చూడాకరణకాలే తు ప్రవృత్తే పరమోత్సవే । సమ్ప్రాప్తస్తరసా పాశీ భవనం నృపతేః పునః
ముండనం వేడుక ప్రారంభమై, పెద్ద ఉత్సవం జరుగుతున్నప్పుడు, వరుణుడు త్వరగా మళ్లీ రాజు ఇంటికి వచ్చాడు.
యదాఙ్కే సుతమాదాయ రాజ్ఞీ నృపతిసన్నిధౌ । ఉపవిష్టా క్రియాకాలే తదైవ వరుణోఽభ్యగాత్
రాజు సమక్షంలో, రాణి తన కుమారుడిని మడిలో పెట్టుకుని కూర్చున్న సమయంలో, ఆ కర్మ జరుగుతుండగా, వరుణుడు అక్కడికి వచ్చాడు.
కురు కర్మేతి విస్పష్టం వచనం కథయన్నృపమ్ । విప్రరూపధరః శ్రీమాన్ ప్రత్యక్ష ఇవ పావకః
'కర్మ చేయి' అని స్పష్టంగా చెప్పుతూ, బ్రాహ్మణ రూపంలో, తేజోవంతుడైన వరుణుడు, ప్రత్యక్షమైన అగ్నిలా రాజు ముందు ప్రత్యక్షమయ్యాడు.
నృపతిస్త్వం సమాలోక్య బభూవాతీవ విహ్వలః । నమశ్చకార తం భీత్యా కృతాఞ్జలిపుటః పురః
ఆయనను చూసిన రాజు చాలా కలవరపడి, భయంతో చేతులు జోడించి, ముందుగా నమస్కరించాడు.
విధివత్పూజయిత్వా తం రాజోవాచ వినీతవాన్ । స్వామిన్ కార్యం కరోమ్యద్య మఖస్య విధిపూర్వకమ్
ఆ మహర్షిని యథావిధిగా పూజించి, రాజు వినయంగా ఇలా అన్నాడు: "ప్రభూ! ఈ రోజు నేను యజ్ఞాన్ని విధిపూర్వకంగా చేయాలని కోరుకుంటున్నాను."
వక్తవ్యమస్తి తత్రాపి శృణుష్వైకమనా విభో । యుక్తం చేన్మన్యసే స్వామింస్తద్ బ్రవీమి తవాగ్రతః
"ఇందులో ఇంకొంత చెప్పాల్సినది ఉంది, ప్రభూ! దయచేసి ఏకాగ్రంగా వినండి. మీరు యోగ్యమని భావిస్తే, నేను మీ ముందే చెప్పుతాను."
బ్రాహ్మణః క్షత్రియో వైశ్యస్త్రయో వర్ణా ద్విజాతయః । సంస్కృతాశ్చాన్యథా శూద్రా ఏవం వేదవిదో విదుః
"బ్రాహ్మణుడు, క్షత్రియుడు, వైశ్యుడు — ఈ ముగ్గురు ద్విజులు. మిగతా వారు శూద్రులే. ఇదే వేదజ్ఞులు చెబుతారు."
తస్మాదయం సుతో మేఽద్య శుద్రవద్వర్తతే శిశుః । ఉపనీతః క్రియార్హః స్యాదితి వేదేషు నిర్ణయః
"అందువల్ల నా కుమారుడు ఇప్పుడు శూద్రులా జీవిస్తున్నాడు. కానీ వేదాలు చెప్పిన ప్రకారం, ఉపనయనం చేసిన తరువాత అతడు యాగాదులకు అర్హుడవుతాడు."
రాజ్ఞామేకాదశే వర్షే సదోపనయనం స్మృతమ్ । అష్టమే బ్రాహ్మణానాం చ వైశ్యానాం ద్వాదశే కిల
"రాజులకు పదకొండవ ఏట ఉపనయనం చేయాలని శాస్త్రం చెబుతుంది. బ్రాహ్మణులకు ఎనిమిదవ ఏట, వైశ్యులకు పన్నెండవ ఏట అని చెప్పబడింది."
దయసే యది దేవేశ దీనం మాం సేవకం తవ । తదోపనీయ కర్తాస్మి పశునా యజ్ఞముత్తమమ్
"దేవదేవా! మీరు మీ సేవకుడైన నన్ను కరుణించితే, నా కుమారునికి ఉపనయనం చేసి, పశులతో ఉత్తమ యజ్ఞం నిర్వహిస్తాను."
