అయోధ్యాధిపతిః క్రీడాం చకార సహ భార్యయా । రూపయౌవనచాతుర్యయుక్తయా ప్రీతిసంయుతః
అయోధ్యాధిపతి తన అందమైన, యవ్వనంతో, చతురతతో కూడిన భార్యతో కలిసి ఆనందంగా విహరించాడు.
అతీతకాలే యువతీ న సా గర్భవతీ హ్యభూత్ । తదా చిన్తాతురో రాజా బభూవాతీవ దుఃఖితః
కాలం గడిచినా ఆ యువతి గర్భవతి కాలేదు. అప్పుడు రాజు ఆందోళనతో ఎంతో బాధపడ్డాడు.
వసిష్టస్యాశ్రమం గత్వా ప్రణమ్య శిరసా మునిమ్ । అనపత్యత్వజాం చిన్తాం గురవే సమవేదయత్
వశిష్ఠుని ఆశ్రమానికి వెళ్లి, మునికి తలవంచి నమస్కరించి, తన సంతానలేమి బాధను గురువుకు తెలిపాడు.
దైవజ్ఞోఽసి భవాన్కామం మన్త్రవిద్యావిశారదః । ఉపాయం కురు ధర్మజ్ఞ సన్తతేర్మమ మానద
మీరు భవిష్యత్తును తెలిసినవారు, మంత్రవిద్యలో నిపుణులు. ధర్మాన్ని తెలిసినవారు, గౌరవాన్ని ఇచ్చేవారు, నా వంశానికి మార్గం చూపండి.
అపుత్రస్య గతిర్నాస్తి జానాసి ద్విజసత్తమ । కస్మాదుపేక్షసే జానన్ దుఃఖం మమ చ శక్తిమాన్
సంతానం లేనివారికి గతి ఉండదని మీరే తెలుసు, ద్విజశ్రేష్ఠా! నా బాధను, మీ శక్తిని తెలిసి కూడా ఎందుకు నిర్లక్ష్యం చేస్తున్నారు?
కలవింకాస్త్విమే ధన్యా యే శిశుం లాలయన్తి హి । మన్దభాగ్యోఽహమనిశం చిన్తయామి దివానిశమ్
ఈ చిన్న పక్షులు ఎంత అదృష్టవంతులు! అవి తమ పిల్లలను లాలిస్తాయి. నేను దురదృష్టవంతుడిని, రాత్రింబవళ్ళు ఆలోచనలతో బాధపడుతున్నాను.
వ్యాస ఉవాచ - ఇత్యాకర్ణ్య మునిస్తస్య నిర్వేదమిశ్రితం వచః । సఞ్చిన్త్య మనసా సమ్యక్ తమువాచ విధేః సుతః
వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు — రాజు నిరాశతో చెప్పిన మాటలు విని, ముని మనసులో ఆలోచించి, వధూసుతుడైన అతనితో ఇలా అన్నాడు.
వసిష్ఠ ఉవాచ - సత్యం బ్రూహి మహారాజ సంసారేఽస్మిన్న విద్యతే । అనపత్యత్వజం దుఃఖం యత్తథా దుఃఖమద్భుతమ్
వశిష్ఠుడు ఇలా అన్నాడు — మహారాజా! నిజంగా ఈ లోకంలో సంతానలేమి వల్ల కలిగే బాధకు సమానం మరొకటి లేదు; అలాంటి బాధ నిజంగా ఆశ్చర్యకరం.
తస్మాత్త్వమపి రాజేన్ద్ర వరుణం యాదసాం పతిమ్ । సమారాధయ యత్నేన స తే కార్యం కరిష్యతి
కాబట్టి రాజేంద్రా! నీవు కూడా యత్నంతో యాదసాంపతియైన వరుణుడిని ఆరాధించు. అతడు నీ కోరికను నెరవేర్చుతాడు.
వరుణాదధికో నాస్తి దేవః సన్తానదాయకః । తమారాధయ ధర్మిష్ఠ కార్యసిద్ధిర్భవిష్యతి
సంతానం ప్రసాదించడంలో వరుణునికి మించిన దేవుడు లేడు. ధర్మనిష్ఠుడా! అతడిని ఆరాధించు, నీ కోరిక నెరవేరుతుంది.
దైవం పురుషకారశ్చ మాననీయావిమౌ నృభిః । ఉద్యమేన వినా కార్యసిద్ధిః సఞ్జాయతే కథమ్
దైవం, మనుష్య ప్రయత్నం రెండూ మనుషులు గౌరవించాలి. ప్రయత్నం లేకుండా ఏ పని నెరవేరుతుంది చెప్పు?
