దైవం పురుషకారశ్చ మాననీయావిమౌ నృభిః । ఉద్యమేన వినా కార్యసిద్ధిః సఞ్జాయతే కథమ్
దైవం, మనుష్య ప్రయత్నం రెండూ మనుషులు గౌరవించాలి. ప్రయత్నం లేకుండా ఏ పని నెరవేరుతుంది చెప్పు?
న్యాయతస్తు నరైః కార్య ఉద్యమస్తత్త్వదర్శిభిః । కృతే తస్మిన్భవేత్సిద్ధిర్నాన్యథా నృపసత్తమ
ధర్మాన్ని తెలిసినవారు న్యాయంగా ప్రయత్నం చేయాలి. అలా చేసినప్పుడు మాత్రమే విజయం లభిస్తుంది, వేరే విధంగా కాదు, ఓ రాజులలో శ్రేష్ఠుడా!
ఇతి తస్య వచః శ్రుత్వా గురోరమితతేజసః । ప్రణమ్య నిర్యయౌ రాజా తపసే కృతనిశ్చయః
అతని గురువు అమితమైన తేజస్సుతో చెప్పిన మాటలు విని, రాజు నమస్కరించి, తపస్సు చేయాలని দৃఢంగా నిర్ణయించుకుని బయలుదేరాడు.
గఙ్గాతీరే శుభే స్థానే కృతపద్మాసనో నృపః । ధ్యాయన్పాశధరం చిత్తే చచార దుశ్చరం తపః
గంగ తీరంలో శుభమైన స్థలంలో పద్మాసనం వేసుకుని, మనసులో పాశాన్ని పట్టుకున్న దేవుణ్ణి ధ్యానిస్తూ, రాజు కఠినమైన తపస్సు చేశాడు.
ఏవం తపస్యతస్తస్య ప్రచేతా దృష్టిగోచరః । కృపయాభూన్మహారాజ ప్రసన్నముఖపఙ్కజః
అలా తపస్సు చేస్తుండగా, ఓ మహారాజా! కృపతో పరిపూర్ణమైన ముఖకమలంతో, ప్రచేతుడు అతని ఎదుట ప్రత్యక్షమయ్యాడు.
హరిశ్చన్ద్రమువాచేదం వచనం యాదసాం పతిః । వరం వరయ ధర్మజ్ఞ తుష్టోఽస్మి తపసా తవ
యాదసాంపతి హరిశ్చంద్రునితో ఇలా అన్నాడు: 'ధర్మాన్ని తెలిసినవాడా, నీ తపస్సు నన్ను సంతృప్తిపరిచింది. కావలసిన వరాన్ని కోరుకో.'
రాజోవాచ - అనపత్యోఽస్మి దేవేశ పుత్రం దేహి సుఖప్రదమ్ । ఋణత్రయాపహారార్థముద్యమోఽయం మయా కృతః
రాజు అన్నాడు: 'దేవతలలో అధిపతీ! నాకు పిల్లలు లేరు. నన్ను సంతోషపెట్టే కుమారుణ్ని దయచేయి. మూడు ఋణాలు తీర్చేందుకు నేనిది ప్రయత్నిస్తున్నాను.'
నృపస్య వచనం శ్రుత్వా ప్రగల్భం దుఃఖితస్య చ । స్మితపూర్వం తతః పాశీ తమాహ పురాః స్థితమ్
రాజు ధైర్యంగా, దుఃఖంతో చెప్పిన మాటలు విని, పాశాన్ని పట్టుకున్న ప్రభువు చిరునవ్వుతో అతని ఎదుట నిలబడి ఇలా అన్నాడు.
వరుణ ఉవాచ - పుత్రో యది భవేద్రాజన్ గుణీ మనసి వాఞ్ఛితః । సిద్ధే కార్యే తతః పశ్చాత్కిం కరిష్యసి మే ప్రియమ్
వరుణుడు అన్నాడు: 'ఓ రాజా! నీకు మనసులో కోరుకున్న మంచి లక్షణాలున్న కుమారుడు కలిగితే, నీ కోరిక నెరవేరిన తర్వాత నన్ను సంతోషపెట్టేందుకు నువ్వేమి చేస్తావు?'
యది త్వం తేన పుత్రేణ మాం యజేథా విశఙ్కితః । పశుబన్ధేన తేనైవ దదామి నృపతే వరమ్
నీ కుమారునితో నన్ను పశుబంధంగా యజ్ఞం చేస్తానని నిస్సందేహంగా ఒప్పుకుంటే, ఓ రాజా! నేను నీకు ఈ వరం ఇస్తాను.