లోకపాలోఽసి ధర్మజ్ఞ సర్వశాస్త్రవిశారద । మన్యసే మద్వచః సత్యం తద్ గచ్ఛ భవనం విభో
"ప్రభూ! మీరు లోకపాలకులు, ధర్మాన్ని తెలిసినవారు, అన్ని శాస్త్రాలలో నిపుణులు. నా మాటలు నిజమని మీరు భావిస్తే, దయచేసి మీ గృహానికి వెళ్ళండి."
వ్యాస ఉవాచ - ఇతి తస్య వచః శ్రుత్వా దయావాన్ యాదసాం పతిః । ఓమిత్యుక్త్వా యయావాశు ప్రసన్నవదనో నృపః
వ్యాసుడు ఇలా చెప్పాడు — ఆ రాజు మాటలు విని, దయతో నిండిన సముద్రాధిపతి ఆనందంగా "ఓం" అని పలికి, వెంటనే అక్కడినుంచి వెళ్ళిపోయాడు, ఓ రాజా!
గతేఽథ వరుణో రాజా బభూవాతిముదాన్వితః । సుఖం ప్రాప్య సుతస్యైవం రాజా ముదమవాప హ
వరుుణుడు వెళ్ళిన తరువాత, రాజు అపారమైన ఆనందంతో నిండిపోయాడు. కుమారుని వల్ల వచ్చిన సంతోషంతో రాజు హర్షించాడు.
చకార రాజకార్యాణి హరిశ్చన్ద్రస్తదా నృపః । కాలేన వ్రజతా పుత్రో బభూవ దశవార్షికః
ఆ సమయంలో హరిశ్చంద్రుడు తన రాజకార్యాలు నిర్వహించాడు. కాలక్రమంలో అతని కుమారుడు పది సంవత్సరాలు నిండాడు.
తస్యోపవీతసామగ్రీం విభూతిసదృశీం నృపః । చకార బ్రాహ్మణైః శిష్టైరన్వితః సచివైస్తథా
రాజు, పండితులైన బ్రాహ్మణులు, మంత్రులతో కలిసి తన కుమారునికి యోగ్యమైన ఉపవీతాది సామగ్రిని సిద్ధం చేశాడు.
ఏకాదశే సుతాస్యాబ్దే వ్రతబన్ధవిధౌ నృపః । విదధే విధివత్కార్యం చిత్తే చిన్తాతురః పునః
తన కుమారుని పదకొండవ ఏట ఉపనయన సమయానికి, రాజు యథావిధిగా అన్ని కర్మలు నిర్వహించాడు. అయినా, అతని మనసు మళ్లీ ఆందోళనతో నిండిపోయింది.
వర్తమానే తథా కార్యే ఉపనీతే కుమారకే । ఆజగామాథ వరుణో విప్రవేషధరస్తదా
అలా ఆ ఉపనయన కర్మ జరుగుతున్నప్పుడు, కుమారుడు ఉపనీతుడైన వేళ, వరుుణుడు బ్రాహ్మణ వేషంలో అక్కడికి వచ్చాడు.
తం వీక్ష్య నృపతిస్తూర్ణం ప్రణమ్య పురతః స్థితః । కృతాఞ్జలిపుటః ప్రీతః ప్రత్యువాచ సురోత్తమమ్
అతన్ని చూసిన రాజు వెంటనే నమస్కరించి, చేతులు జోడించి, ఆనందంగా ఆ దేవతాధిపతిని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు.
దేవ దత్తోపవీతోఽయం పశుయోగ్యోఽస్తి మే సుతః । ప్రసాదాత్తవ మే శోకో గతో వన్ధ్యాపవాదజః
"దేవా! ఇప్పుడు నా కుమారుడు ఉపవీతాన్ని ధరించి, పశుయాగానికి అర్హుడయ్యాడు. మీ కృపతో నాకు వంధ్యత్వపు అపవాదం వల్ల కలిగిన దుఃఖం పోయింది."
కర్తుమిచ్ఛామ్యహం యజ్ఞం ప్రభూతవరదక్షిణమ్ । సమయే శృణు ధర్మజ్ఞ సత్యమద్య బ్రవీమ్యహమ్
"నేను విరివిగా దానం చేసి, గొప్ప యజ్ఞం చేయాలని కోరుకుంటున్నాను. సమయాన్ని వినండి, ధర్మజ్ఞా! ఈ రోజు నేను నిజం మాట్లాడుతున్నాను."
