రాజాతివిస్మితః పాదౌ ప్రణనామ రుజాతురః । బద్ధాఞ్జలిపుటో దేవం తుష్టావ పురతః స్థితమ్
రాజు, ఎంతో ఆశ్చర్యపడి, బాధతో ఉన్నవాడిగా, అతని పాదాలకు నమస్కరించాడు. చేతులు జోడించి, తన ముందున్న ఆ దేవుణ్ణి స్తుతించాడు.
హరిశ్చన్ద్ర ఉవాచ - దేవదేవ కృపాసిన్ధో పాపాత్మాహం సుమన్దధీః । కృతాపరాధః కృపణః పావితః పరమేష్ఠినా
హరిశ్చంద్రుడు పలికెను — దేవదేవా, కరుణాసముద్రా, నేను పాపాత్ముడిని, మూర్ఖుడిని. తప్పు చేసినవాడిని, దురదృష్టవంతుడిని, పరమేశ్వరుని దయ వల్ల పవిత్రుడనయ్యాను.
మయా తే పుత్రకామేన దుఃఖసంస్థేన హేలనమ్ । కృతం క్షమాప్యం ప్రభుణా కోఽపరాధః సుదుర్మతేః
నాకు కుమారుడిని కోరుతూ, దుఃఖంలో ఉన్నప్పుడు, నీపై నిర్లక్ష్యంగా ప్రవర్తించాను. ప్రభూ, నా తప్పును క్షమించు. ఇంత అజ్ఞానానికి ఇంకేం తప్పు ఉంటుంది?
అర్థీ దోషం న జానాతి తస్మాత్పుత్రార్థినా మయా । వఞ్చితస్త్వం దేవదేవ భీతేన నరకాద్విభో
ఏదైనా కోరుకునేవాడు తప్పును గ్రహించడు. అందుకే, కుమారుని కోరికతో, నరకానికి భయపడి, దేవదేవా, నిన్ను మోసం చేశాను ప్రభూ.
అపుత్రస్య గతిర్నాస్తి స్వర్గో నైవ చ నైవ చ । భీతోఽహం తేన వాక్యేన తస్మాత్తే హేలనం కృతమ్
కుమారుడు లేనివాడికి గమ్యం లేదు, స్వర్గం లేదు, ఇంకేమీ లేదు. ఆ మాట విని భయంతో, నీపై నిర్లక్ష్యంగా ప్రవర్తించాను.
నాజ్ఞస్య దూషణం చిన్త్యం నూనం జ్ఞానవతా విభో । దుఃఖితోఽహం రుజాక్రాన్తో వఞ్చితః స్వసుతేన హ
ప్రభూ, జ్ఞానులు, అజ్ఞానివాడి తప్పును పట్టించుకోరు. నేను బాధతో, వ్యాధితో బాధపడుతూ, నా కుమారుడిచేత మోసపోయాను.
న జానేఽహం మహారాజ పుత్రో మే క్వ గతః ప్రభో । వఞ్చయిత్వా వనే భీతో మరణాన్మాం కృపానిధే
మహారాజా, నా కుమారుడు ఎక్కడికి వెళ్లాడో నాకు తెలియదు ప్రభూ. అడవిలో నన్ను మోసం చేసి, మరణానికి భయపడి పారిపోయాడు, కరుణామయుడా.
ప్రయయౌ ద్రవిణం దత్వా గృహీతో ద్విజబాలకః । యజ్ఞోఽయం క్రీతపుత్రేణ ప్రారబ్ధస్తవ తుష్టయే
ధనం ఇచ్చి, ఆ బ్రాహ్మణ బాలుడిని తీసుకొచ్చారు. నీ సంతృప్తికోసం, కొనుగోలు చేసిన కుమారునితో ఈ యజ్ఞం ప్రారంభమైంది.
దర్శనం తవ సమ్ప్రాప్య గతం దుఃఖం మమాద్భుతమ్ । జలోదరకృతం సర్వం ప్రసన్నే త్వయి సామ్ప్రతమ్
నీ దర్శనం పొందిన తరువాత, నా అద్భుతమైన దుఃఖం పోయింది. నీ కృప వల్ల, జలోదర వ్యాధి వల్ల వచ్చిన బాధ అంతా ఇప్పుడు పోయింది.
వ్యాస ఉవాచ - ఇతి తస్య వచః శ్రుత్వా రాజ్ఞో రోగాతురస్య చ । దయావాన్దేవదేవేశః ప్రత్యువాచ నృపోత్తమమ్
వ్యాసుడు చెప్పెను — రాజు చెప్పిన ఈ మాటలు, వ్యాధితో బాధపడుతున్నవాడిగా విని, దయతో నిండిన దేవదేవేశుడు ఆ రాజుకు ఇలా సమాధానం చెప్పాడు.
