యేనాముం హన్తుకామస్త్వం ద్విజపుత్రం నిరాగసమ్ । యో యం హన్తి వినా వైరం స్వకామః సతతం పునః
పాపం లేని ఈ ద్విజుని కుమారుణ్ని నువ్వు చంపాలని ఉద్దేశిస్తున్నావు. ఎవడు ఎలాంటి వైరం లేకుండా, తన స్వంత కోరికకోసం మరొకరిని మళ్లీ మళ్లీ చంపుతాడో—
హన్తారం హన్తి తం ప్రాప్య జననం జననాన్తరే । జనకోఽస్య సుదుష్టాత్మా యేనాసౌ తే సమర్పితః
వాడు తదుపరి జన్మలో ఆ హంతకుడిని కలిసినప్పుడు అతడిని చంపుతాడు. అతడిని నీకు అప్పగించిన తండ్రి బహు దుర్మార్గుడు.
స్వాత్మజో ధనలోభేన పాపాచారః సుదుర్మతిః । ఏష్టవ్యా బహవః పుత్రా యద్యేకోఽపి గయాం వ్రజేత్
తన కుమారుణ్ని ధనలోభంతో, పాపమార్గంలో, చెడ్డ మనసుతో ప్రవర్తించాడు. ఎందుకంటే, అనేక మంది కుమారులు ఉండాలి; కనీసం ఒక్కరు అయినా గయకు వెళ్ళినా సరిపోతుంది.
యజేత చాశ్వమేధేన నీలం వా వృషముత్సృజేత్ । దేశమధ్యే చ యః కశ్చిత్పాపకర్మ సమాచరేత్
అశ్వమేధ యాగం చేయాలి లేదా నల్ల ఎద్దును విడిచిపెట్టాలి. దేశంలో ఎవరైనా పాపకార్యాలు చేస్తే—
షష్ఠాంశస్తస్య పాపస్య రాజా భుఙ్క్తే న సంశయః । నిషేధనీయో రాజ్ఞాసౌ పాపం కర్తుం సముద్యతః
ఆ పాపంలో ఆరో వంతు రాజుకే వస్తుంది, సందేహం లేదు. పాపం చేయదలచినవాడిని రాజు అడ్డుకోవాలి.
న నిషిద్ధస్త్వయా కస్మాత్పుత్రం విక్రేతుముద్యతః । సూర్యవంశే సముత్పన్నస్త్రిశఙ్కుతనయః శుభః
తన కుమారుణ్ని అమ్మబోయే వాడిని నువ్వు ఎందుకు అడ్డుకోలేదు? సూర్యవంశంలో జన్మించిన త్రిశంకు కుమారుడు శుభుడు.
ఆర్యస్త్వనార్యవత్కర్మ కర్తుమిచ్ఛసి పార్థివ । మోచనాన్మునిపుత్రస్య కరణాద్వచనస్య మే
నీవు ఆర్యుడవై అనార్యులా ప్రవర్తించదలుచుకున్నావు రాజా. మునిపుత్రుణ్ని విడిపించి, నా మాట వినితే—
తవ దేహే సుఖం రాజన్ భవిష్యత్యవిచారణాత్ । పితా తే శాపయోగేన చాణ్డాలత్వముపాగతః
నీ శరీరంలో సుఖం కలుగుతుంది రాజా, ఎలాంటి సందేహం లేకుండా. నీ తండ్రి శాపబలం వల్ల చండాలుడయ్యాడు.
మయాసౌ తేన దేహేన స్వర్లోకం ప్రాపితః కిల । తేనైవ ప్రీతియోగేన కురు మే వచనం నృప
ఆ శరీరంతోనే నేను అతడిని స్వర్గానికి చేర్చాను. అందుకే, ప్రేమతో నా మాట విను రాజా.
ముఞ్చైనం బాలకం దీనం రుదన్తం భృశమాతురమ్ । యాచితోఽసి మయా నూనం యజ్ఞేఽస్మిన్ రాజసూయకే
ఈ దయనీయమైన, బాగా ఏడుస్తున్న బాలుణ్ని విడిపించు. ఈ రాజసూయ యాగంలో నేను నిన్ను తప్పక వేడుకున్నాను.
ప్రార్థనాభఙ్గజం దోషం కథం త్వం నావబుధ్యసే । ప్రార్థితం సర్వదా దేయం మఖేఽస్మిన్నృపసత్తమ
వినయాన్ని తిరస్కరించడంలో వచ్చే దోషాన్ని నీవు ఎందుకు గ్రహించలేవు? ఈ యాగంలో ఎవరు ఏదైనా అడిగితే ఎప్పుడూ ఇవ్వాలి, రాజులలో శ్రేష్ఠుడా.
