు: ఆ మాటలు విని విశ్వామిత్రుడు తీవ్రమైన కోపంతో, కన్నులు ఎర్రగా మారి, అతనితో ఇలా అన్నాడు.
విశ్వామిత్ర ఉవాచ ఏవం స్తౌషి నృపం మిథ్యావాదినం కపటప్రియమ్ । వఞ్చితో వరుణో యేన ప్రతిశ్రుత్య వరం పునః
విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: నువ్వు అబద్ధాలు చెప్పే, మోసాన్ని ఇష్టపడే రాజును ఇలా పొగిడుతున్నావు. వరుṇaుడిని మోసం చేసినవాడు ఇతనే.