వరుణ ఉవాచ - ముఞ్చ రాజఞ్ఛునఃశేపం స్తువన్తం మాం భృశాతురమ్ । యజ్ఞోఽయం పరిపూర్ణస్తే రోగముక్తో భవాత్మనా
వరుణుడు పలికెను — రాజా, నన్ను స్తుతిస్తూ, బాగా బాధపడుతున్న శునఃశేపుని విడిచిపెట్టు. నీ యజ్ఞం పూర్తయింది, నువ్వు వ్యాధి నుండి విముక్తుడవు.
ఇత్యుక్త్వా వరుణస్తూర్ణం రాజానం విరుజం తథా । చకార పశ్యతాం తత్ర సదస్యానాం సుసంస్థితమ్
ఇలా చెప్పి, వరుణుడు వెంటనే రాజును వ్యాధి లేకుండా చేశాడు. అక్కడ కూర్చున్న సభలో అందరూ చూస్తుండగానే అది జరిగింది.
విముక్తోఽసౌ ద్విజః పాశాద్వరుణేన మహాత్మనా । జయశబ్దస్తతస్తత్ర సఞ్జాతో మఖమణ్డపే
అతడు వరుణుని గొప్ప మనసుతో విడిపించబడి, ఆ యజ్ఞశాలలో విజయధ్వని మోగింది.
రాజా ప్రముదితః సద్యో రోగాన్ముక్తః సుదారుణాత్ । యూపాన్ముక్తః శునఃశేపో బభూవాతీవ సంస్థితః
రాజు ఆనందంతో వెంటనే తన భయంకరమైన వ్యాధి నుండి విముక్తుడయ్యాడు. శునఃశేపుడు యజ్ఞస్తంభాల నుండి విడిపోగా, ఎంతో స్థిరంగా నిలిచాడు.
రాజా త్విమం మఖం పూర్ణం చకార వినయాన్వితః । శునఃశేపస్తదా సభ్యానిత్యువాచ కృతాఞ్జలిః
రాజు వినయంతో ఆ యజ్ఞాన్ని పూర్తిగా నిర్వహించాడు. అప్పుడు శునఃశేపుడు చేతులు జోడించి సభలోని వారిని ఉద్దేశించి మాట్లాడాడు.
భో భోః సభ్యా సుధర్మజ్ఞాః బ్రువన్తు ధర్మనిర్ణయమ్ । వేదశాస్త్రానుసారేణ యథార్థవాదినః కిల
ఓ ధర్మాన్ని బాగా తెలిసిన సభలోని మహనీయులారా, వేదశాస్త్రాల ప్రకారం నిజాయితీగా ధర్మనిర్ణయం చెప్పండి.
పుత్రోఽహం కస్య సర్వజ్ఞాః పితా కే కోఽగ్రతః పరమ్ । భవతాం వచనాత్తస్య శరణం ప్రవ్రజామ్యహమ్
సర్వజ్ఞులారా, నేను ఎవరి కుమారుడిని? నా తండ్రి ఎవరు, ఇక్కడ ఎవరు ముందున్నారు? మీరు చెప్పిన మాట ప్రకారం నేను ఆయనను ఆశ్రయిస్తాను.
ఇత్యుక్తే వచనే తత్ర సభ్యాః ప్రోచుః పరస్పరమ్ । సభ్యా ఊచూః - అజీగర్తస్య పుత్రోఽయం కస్యాన్యస్య భవేదసౌ
ఇలా అతడు అడిగిన తరువాత, సభలోని వారు పరస్పరం మాట్లాడుకున్నారు: "ఇతడు అజీగర్తుని కుమారుడు, మరెవరి కుమారుడు ఎలా అవుతాడు?"
అఙ్గాదఙ్గాత్సముద్భూతః పాలితస్తేన భక్తితః । అన్యస్య కస్య పుత్రోఽసౌ ప్రభవేదితి నిశ్చయః
అంగం నుండి జన్మించి, ఆయన భక్తితో పెంచినవాడు ఇతడు; మరెవరి కుమారుడిగా ఎలా భావించవచ్చు? ఇదే నిర్ణయం.
తచ్ఛ్రుత్వా వామదేవస్తు తానువాచ సభాసదః । విక్రీతస్తేన తాతేన ద్రవ్యలోభాత్సుతః కిల
అది విన్న వామదేవుడు సభలోని వారితో ఇలా అన్నాడు: "ఈ కుమారుడిని అతని తండ్రి ధనానికి ఆశపడి అమ్మాడు."