అన్యథా పాపమేవ స్యాత్తవ రాజన్న సంశయః । వ్యాస ఉవాచ - ఇతి తస్య వచః శ్రుత్వా కౌశికస్య నృపోతమః
లేకపోతే నీవు తప్పక పాపానికి లోనవుతావు రాజా, సందేహం లేదు. వ్యాసుడు చెప్పాడు— కౌశికుని మాటలు విన్న రాజులలో శ్రేష్ఠుడు—
ప్రత్యువాచ మహారాజ కౌశికం మునిసత్తమమ్ । జలోదరేణ గాధేయ దుఃఖితోఽహం భృశం మునే
ఆ మహారాజు, మునుల్లో శ్రేష్ఠుడైన కౌశికునికి ఇలా సమాధానం చెప్పాడు: 'ఓ మునీశ్వరా, నాకు జలోదర వ్యాధి వల్ల చాలా బాధగా ఉంది గాధేయా.'
తస్మాన్న మోచయామ్యేనమన్యత్ప్రార్థయ కౌశిక । న త్వయా విగ్రహః కార్యః కార్యేఽస్మిన్మమ సర్వథా
అందువల్ల నేను ఇతడిని విడిపించను; మరేదైనా కోరుకో కౌశికా. ఈ విషయంలో నాతో నువ్వు వాదించకూడదు.
తచ్ఛ్రుత్వా వచనం రాజ్ఞో విశ్వామిత్రోఽతికోపనః । బభూవ దుఃఖసన్తప్తో వీక్ష్య దీనం ద్విజాత్మజమ్
రాజు మాటలు విని, విశ్వామిత్రుడు చాలా కోపంతో, బాధతో బాధపడుతూ, ఆ బ్రాహ్మణ కుమారుడిని దుఃఖంతో ఉన్నట్టు చూసి, అంతగా కలతచెందాడు.
వసిష్ఠవిశ్వామిత్రపణవర్ణనమ్ వ్యాస ఉవాచ - రుదన్తం బాలకం వీక్ష్య విశ్వామిత్రో దయాతురః । శునఃశేపమువాచేదం గత్వా పార్శ్వేఽతిదుఃఖితమ్
వ్యాసుడు చెప్పెను — ఆ బాలుడు ఏడుస్తూ ఉండగా, విశ్వామిత్రుడు దయతో మనసు కలవరపడి, అతని దగ్గరకు వెళ్లి, బాగా బాధపడుతున్న శునఃశేపుని ఇలా పలికాడు.
మన్త్రం ప్రచేతసః పుత్ర మయోక్తం మనసా స్మరన్ । జపతస్తవ కల్యాణం భవిష్యతి మమాజ్ఞయా
ప్రచేతసుని కుమారా, నేను చెప్పిన మంత్రాన్ని మనసులో గుర్తు చేసుకో. దాన్ని జపిస్తే, నా ఆజ్ఞతో నీకు మంగళం కలుగుతుంది.
విశ్వామిత్రవచః శ్రుత్వా శునఃశేపః శుచాఽఽకులః । మన్త్రం జజాప మనసా కౌశికోక్తం స్ఫుటాక్షరమ్
విశ్వామిత్రుడు చెప్పిన మాటలు విని, శునఃశేపుడు దుఃఖంతో ఉన్నప్పటికీ, కౌశికుడు చెప్పిన మంత్రాన్ని స్పష్టంగా మనసులో జపించాడు.
జపతస్తత్ర తస్యాశు ప్రచేతాస్తు కృపాకరః । ప్రాదుర్బభూవ సహసా ప్రసన్నో నృప బాలకే
అక్కడ శునఃశేపుడు మంత్రాన్ని జపిస్తున్నప్పుడు, దయతో నిండిన ప్రచేతసుడు అకస్మాత్తుగా, రాజా, ఆ బాలుడి మీద సంతోషంతో ప్రత్యక్షమయ్యాడు.
దృష్ట్వా తమాగతం సర్వే విస్మయం పరమం గతాః । తుష్టువుర్వరుణం దేవం ముదితా దర్శనేన తే
అతడిని వచ్చినట్టు చూసి అందరూ గొప్ప ఆశ్చర్యానికి లోనయ్యారు. ఆ దేవుడు వరుణుని దర్శించగానే, ఆనందంతో అతన్ని స్తుతించారు.