న్యాయతస్తు నరైః కార్య ఉద్యమస్తత్త్వదర్శిభిః । కృతే తస్మిన్భవేత్సిద్ధిర్నాన్యథా నృపసత్తమ
ధర్మాన్ని తెలిసినవారు న్యాయంగా ప్రయత్నం చేయాలి. అలా చేసినప్పుడు మాత్రమే విజయం లభిస్తుంది, వేరే విధంగా కాదు, ఓ రాజులలో శ్రేష్ఠుడా!
ఇతి తస్య వచః శ్రుత్వా గురోరమితతేజసః । ప్రణమ్య నిర్యయౌ రాజా తపసే కృతనిశ్చయః
అతని గురువు అమితమైన తేజస్సుతో చెప్పిన మాటలు విని, రాజు నమస్కరించి, తపస్సు చేయాలని দৃఢంగా నిర్ణయించుకుని బయలుదేరాడు.
గఙ్గాతీరే శుభే స్థానే కృతపద్మాసనో నృపః । ధ్యాయన్పాశధరం చిత్తే చచార దుశ్చరం తపః
గంగ తీరంలో శుభమైన స్థలంలో పద్మాసనం వేసుకుని, మనసులో పాశాన్ని పట్టుకున్న దేవుణ్ణి ధ్యానిస్తూ, రాజు కఠినమైన తపస్సు చేశాడు.
ఏవం తపస్యతస్తస్య ప్రచేతా దృష్టిగోచరః । కృపయాభూన్మహారాజ ప్రసన్నముఖపఙ్కజః
అలా తపస్సు చేస్తుండగా, ఓ మహారాజా! కృపతో పరిపూర్ణమైన ముఖకమలంతో, ప్రచేతుడు అతని ఎదుట ప్రత్యక్షమయ్యాడు.
హరిశ్చన్ద్రమువాచేదం వచనం యాదసాం పతిః । వరం వరయ ధర్మజ్ఞ తుష్టోఽస్మి తపసా తవ
యాదసాంపతి హరిశ్చంద్రునితో ఇలా అన్నాడు: 'ధర్మాన్ని తెలిసినవాడా, నీ తపస్సు నన్ను సంతృప్తిపరిచింది. కావలసిన వరాన్ని కోరుకో.'
రాజోవాచ - అనపత్యోఽస్మి దేవేశ పుత్రం దేహి సుఖప్రదమ్ । ఋణత్రయాపహారార్థముద్యమోఽయం మయా కృతః
రాజు అన్నాడు: 'దేవతలలో అధిపతీ! నాకు పిల్లలు లేరు. నన్ను సంతోషపెట్టే కుమారుణ్ని దయచేయి. మూడు ఋణాలు తీర్చేందుకు నేనిది ప్రయత్నిస్తున్నాను.'
నృపస్య వచనం శ్రుత్వా ప్రగల్భం దుఃఖితస్య చ । స్మితపూర్వం తతః పాశీ తమాహ పురాః స్థితమ్
రాజు ధైర్యంగా, దుఃఖంతో చెప్పిన మాటలు విని, పాశాన్ని పట్టుకున్న ప్రభువు చిరునవ్వుతో అతని ఎదుట నిలబడి ఇలా అన్నాడు.
వరుణ ఉవాచ - పుత్రో యది భవేద్రాజన్ గుణీ మనసి వాఞ్ఛితః । సిద్ధే కార్యే తతః పశ్చాత్కిం కరిష్యసి మే ప్రియమ్
వరుణుడు అన్నాడు: 'ఓ రాజా! నీకు మనసులో కోరుకున్న మంచి లక్షణాలున్న కుమారుడు కలిగితే, నీ కోరిక నెరవేరిన తర్వాత నన్ను సంతోషపెట్టేందుకు నువ్వేమి చేస్తావు?'
యది త్వం తేన పుత్రేణ మాం యజేథా విశఙ్కితః । పశుబన్ధేన తేనైవ దదామి నృపతే వరమ్
నీ కుమారునితో నన్ను పశుబంధంగా యజ్ఞం చేస్తానని నిస్సందేహంగా ఒప్పుకుంటే, ఓ రాజా! నేను నీకు ఈ వరం ఇస్తాను.
