శామిత్రాయ పశుం చక్రే నరమేధే నరాధిపః । శమితా నాదదే శస్త్రం తమాలమ్భయితుం శిశుమ్
రాజు శామిత్రునికి మానవయజ్ఞంలో బలిగా ఆ బాలుడిని నిర్ణయించాడు. కానీ యజ్ఞాన్ని నిర్వహించే పురోహితుడు ఆ పిల్లవాడిని హతముచేయడానికి ఆయుధాన్ని ఎత్తలేదు.
నాహం ద్విజసుతం దీనం రుదన్తం కరుణం భృశమ్ । హనిష్యామి స్వలోభార్థమిత్యువాచాప్యసౌ తదా
"నేను నా స్వప్రయోజనానికి ఈ దయనీయంగా ఏడుస్తున్న ద్విజపుత్రుణ్ని చంపను," అని అతడు చెప్పాడు.
ఇత్యుక్త్వా విరరామాసౌ కర్మణో దుష్కరాదథ । రాజా ఆభాసదః ప్రాహ కిం కర్తవ్యమితి ద్విజాః
ఇలా చెప్పి, ఆ కఠినమైన పనిని ఆపేశాడు. తరువాత రాజు సభలోని ద్విజులకు, "ఇప్పుడు ఏం చేయాలి?" అని అడిగాడు.
జాతః కిలకిలాశబ్దో జనానాం క్రోశతాం తదా । క్రన్దమానే శునఃశేపే సభాయాం భృశమద్భుతమ్
ఆ సమయంలో సభలో శునఃశేపుడు గట్టిగా ఏడుస్తుండగా, ప్రజలు కూడా అరుస్తూ, అక్కడ గొప్ప కలకలం ఏర్పడింది.
అజీగర్తస్తదోత్థాయ తమువాచ నృపోత్తమమ్ । రాజన్ కార్యం కరిష్యామి తవాహం సుస్థిరో భవ
అప్పుడు అజీగర్తుడు లేచి, మహారాజుని చూచి, "రాజా! నీకోసం కావాల్సిన పని నేను చేస్తాను. ధైర్యంగా ఉండు," అని అన్నాడు.
వేతనం ద్విగుణం దేహి హనిష్యామి పశుం కిల । కర్తవ్యం మఖకార్యం వై మయా తేఽద్య ధనార్థినా
"నాకు రెండింతలు పారితోషికం ఇవ్వు, నేను నిజంగా ఈ బలిని చంపుతాను. నేడు ధనానికి ఆశతో నీ యజ్ఞకార్యాన్ని నేను పూర్తిచేస్తాను," అన్నాడు.
దుఃఖితస్య ధనార్థస్య సదాసూయా ప్రసూయతే । వ్యాస ఉవాచ - తచ్ఛ్రుత్వా వచనం తస్య హరిశ్చన్ద్రో ముదాన్వితః
బాధతో ధనాన్ని కోరువారికి ఎప్పుడూ అసూయ కలుగుతుంది. వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు — అతని మాటలు విని హరిశ్చంద్రుడు ఆనందంతో నిండిపోయాడు.
తమువాచ దదామ్యద్య గవాం శతమనుత్తమమ్ । తదాకర్ణ్య పితా తస్య పుత్రం హన్తుం సముద్యతః
రాజు అతనితో, "ఈ రోజు నేను నీకు శ్రేష్ఠమైన వంద గోవులను ఇస్తాను," అని అన్నాడు. అది విని, ఆ తండ్రి తన కుమారుణ్ని చంపడానికి సిద్ధమయ్యాడు.
లోభేనాకులచిత్తోఽసౌ శామిత్రే కృతనిశ్చయః । సముద్యతం చ తం దృష్ట్వా జనాః సర్వే సభాసదః
లోభంతో మనస్సు కలవరపడి, శామిత్రుని కోసం పని చేయాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. అతడిని ఇలా సిద్ధంగా చూసి, సభలో ఉన్న అందరూ ప్రజలు ఆశ్చర్యపోయారు.
చుక్రుశుర్భృశదుఃఖార్తా హాహేతి జగదుర్వచః । పిశాచోఽయం మహాపాపీ క్రూరకర్మా ద్విజాకృతిః
బహు దుఃఖంతో ప్రజలు "అయ్యో!" అని అరుస్తూ, "ఇతడు ద్విజుడి రూపంలో ఉన్నా, మహా పాపి, క్రూరకర్మచేయువాడు, రాక్షసుడు" అని అన్నారు.