రాజాతివిస్మితః పాదౌ ప్రణనామ రుజాతురః । బద్ధాఞ్జలిపుటో దేవం తుష్టావ పురతః స్థితమ్
రాజు, ఎంతో ఆశ్చర్యపడి, బాధతో ఉన్నవాడిగా, అతని పాదాలకు నమస్కరించాడు. చేతులు జోడించి, తన ముందున్న ఆ దేవుణ్ణి స్తుతించాడు.
హరిశ్చన్ద్ర ఉవాచ - దేవదేవ కృపాసిన్ధో పాపాత్మాహం సుమన్దధీః । కృతాపరాధః కృపణః పావితః పరమేష్ఠినా
హరిశ్చంద్రుడు పలికెను — దేవదేవా, కరుణాసముద్రా, నేను పాపాత్ముడిని, మూర్ఖుడిని. తప్పు చేసినవాడిని, దురదృష్టవంతుడిని, పరమేశ్వరుని దయ వల్ల పవిత్రుడనయ్యాను.
మయా తే పుత్రకామేన దుఃఖసంస్థేన హేలనమ్ । కృతం క్షమాప్యం ప్రభుణా కోఽపరాధః సుదుర్మతేః
నాకు కుమారుడిని కోరుతూ, దుఃఖంలో ఉన్నప్పుడు, నీపై నిర్లక్ష్యంగా ప్రవర్తించాను. ప్రభూ, నా తప్పును క్షమించు. ఇంత అజ్ఞానానికి ఇంకేం తప్పు ఉంటుంది?
అర్థీ దోషం న జానాతి తస్మాత్పుత్రార్థినా మయా । వఞ్చితస్త్వం దేవదేవ భీతేన నరకాద్విభో
ఏదైనా కోరుకునేవాడు తప్పును గ్రహించడు. అందుకే, కుమారుని కోరికతో, నరకానికి భయపడి, దేవదేవా, నిన్ను మోసం చేశాను ప్రభూ.
అపుత్రస్య గతిర్నాస్తి స్వర్గో నైవ చ నైవ చ । భీతోఽహం తేన వాక్యేన తస్మాత్తే హేలనం కృతమ్
కుమారుడు లేనివాడికి గమ్యం లేదు, స్వర్గం లేదు, ఇంకేమీ లేదు. ఆ మాట విని భయంతో, నీపై నిర్లక్ష్యంగా ప్రవర్తించాను.
నాజ్ఞస్య దూషణం చిన్త్యం నూనం జ్ఞానవతా విభో । దుఃఖితోఽహం రుజాక్రాన్తో వఞ్చితః స్వసుతేన హ
ప్రభూ, జ్ఞానులు, అజ్ఞానివాడి తప్పును పట్టించుకోరు. నేను బాధతో, వ్యాధితో బాధపడుతూ, నా కుమారుడిచేత మోసపోయాను.
న జానేఽహం మహారాజ పుత్రో మే క్వ గతః ప్రభో । వఞ్చయిత్వా వనే భీతో మరణాన్మాం కృపానిధే
మహారాజా, నా కుమారుడు ఎక్కడికి వెళ్లాడో నాకు తెలియదు ప్రభూ. అడవిలో నన్ను మోసం చేసి, మరణానికి భయపడి పారిపోయాడు, కరుణామయుడా.
ప్రయయౌ ద్రవిణం దత్వా గృహీతో ద్విజబాలకః । యజ్ఞోఽయం క్రీతపుత్రేణ ప్రారబ్ధస్తవ తుష్టయే
ధనం ఇచ్చి, ఆ బ్రాహ్మణ బాలుడిని తీసుకొచ్చారు. నీ సంతృప్తికోసం, కొనుగోలు చేసిన కుమారునితో ఈ యజ్ఞం ప్రారంభమైంది.
దర్శనం తవ సమ్ప్రాప్య గతం దుఃఖం మమాద్భుతమ్ । జలోదరకృతం సర్వం ప్రసన్నే త్వయి సామ్ప్రతమ్
నీ దర్శనం పొందిన తరువాత, నా అద్భుతమైన దుఃఖం పోయింది. నీ కృప వల్ల, జలోదర వ్యాధి వల్ల వచ్చిన బాధ అంతా ఇప్పుడు పోయింది.
వ్యాస ఉవాచ - ఇతి తస్య వచః శ్రుత్వా రాజ్ఞో రోగాతురస్య చ । దయావాన్దేవదేవేశః ప్రత్యువాచ నృపోత్తమమ్
వ్యాసుడు చెప్పెను — రాజు చెప్పిన ఈ మాటలు, వ్యాధితో బాధపడుతున్నవాడిగా విని, దయతో నిండిన దేవదేవేశుడు ఆ రాజుకు ఇలా సమాధానం చెప్పాడు.