సమావర్తనకర్మాన్తే కరిష్యామి తవేప్సితమ్ । మమోపరి దయాం కృత్వా తావత్త్వం క్షన్తుమర్హసి
"సమావర్తన కర్మ ముగిసిన తరువాత మీ కోరికను నెరవేర్చుతాను. అప్పటివరకు నాపై దయ చూపించి, క్షమించండి."
వరుణ ఉవాచ - ప్రతారయసి మాం రాజన్ పుత్రప్రేమాకులో భృశమ్ । ముహుర్ముహుర్మతిం కృత్వా యుక్తియుక్తాం మహామతే
వరుుణుడు ఇలా అన్నాడు — "రాజా! నీవు కుమారునిపై అపారమైన ప్రేమతో నన్ను మోసం చేస్తున్నావు. మళ్లీ మళ్లీ వివిధ యుక్తులు ఆలోచిస్తున్నావు, మహామతివంతుడా!"
గచ్ఛామ్యద్య మహారాజ వచసా తవ నోదితః । ఆగమిష్యామి సమయే సమావర్తనకర్మణి
నేడు నేను వెళ్ళిపోతున్నాను మహారాజా, నీ మాటలకు లోబడి కాదు. సమయం వచ్చినప్పుడు, ఆ కార్యం పూర్తిచేయడానికి తిరిగి వస్తాను.
ఇత్యుక్త్వా ప్రయయౌ పాశీ తపాపృచ్ఛ్య విశాంపతే । రాజా ప్రముదితః కార్యం చకార చ యథోత్తరమ్
అలా చెప్పి, పాశీ రాజును వీడిపోగా, రాజు ఆనందంతో తన పనులను క్రమంగా నిర్వహించాడు.
ఆగతం వరుణం దృష్ట్వా కుమారోఽతివిచక్షణః । యజ్ఞస్య సమయం జ్ఞాత్వా తదా చిన్తాతురోఽభవత్
వరుణుడు వచ్చినదాన్ని చూసి, ఆ తెలివైన యువరాజు యజ్ఞ సమయం తెలుసుకొని మనసులో చింతతో నిండిపోయాడు.
శోకస్య కారణం రాజ్ఞః పర్యపృచ్ఛదితస్తతః । జ్ఞాత్వాత్మవధమాయుష్మన్ గమనాయ మతిం దధౌ
రాజుకు దుఃఖానికి కారణం ఏమిటో అడిగి తెలుసుకున్న తరువాత, తన మరణం సమీపించిందని గ్రహించి, ఆ దీర్ఘాయువు వాడు వెళ్ళిపోవాలని నిర్ణయించుకున్నాడు.
నిశ్చయం పరమం కృత్వా సమ్మన్త్ర్య సచివాత్మజైః । ప్రయయౌ నగరాత్తస్మాన్నిర్గత్య వనమప్యసౌ
పూర్తిగా నిర్ణయం తీసుకుని, మంత్రులు మరియు వారి కుమారులతో ఆలోచించి, నగరాన్ని విడిచి అడవిలోకి వెళ్లిపోయాడు.
గతే పుత్రే నృపః కామం దుఃఖితోఽభూద్ భృశం తదా । ప్రేరయామాస దూతాన్స్వాంస్తస్యాన్వేషణకామ్యయా
కుమారుడు వెళ్ళిపోయిన తర్వాత, రాజు చాలా బాధతో నిండిపోయాడు. తన కుమారుని వెతకాలని దూతలను పంపించాడు.
ఏవం గతేఽథ కాలేఽసౌ వరుణస్తద్గృహం గతః । రాజానం శోకసన్తప్తం కురు యజ్ఞమితి బ్రువన్
ఇలా కొంతకాలం గడిచిన తరువాత, వరుణుడు ఆ ఇంటికి వచ్చాడు. దుఃఖంతో ఉన్న రాజును చూచి, 'యజ్ఞం చేయి' అని చెప్పాడు.
రాజా ప్రణమ్య తం ప్రాహ దేవదేవ కరోమి కిమ్ । న జానే క్వాపి పుత్రో మే గతస్త్వద్య భయాకులః
రాజు వ్రేళ్ళబడి, 'దేవదేవా, నేను ఏమి చేయాలి? నా కుమారుడు ఎక్కడికి వెళ్ళాడో నాకు తెలియదు. నేడు భయంతో ఉన్నాను' అని అన్నాడు.