హరిశ్చన్ద్రస్య జలోదరవ్యాధిప్రాప్తివర్ణనమ్ వ్యాస ఉవాచ - ప్రవృత్తే సదనే తస్య రాజ్ఞః పుత్రమహోత్సవే । ఆజగామ తదా పాశీ విప్రవేషధరః శుభః
వ్యాసుడు చెప్పాడు — రాజు ఇంట్లో కుమారుని జననోత్సవం ప్రారంభమైనప్పుడు, ఒక బ్రాహ్మణ వేషంలో, చేతిలో పాశంతో ఉన్న శుభుడు అక్కడికి వచ్చాడు.
స్వస్తీత్యుక్త్వా నృపం ప్రాహ వరుణోఽహం నిశామయ । పుత్రో జాతస్తవాధీశ యజానేన నృపాశు మామ్
ఆయన 'శుభమస్తు' అని చెప్పి, రాజును ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు: 'నేను వరుణుడిని. నీకు కుమారుడు పుట్టాడు రాజా; ఆలస్యం చేయకుండా నాకు యజ్ఞం చేయించు.'
సత్యం కురు వచో రాజన్ యత్ప్రోక్తం భవతః పురా । వన్ధ్యత్వం తు గతం తేఽద్య వరదానేన మే కిల
రాజా! నీవు ముందు చెప్పిన మాటను నెరవేర్చు. నీవు నిసంతానుడిగా ఉన్న దుఃఖం నేడు నా వరంతో పోయింది.
ఇతి తస్య వచః శ్రుత్వా రాజా చిన్తాం చకార హ । కథం హన్మి సుతం జాతం జలజేన సమాననమ్
ఈ మాటలు విని రాజు లోలోపల ఆలోచనలో పడ్డాడు: 'పద్మంతో సమానమైన నా పుట్టిన కుమారుణ్ణి ఎలా బలి ఇస్తాను?'
లోకపాలః సమాయాతో విప్రవేషేణ వీర్యవాన్ । న దేవహేలనం కార్యం సర్వథా శుభమిచ్ఛతా
లోకపాలుడు బ్రాహ్మణ వేషంలో, బలవంతుడై వచ్చాడు. శుభం కోరే వాడు దేవతలను ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు.
పుత్రస్నేహః సుదుశ్ఛేద్యః సర్వథా ప్రాణిభిః సదా । కిం కరోమి కథం మే స్యాత్సుఖం సన్తతిసమ్భవమ్
కుమారునిపై ప్రేమను ఎవరూ సులభంగా విడిచిపెట్టలేరు. నేను ఏమి చేయాలి? నా సంతానంతో నాకు ఎలా సుఖం కలుగుతుంది?
ధైర్యమాలమ్బ్య భూపాలస్తం నత్వా ప్రతిపూజ్య చ । ఉవాచ వచనం శ్లక్ష్ణం యుక్తం వినయపూర్వకమ్
రాజు ధైర్యాన్ని కూడగట్టి, అతనికి నమస్కరించి, గౌరవంతో, వినయంగా, మృదువుగా ఇలా అన్నాడు.
రాజోవాచ - దేవదేవ తవానుజ్ఞాం కరోమి కరుణానిధే । వేదోక్తేన విధానేన మఖం చ బహుదక్షిణమ్
రాజు అన్నాడు — దేవదేవా! నీ అనుమతితో, దయాసముద్రా, వేదోక్తంగా, విరాళాలతో కూడిన యజ్ఞం నిర్వహిస్తాను.
పుత్రే జాతే దశాహేన కర్మయోగ్యో భవేత్పితా । మాసేన శుధ్యేజ్జననీ దమ్పతీ తత్ర కారణమ్
కుమారుడు పుట్టిన తర్వాత పది రోజులకు తండ్రి కర్మలకు యోగ్యుడవుతాడు. తల్లి నెల రోజులకు శుద్ధిచెందుతుంది. ఇదే కారణం దంపతులకు.
సర్వజ్ఞోఽసి ప్రచేతస్త్వం ధర్మం జానాసి శాశ్వతమ్ । కృపాం కురు త్వం వారీశ క్షమస్వ పరమేశ్వర
ప్రచేతసా! నీవు అన్నీ తెలిసినవాడవు, శాశ్వత ధర్మాన్ని తెలుసు. నీరు ప్రభువా! దయచూపి, నన్ను క్షమించు పరమేశ్వరా.