రాజోవాచ - దేవ మే మాస్తు వన్ధ్యత్వం యజిష్యేఽహం జలాధిప । పశుం కృత్వా సుతం పుత్రం సత్యమేతద్బ్రవీమి తే
రాజు అన్నాడు: 'దేవా! నాకు వంశం లేకుండా ఉండకూడదు. నీకు, జలాధిపతీ, నా కుమారుణ్ని పశువుగా చేసి యజ్ఞం చేస్తాను. ఇది నిజంగా నీకు వాగ్దానం చేస్తున్నాను.'
వన్ధ్యత్వే పరమం దుఃఖమసహ్యం భువి మానద । శోకాగ్నిశమనం నౄణాం తస్మాద్దేహి సుతం శుభమ్
ఓ గౌరవాన్ని ఇచ్చేవాడా! ఈ లోకంలో వంశం లేకపోవడం అత్యంత భరించలేని దుఃఖం. అది మనుషులకు శోకాగ్ని. అందుకే నాకు మంచి కుమారుణ్ని ఇవ్వు.
వరుణ ఉవాచ - భవిష్యతి సుతః కామం రాజన్ గచ్ఛ గృహాయ వై । సత్యం తద్వచనం కార్యం యద్బ్రవీషి మమాగ్రతః
వరుణుడు అన్నాడు: 'ఓ రాజా! నీకు తప్పక కుమారుడు కలుగుతాడు. ఇప్పుడు ఇంటికి వెళ్ళు. నా ఎదుట నీవిచ్చిన మాట తప్పకుండా నెరవేర్చాలి.'
వ్యాస ఉవాచ - ఇత్యుక్తో వరుణేనాసౌ హరిశ్చన్ద్రో గృహం యయౌ । భార్యాయై కథయామాస వృత్తాన్తం వరదానజమ్
వ్యాసుడు అన్నాడు: ఇలా వరుణుడు చెప్పిన తరువాత, హరిశ్చంద్రుడు ఇంటికి వెళ్ళి, వరప్రాప్తి విషయాన్ని భార్యకు వివరంగా చెప్పాడు.
తస్య భార్యాశతం పూర్ణం బభూవాతిమనోహరమ్ । పట్టరాజ్ఞీ శుభా శైవ్యా ధర్మపత్నీ పతివ్రతా
అతనికి వంద మంది భార్యలు ఉండేవారు, అందరూ అతి అందమైనవారు. వారిలో ప్రధాన రాణి శైవ్యా, ధర్మపత్నిగా, పతివ్రతగా, శుభ్రంగా ఉండేది.
కాలే గతేఽథ సా గర్భం దధార వరవర్ణినీ । బభూవ ముదితో రాజా శ్రుత్వా దోహదచేష్టితమ్
కాలక్రమంలో ఆ సుందరిదేవి గర్భవతిగా అయింది. ఆమె ఆకాంక్షలు విని రాజు ఎంతో ఆనందపడ్డాడు.
కారయామాస విధివత్సంస్కారాన్నృపతిస్తదా । మాసేఽథ దశమే పూర్ణే సుషువే సా శుభే దినే
అప్పుడు రాజు అన్ని శాస్త్రోక్త సంస్కారాలు చేయించాడు. పది నెలలు పూర్తయ్యాక, శుభదినాన ఆమె ప్రసవించింది.
తారాగ్రహబలోపేతే పుత్రం దేవసుతోపమమ్ । పుత్రే జాతే నృపః స్నాత్వా బ్రాహ్మణైః పరివేష్టితః
నక్షత్రాలు, గ్రహాలు అనుకూలంగా ఉన్నప్పుడు, దేవపుత్రుని పోలిన కుమారుడు జన్మించాడు. కుమారుడు పుట్టిన తరువాత, రాజు స్నానం చేసి, బ్రాహ్మణులతో కూడి ఉన్నాడు.
చకార జాతకర్మాదౌ దదౌ దానాని భూరిశః । రాజ్ఞశ్చాతిప్రమోదోఽభూత్పుత్రజన్మసముద్భవః
జనన సంస్కారాలు జరిపించి, రాజు ఎంతో దానం చేసాడు. కుమారుడు పుట్టిన ఆనందంతో రాజు హర్షంతో మునిగిపోయాడు.
బభూవ పరమోదారో ధనధాన్యసమన్వితః । విశేషదానసంయుక్తో గీతవాదిత్రసంకులః
అక్కడ పెద్ద మనసుతో, ధనం ధాన్యంతో కూడిన ఉత్సాహం కనిపించింది. ప్రత్యేకంగా దానాలు ఇచ్చారు; పాటలు, వాద్యాలతో ఉత్సవం ఘనంగా సాగింది.