పుత్రోఽయం ధనదాతుశ్చ రాజ్ఞస్తత్ర న సంశయః । అథవా వరుణస్యైష పాశాన్ముక్తోఽస్త్యనేన వై
ఇతడు ధనాన్ని ఇచ్చిన రాజు కుమారుడు, ఇందులో సందేహం లేదు. లేకపోతే, వరుణుని కుమారుడే, ఎందుకంటే ఇతడిని వరుణుని పాశం నుండి విడిపించాడు.
అన్నదాతా భయత్రాతా తథా విద్యాప్రదశ్చ యః । తథా విత్తప్రదశ్చైవ పఞ్చైతే పితరః స్మృతాః
అన్నం ఇచ్చేవాడు, భయాన్ని తొలగించేవాడు, విద్యను నేర్పేవాడు, ధనం ఇచ్చేవాడు—ఈ ఐదుగురు తండ్రులుగా గుర్తించబడ్డారు.
తదా కేచిత్పితుః ప్రాహుః కేచిద్రాజ్ఞస్తథాపరే । వరుణస్యేతి సంవాదే నిర్ణయం న యయుశ్చ తే
అప్పుడు కొందరు తండ్రి విషయాన్ని, మరికొందరు రాజు విషయాన్ని, ఇంకొందరు వరుణుని విషయాన్ని చెప్పారు; కానీ వారు ఒక నిర్ణయానికి రాలేకపోయారు.
ఇత్థం సన్దేహమాపన్నే వసిష్ఠో వాక్యమబ్రవీత్ । సభ్యాన్వివదతస్తత్ర సర్వజ్ఞః సర్వపూజితః
ఇలా సందేహం వచ్చినప్పుడు, అందరి ద్వారా గౌరవించబడిన, సర్వజ్ఞుడైన వసిష్ఠుడు సభలో వాదిస్తున్న వారిని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు.
శృణుధ్వం భో మహాభాగా నిర్ణయం శ్రుతిసమ్మతమ్ । నిఃస్నేహేన యదా పిత్రా విక్రీతోఽయం సుతః శిశుః
ఓ మహాభాగులారా, వేదములు సమ్మతించిన నిర్ణయాన్ని వినండి: తండ్రి ప్రేమ లేకుండా కుమారుడిని అమ్మినప్పుడు—
సమ్బన్ధస్తు గతస్తస్య తదైవ ధనసంగ్రహాత్ । హరిశ్చన్ద్రస్య సఞ్జాతః పుత్రోఽసౌ క్రీత ఏవ చ
ఆ సమయంలో ధనం కోసం సంబంధం తెగిపోయింది; అప్పుడు అతడు హరిశ్చంద్రుని కొడుకుగా మారాడు, ఎందుకంటే అతడిని కొనుగోలు చేశారు.
యూపే బద్ధో యదా రాజ్ఞా తదా తస్య న వై సుతః । వరుణస్తు స్తుతోఽనేన తేన తుష్టేన మోచితః
రాజు అతడిని యజ్ఞస్తంభానికి కట్టినప్పుడు, అప్పటికి అతడు ఇక అతని కుమారుడు కాదు; వరుణుని స్తుతించగా, వరుణుడు సంతోషించి అతడిని విడిపించాడు.
తస్మాన్నాయం మహాభాగా హ్యసౌ పుత్రః ప్రచేతసః । యో యం స్తౌతి మహామన్త్రైః సోఽపి తుష్టో దదాతి చ
అందువల్ల, మహాభాగులారా, ఇతడు ప్రచేతసుని కుమారుడు కాడు; ఎవరు ఎవరిని గొప్ప మంత్రాలతో స్తుతిస్తారో, వారు సంతోషించి వరాలు ఇస్తారు.
ధనం ప్రాణాన్పశూన్ రాజ్యం తథా మోక్షం కిలేప్సితమ్ । కౌశికస్య సుతశ్చాయమరిష్టే యేన రక్షితః
ఆయన ధనం, ప్రాణాలు, పశువులు, రాజ్యం, కోరిన మోక్షాన్ని కూడా ఇస్తాడు; కౌశికుని కుమారుడైన ఇతడిని కష్టకాలంలో రక్షించబడినవాడని గుర్తించాలి.
మన్త్రం దత్త్వా మహావీర్యం వరుణస్యాతిసఙ్కటే । వ్యాస ఉవాచ - శ్రుత్వా వాక్యం వసిష్ఠస్య బాఢమూచుః సభాసదః
వరుణుని తీవ్రమైన కష్టంలో మహాశక్తివంతమైన మంత్రాన్ని ఇచ్చాడు— వేదవ్యాసుడు అన్నాడు: వసిష్ఠుని మాటలు విని, సభలోని వారంతా 'అవును' అని సమ్మతించారు.