వ్యాస ఉవాచ - ఇత్యుక్తస్తు ప్రచేతాస్తం ప్రత్యువాచ జనాధిపమ్ । స్వస్తి తేఽస్తు గమిష్యామి కురు కార్యాణి పార్థివ
వ్యాసుడు చెప్పాడు — ఇలా వినిన ప్రచేతసుడు రాజుతో ఇలా అన్నాడు: 'నీకు శుభం కలగాలి! నేను వెళ్తాను, నీవు నీ కర్తవ్యాలు నెరవేర్చు రాజా.'
ఆగమిష్యామి మాసాన్తే యష్టవ్యం సర్వథా త్వయా । కృత్వౌత్థానికమాచారం పుత్రస్య నృపసత్తమ
'నెల చివరికి నేను తిరిగి వస్తాను. అప్పుడే నీవు యజ్ఞం చేయాలి, రాజులలో శ్రేష్ఠుడా! ముందుగా కుమారునికి శుద్ధికర్మలు పూర్తిచేయి.'
ఇత్యుక్త్వా శ్లక్ష్ణయా వాచా రాజానం యాదసాం పతిః । హరిశ్చన్ద్రో ముదం ప్రాప గతే పాశిని పార్థివః
ఇలా మృదువుగా చెప్పి, నీళ్ల దేవుడు అక్కడినుంచి వెళ్లిపోయాడు. పాశాన్ని పట్టుకున్న వాడు వెళ్లిన తర్వాత హరిశ్చంద్రుడు ఆనందంతో నిండిపోయాడు.
కోటిశః ప్రదదౌ గాస్తా ఘటోధ్నీర్హేమపూరితాః । విప్రేభ్యో వేదవిద్భ్యశ్చ తథైవ తిలపర్వతాన్
అప్పుడతడు లక్షలాది ఆవులను, బంగారం నిండిన మడకలను, ఎత్తైన నువ్వుల కొండలను బ్రాహ్మణులకు, వేదపండితులకు దానం చేశాడు.
రాజా పుత్రముఖం దృష్ట్వా సుఖమాప మహత్తరమ్ । నామాస్య రోహితశ్చేతి చకార విధిపూర్వకమ్
రాజు తన కుమారుని ముఖాన్ని చూసి అపారమైన ఆనందాన్ని పొందాడు. విధిప్రకారం అతనికి 'రోహితుడు' అని పేరు పెట్టాడు.
పూర్ణే మాసే తతః పాశీ విప్రవేషేణ భూపతేః । ఆజగామ గృహే సద్యో యజస్వేతి బ్రువన్ముహుః
నెల పూర్తయ్యాక, పాశాన్ని పట్టుకున్న వాడు బ్రాహ్మణ వేషంలో రాజు ఇంటికి వెంటనే వచ్చి, 'ఇప్పుడు యజ్ఞం చేయి!' అని పదే పదే催ించాడు.
వీక్ష్య తం నృపతిర్దేవం నిమగ్నః శోకసాగరే । ప్రణిపత్య కృతాతిథ్యం తమువాచ కృతాఞ్జలిః
ఆ దేవుడిని చూసిన రాజు, దుఃఖసముద్రంలో మునిగిపోయి, నమస్కరించి, అతిథి సత్కారం చేసి, చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు.
దిష్ట్యా దేవ త్వమాయాతో గృహం మే పావితం ప్రభో । మఖం కరోమి వారీశ విధివద్వాఞ్ఛితం తవ
ప్రభూ! నువ్వు నా ఇంటికి వచ్చావన్నది నాకు గొప్ప అదృష్టం. నీ వల్ల నా ఇల్లు పవిత్రమైంది. నీ కోరిక ప్రకారం, న్యాయంగా యజ్ఞం నిర్వహిస్తాను.
అదన్తో న పశుః శ్లాఘ్య ఇత్యాహుర్వేదవాదినః । తస్మాద్దన్తోద్భవే తేఽహం కరిష్యామి మహామఖమ్
వేదపండితులు పళ్ళు లేని జంతువు యజ్ఞానికి పనికిరాదని అంటారు. అందుకే, పళ్ళు వచ్చిన తర్వాత నీకోసం గొప్ప యజ్ఞం చేస్తాను.
వ్యాస ఉవాచ - ఇత్యుక్తస్తేన వరుణస్తథేత్యుక్త్వా యయావథ । హరిశ్చన్ద్రో ముదం ప్రాప్య విజహార గృహాశ్రమే
వ్యాసుడు చెప్పాడు — రాజు ఇలా అన్న తరువాత, వరుణుడు 'అలాగే' అని చెప్పి వెళ్లిపోయాడు. హరిశ్చంద్రుడు ఆనందంతో తన ఇంట్లో సంతోషంగా ఉన్నాడు.