హరిశ్చన్ద్రస్య జలోదరవ్యాధిప్రాప్తివర్ణనమ్ వ్యాస ఉవాచ - ప్రవృత్తే సదనే తస్య రాజ్ఞః పుత్రమహోత్సవే । ఆజగామ తదా పాశీ విప్రవేషధరః శుభః
వ్యాసుడు చెప్పాడు — రాజు ఇంట్లో కుమారుని జననోత్సవం ప్రారంభమైనప్పుడు, ఒక బ్రాహ్మణ వేషంలో, చేతిలో పాశంతో ఉన్న శుభుడు అక్కడికి వచ్చాడు.
స్వస్తీత్యుక్త్వా నృపం ప్రాహ వరుణోఽహం నిశామయ । పుత్రో జాతస్తవాధీశ యజానేన నృపాశు మామ్
ఆయన 'శుభమస్తు' అని చెప్పి, రాజును ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు: 'నేను వరుణుడిని. నీకు కుమారుడు పుట్టాడు రాజా; ఆలస్యం చేయకుండా నాకు యజ్ఞం చేయించు.'
సత్యం కురు వచో రాజన్ యత్ప్రోక్తం భవతః పురా । వన్ధ్యత్వం తు గతం తేఽద్య వరదానేన మే కిల
రాజా! నీవు ముందు చెప్పిన మాటను నెరవేర్చు. నీవు నిసంతానుడిగా ఉన్న దుఃఖం నేడు నా వరంతో పోయింది.
ఇతి తస్య వచః శ్రుత్వా రాజా చిన్తాం చకార హ । కథం హన్మి సుతం జాతం జలజేన సమాననమ్
ఈ మాటలు విని రాజు లోలోపల ఆలోచనలో పడ్డాడు: 'పద్మంతో సమానమైన నా పుట్టిన కుమారుణ్ణి ఎలా బలి ఇస్తాను?'
లోకపాలః సమాయాతో విప్రవేషేణ వీర్యవాన్ । న దేవహేలనం కార్యం సర్వథా శుభమిచ్ఛతా
లోకపాలుడు బ్రాహ్మణ వేషంలో, బలవంతుడై వచ్చాడు. శుభం కోరే వాడు దేవతలను ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ నిర్లక్ష్యం చేయకూడదు.
పుత్రస్నేహః సుదుశ్ఛేద్యః సర్వథా ప్రాణిభిః సదా । కిం కరోమి కథం మే స్యాత్సుఖం సన్తతిసమ్భవమ్
కుమారునిపై ప్రేమను ఎవరూ సులభంగా విడిచిపెట్టలేరు. నేను ఏమి చేయాలి? నా సంతానంతో నాకు ఎలా సుఖం కలుగుతుంది?
ధైర్యమాలమ్బ్య భూపాలస్తం నత్వా ప్రతిపూజ్య చ । ఉవాచ వచనం శ్లక్ష్ణం యుక్తం వినయపూర్వకమ్
రాజు ధైర్యాన్ని కూడగట్టి, అతనికి నమస్కరించి, గౌరవంతో, వినయంగా, మృదువుగా ఇలా అన్నాడు.
రాజోవాచ - దేవదేవ తవానుజ్ఞాం కరోమి కరుణానిధే । వేదోక్తేన విధానేన మఖం చ బహుదక్షిణమ్
రాజు అన్నాడు — దేవదేవా! నీ అనుమతితో, దయాసముద్రా, వేదోక్తంగా, విరాళాలతో కూడిన యజ్ఞం నిర్వహిస్తాను.
పుత్రే జాతే దశాహేన కర్మయోగ్యో భవేత్పితా । మాసేన శుధ్యేజ్జననీ దమ్పతీ తత్ర కారణమ్
కుమారుడు పుట్టిన తర్వాత పది రోజులకు తండ్రి కర్మలకు యోగ్యుడవుతాడు. తల్లి నెల రోజులకు శుద్ధిచెందుతుంది. ఇదే కారణం దంపతులకు.
సర్వజ్ఞోఽసి ప్రచేతస్త్వం ధర్మం జానాసి శాశ్వతమ్ । కృపాం కురు త్వం వారీశ క్షమస్వ పరమేశ్వర
ప్రచేతసా! నీవు అన్నీ తెలిసినవాడవు, శాశ్వత ధర్మాన్ని తెలుసు. నీరు ప్రభువా! దయచూపి, నన్ను క్షమించు పరమేశ్వరా.