యత్స్వయం స్వసుతం హన్తుముద్యతః కులపాంసనః । ధిక్చాణ్డాల కిమేతత్తే పాపకర్మ చికీర్షితమ్
"తన కుమారుణ్ని తానే చంపడానికి సిద్ధమవుతున్న వాడు, తన వంశానికి మచ్చ. హీన్ వ్యక్తీ! నీవు చేయబోయే ఈ పాపకార్యం ఏమిటి?" అని అన్నారు.
హత్వా సుతం ధనం ప్రాప్య కిం సుఖం తే భవిష్యతి । ఆత్మా వై జాయతే పుత్ర అఙ్గాద్వై వేదభాషితమ్
"కుమారుణ్ని చంపి ధనం సంపాదించిన తరువాత నీకు ఏమి సుఖం లభిస్తుంది? కుమారుడు తండ్రి నుండి జన్మిస్తాడని వేదంలో చెప్పబడింది."
తత్కథం పాపబుద్ధే త్వమాత్మానం హన్తుమిచ్ఛసి । ఏవం కోలాహలే తత్ర జాతే కుశికనన్దనః
"పాపబుద్ధి కలిగిన వాడా! నీవు నీకే తానే హాని చేయాలనుకుంటున్నావా?" అని అక్కడ కలకలం ఏర్పడినప్పుడు, కుశికుని కుమారుడు వచ్చాడు.
సమీపం నృపతేర్గత్వా తమువాచ దయాపరః । విశ్వామిత్ర ఉవాచ - రాజన్నముం శునఃశేపం రుదన్తం భృశదుఃఖితమ్
రాజుని దగ్గరికి వచ్చి, దయతో నిండిన విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు: "రాజా! ఈ శునఃశేపుడు ఏడుస్తూ, బహు దుఃఖంతో ఉన్నాడు —"
క్రతుస్తే భవితా పూర్ణో రోగనాశశ్చ సర్వథా । దయాసమం నాస్తి పుణ్యం పాపం హింసాసమం నహి
"నీ యజ్ఞం పూర్తవుతుంది, అన్ని వ్యాధులు నశిస్తాయి. దయకు సమానమైన పుణ్యం లేదు, హింసకు సమానమైన పాపం లేదు."
రాగిణాం రోచనార్థాయ నోదనేయం విచారయ । ఆత్మదేహస్య రక్షార్థం పరదేహనికృన్తనమ్
"స్వప్రయోజనం కోసం ఇతరుల శరీరాన్ని హతముచేయడం గురించి ఆలోచించవద్దు. తన శరీరాన్ని కాపాడుకోవడానికి పరుడి శరీరాన్ని నాశనం చేయకూడదు."
న కర్తవ్యం మహారాజ సర్వతః శుభమిచ్ఛతా । దయయా సర్వభూతేషు సన్తుష్టో యేన కేన చ
ఓ మహారాజా, అన్ని విధాలా మంగళం కోరేవాడు, అన్ని జీవుల మీద దయతో సంతృప్తిగా ఉండాలి; ఏ పనైనా చేయకూడదు.
సర్వేన్ద్రియోపశాన్త్యా చ తుష్యత్యాశు జగత్పతిః । ఆత్మవత్సర్వభూతేషు చిన్తనీయం నృపోత్తమ
ప్రతి ఇంద్రియాన్ని శాంతపరిచి, తృప్తిగా ఉన్నవారిని జగత్పతి త్వరగా ప్రసన్నుడవుతాడు. ఓ రాజులలో శ్రేష్ఠుడా, ప్రతి జీవిని మనలాగే భావించాలి.
జీవితవ్యం ప్రియం నూనం సర్వేషాం సర్వదా కిల । త్వమిచ్ఛసి సుఖం కర్తుం దేహే హత్వా త్వముం ద్విజమ్
ప్రతి ఒక్కరూ ఎప్పుడూ బ్రతకాలని, తమకు ఇష్టమైనదాన్ని పొందాలని కోరుకుంటారు. నువ్వు ఈ ద్విజుని హత్యచేసి నీకు సుఖం కలగాలని కోరుతున్నావు.
కథం నేచ్ఛేదసౌ దేహం రక్షితుం స్వసుఖాస్పదమ్ । పూర్వజన్మకృతం వైరం నానేన సహ తే నృప
తన శరీరమే సుఖానికి ఆధారం కాబట్టి, అతడు దాన్ని రక్షించుకోవాలని ఎందుకు ఆశపడకూడదు? పూర్వజన్మలో మీ ఇద్దరి మధ్య ఎలాంటి వైరం లేదు రాజా.