పునర్దన్తోద్భవం జ్ఞాత్వా ప్రచేతా ద్విజరూపవాన్ । ఆజగామ గృహే తస్య కురు కార్యమితి బ్రువన్
పిల్లవాడికి పళ్ళు వచ్చినట్టు తెలుసుకొని, వరుణుడు బ్రాహ్మణ రూపంలో మళ్లీ ఆ ఇంటికి వచ్చి, 'ఇప్పుడు నీ వాగ్దానం నెరవేర్చు' అని అన్నాడు.
భూపాలోఽపి జలాధీశం వీక్ష్య ప్రాప్తం ద్విజాకృతిమ్ । ప్రణమ్యాసనసమ్మానైః పూజయామాస సాదరమ్
రాజు, బ్రాహ్మణ రూపంలో వచ్చిన జలాధిపతిని చూసి, నమస్కరించి, ఆసనం ఇచ్చి, గౌరవంగా ఆతిథ్యం చేసాడు.
స్తుత్వా ప్రోవాచ వచనం వినయానతకన్ధరః । కరోమి విధివత్కామం మఖం ప్రబలదక్షిణమ్
ఆయనను స్తుతించి, వినయంగా తల వంచి, 'నేను నీ కోరిక మేరకు, న్యాయంగా, విరాళాలతో కూడిన యజ్ఞం చేస్తాను' అని అన్నాడు.
బాలోఽప్యకృతచౌలోఽయం గర్భకేశో న సమ్మతః । యజ్ఞార్థే పశుకరణే మయా వృద్ధముఖాచ్ఛ్రుతమ్
ఈ బాలుడు ఇంకా ఉపనయనము చేయించుకోలేదు, జన్మకేశం కూడా తీసిపోలేదు. ఇలాంటి వాడిని పశువుగా యజ్ఞానికి ఉపయోగించరని పెద్దల నుండి విన్నాను.
తావత్క్షమస్వ వారీశ విధిం జానాసి శాశ్వతమ్ । కర్తవ్యః సర్వథా యజ్ఞో ముణ్డనాన్తే శిశోః కిల
కాబట్టి, జలాధీశా! నన్ను క్షమించు. నీవు శాశ్వత ధర్మాన్ని తెలుసు. పిల్లవాడి ముండనం అయిన తర్వాతే యజ్ఞం చేయాలి.
తస్యేతి వచనం శ్రుత్వా ప్రచేతాః ప్రాహ తం పునః । ప్రతారయసి మాం రాజన్ పునః పునరిదం బ్రువన్
ఇలా రాజు చెప్పినప్పుడు, వరుణుడు మళ్లీ ఇలా అన్నాడు: 'రాజా! నువ్వు ఇదే మాట మళ్లీ మళ్లీ చెప్పి నన్ను మోసం చేస్తున్నావు.'
అపి తే సర్వసామగ్రీ వర్తతే నృపతేఽధునా । పుత్రస్నేహనిబద్ధస్త్వం వఞ్చయస్యేవ సామ్ప్రతమ్
రాజా! నీకు యజ్ఞానికి కావలసిన అన్ని సామగ్రి ఉన్నాయా? నీవు కుమార ప్రేమతో నన్ను ఇప్పుడు మోసం చేస్తున్నట్టు అనిపిస్తోంది.
క్షౌరకర్మవిధిం కృత్వా న కర్తాసి మఖం యది । తదాహం దారుణం శాపం దాస్యే కోపసమన్వితః
ముండనం చేసిన తర్వాత కూడా యజ్ఞం చేయకపోతే, కోపంతో నేను నీకు భయంకరమైన శాపం ఇస్తాను.
అద్య గచ్ఛామి రాజేన్ద్ర వచనాత్తవ మానద । న మృషా వచనం కార్యం త్వయేక్ష్వాకుకులోద్భవ
రాజేంద్రా! నీ మాట నమ్మి నేను ఈరోజు వెళ్తున్నాను. ఇక్ష్వాకువంశంలో పుట్టినవాడా! నీ మాట తప్పకూడదు.
ఇత్యాభాష్య యయావాశు ప్రచేతా నృపతేర్గృహాత్ । రాజా పరమసన్తుష్టో ననన్ద భవనే తదా
ఇలా చెప్పి, వరుణుడు వెంటనే రాజు ఇంటి నుండి వెళ్లిపోయాడు. అప్పటికి రాజు చాలా సంతోషంతో తన ఇంట్లో ఆనందించాడు.