రాజోవాచ - దేవ మే మాస్తు వన్ధ్యత్వం యజిష్యేఽహం జలాధిప । పశుం కృత్వా సుతం పుత్రం సత్యమేతద్బ్రవీమి తే
రాజు అన్నాడు: 'దేవా! నాకు వంశం లేకుండా ఉండకూడదు. నీకు, జలాధిపతీ, నా కుమారుణ్ని పశువుగా చేసి యజ్ఞం చేస్తాను. ఇది నిజంగా నీకు వాగ్దానం చేస్తున్నాను.'
వన్ధ్యత్వే పరమం దుఃఖమసహ్యం భువి మానద । శోకాగ్నిశమనం నౄణాం తస్మాద్దేహి సుతం శుభమ్
ఓ గౌరవాన్ని ఇచ్చేవాడా! ఈ లోకంలో వంశం లేకపోవడం అత్యంత భరించలేని దుఃఖం. అది మనుషులకు శోకాగ్ని. అందుకే నాకు మంచి కుమారుణ్ని ఇవ్వు.
వరుణ ఉవాచ - భవిష్యతి సుతః కామం రాజన్ గచ్ఛ గృహాయ వై । సత్యం తద్వచనం కార్యం యద్బ్రవీషి మమాగ్రతః
వరుణుడు అన్నాడు: 'ఓ రాజా! నీకు తప్పక కుమారుడు కలుగుతాడు. ఇప్పుడు ఇంటికి వెళ్ళు. నా ఎదుట నీవిచ్చిన మాట తప్పకుండా నెరవేర్చాలి.'
వ్యాస ఉవాచ - ఇత్యుక్తో వరుణేనాసౌ హరిశ్చన్ద్రో గృహం యయౌ । భార్యాయై కథయామాస వృత్తాన్తం వరదానజమ్
వ్యాసుడు అన్నాడు: ఇలా వరుణుడు చెప్పిన తరువాత, హరిశ్చంద్రుడు ఇంటికి వెళ్ళి, వరప్రాప్తి విషయాన్ని భార్యకు వివరంగా చెప్పాడు.
తస్య భార్యాశతం పూర్ణం బభూవాతిమనోహరమ్ । పట్టరాజ్ఞీ శుభా శైవ్యా ధర్మపత్నీ పతివ్రతా
అతనికి వంద మంది భార్యలు ఉండేవారు, అందరూ అతి అందమైనవారు. వారిలో ప్రధాన రాణి శైవ్యా, ధర్మపత్నిగా, పతివ్రతగా, శుభ్రంగా ఉండేది.
కాలే గతేఽథ సా గర్భం దధార వరవర్ణినీ । బభూవ ముదితో రాజా శ్రుత్వా దోహదచేష్టితమ్
కాలక్రమంలో ఆ సుందరిదేవి గర్భవతిగా అయింది. ఆమె ఆకాంక్షలు విని రాజు ఎంతో ఆనందపడ్డాడు.
కారయామాస విధివత్సంస్కారాన్నృపతిస్తదా । మాసేఽథ దశమే పూర్ణే సుషువే సా శుభే దినే
అప్పుడు రాజు అన్ని శాస్త్రోక్త సంస్కారాలు చేయించాడు. పది నెలలు పూర్తయ్యాక, శుభదినాన ఆమె ప్రసవించింది.
తారాగ్రహబలోపేతే పుత్రం దేవసుతోపమమ్ । పుత్రే జాతే నృపః స్నాత్వా బ్రాహ్మణైః పరివేష్టితః
నక్షత్రాలు, గ్రహాలు అనుకూలంగా ఉన్నప్పుడు, దేవపుత్రుని పోలిన కుమారుడు జన్మించాడు. కుమారుడు పుట్టిన తరువాత, రాజు స్నానం చేసి, బ్రాహ్మణులతో కూడి ఉన్నాడు.
చకార జాతకర్మాదౌ దదౌ దానాని భూరిశః । రాజ్ఞశ్చాతిప్రమోదోఽభూత్పుత్రజన్మసముద్భవః
జనన సంస్కారాలు జరిపించి, రాజు ఎంతో దానం చేసాడు. కుమారుడు పుట్టిన ఆనందంతో రాజు హర్షంతో మునిగిపోయాడు.
బభూవ పరమోదారో ధనధాన్యసమన్వితః । విశేషదానసంయుక్తో గీతవాదిత్రసంకులః
అక్కడ పెద్ద మనసుతో, ధనం ధాన్యంతో కూడిన ఉత్సాహం కనిపించింది. ప్రత్యేకంగా దానాలు ఇచ్చారు; పాటలు, వాద్యాలతో ఉత్సవం ఘనంగా సాగింది.