యేనాముం హన్తుకామస్త్వం ద్విజపుత్రం నిరాగసమ్ । యో యం హన్తి వినా వైరం స్వకామః సతతం పునః
పాపం లేని ఈ ద్విజుని కుమారుణ్ని నువ్వు చంపాలని ఉద్దేశిస్తున్నావు. ఎవడు ఎలాంటి వైరం లేకుండా, తన స్వంత కోరికకోసం మరొకరిని మళ్లీ మళ్లీ చంపుతాడో—
హన్తారం హన్తి తం ప్రాప్య జననం జననాన్తరే । జనకోఽస్య సుదుష్టాత్మా యేనాసౌ తే సమర్పితః
వాడు తదుపరి జన్మలో ఆ హంతకుడిని కలిసినప్పుడు అతడిని చంపుతాడు. అతడిని నీకు అప్పగించిన తండ్రి బహు దుర్మార్గుడు.
స్వాత్మజో ధనలోభేన పాపాచారః సుదుర్మతిః । ఏష్టవ్యా బహవః పుత్రా యద్యేకోఽపి గయాం వ్రజేత్
తన కుమారుణ్ని ధనలోభంతో, పాపమార్గంలో, చెడ్డ మనసుతో ప్రవర్తించాడు. ఎందుకంటే, అనేక మంది కుమారులు ఉండాలి; కనీసం ఒక్కరు అయినా గయకు వెళ్ళినా సరిపోతుంది.
యజేత చాశ్వమేధేన నీలం వా వృషముత్సృజేత్ । దేశమధ్యే చ యః కశ్చిత్పాపకర్మ సమాచరేత్
అశ్వమేధ యాగం చేయాలి లేదా నల్ల ఎద్దును విడిచిపెట్టాలి. దేశంలో ఎవరైనా పాపకార్యాలు చేస్తే—
షష్ఠాంశస్తస్య పాపస్య రాజా భుఙ్క్తే న సంశయః । నిషేధనీయో రాజ్ఞాసౌ పాపం కర్తుం సముద్యతః
ఆ పాపంలో ఆరో వంతు రాజుకే వస్తుంది, సందేహం లేదు. పాపం చేయదలచినవాడిని రాజు అడ్డుకోవాలి.
న నిషిద్ధస్త్వయా కస్మాత్పుత్రం విక్రేతుముద్యతః । సూర్యవంశే సముత్పన్నస్త్రిశఙ్కుతనయః శుభః
తన కుమారుణ్ని అమ్మబోయే వాడిని నువ్వు ఎందుకు అడ్డుకోలేదు? సూర్యవంశంలో జన్మించిన త్రిశంకు కుమారుడు శుభుడు.
ఆర్యస్త్వనార్యవత్కర్మ కర్తుమిచ్ఛసి పార్థివ । మోచనాన్మునిపుత్రస్య కరణాద్వచనస్య మే
నీవు ఆర్యుడవై అనార్యులా ప్రవర్తించదలుచుకున్నావు రాజా. మునిపుత్రుణ్ని విడిపించి, నా మాట వినితే—
తవ దేహే సుఖం రాజన్ భవిష్యత్యవిచారణాత్ । పితా తే శాపయోగేన చాణ్డాలత్వముపాగతః
నీ శరీరంలో సుఖం కలుగుతుంది రాజా, ఎలాంటి సందేహం లేకుండా. నీ తండ్రి శాపబలం వల్ల చండాలుడయ్యాడు.
మయాసౌ తేన దేహేన స్వర్లోకం ప్రాపితః కిల । తేనైవ ప్రీతియోగేన కురు మే వచనం నృప
ఆ శరీరంతోనే నేను అతడిని స్వర్గానికి చేర్చాను. అందుకే, ప్రేమతో నా మాట విను రాజా.
ముఞ్చైనం బాలకం దీనం రుదన్తం భృశమాతురమ్ । యాచితోఽసి మయా నూనం యజ్ఞేఽస్మిన్ రాజసూయకే
ఈ దయనీయమైన, బాగా ఏడుస్తున్న బాలుణ్ని విడిపించు. ఈ రాజసూయ యాగంలో నేను నిన్ను తప్పక వేడుకున్నాను.