తస్య తత్క్రన్దితం రాజన్ పతితః కౌశికో మునిః । శ్రుత్వా తిష్ఠేతి హోవాచ పతన్తం వీక్ష్య భూపతిమ్
రాజు పడిపోతూ అరవడం కౌశిక మునికి వినిపించింది. అతన్ని చూస్తూ, 'ఆగు!' అని చెప్పాడు.
వచనాత్తస్య తత్రైవ స్థితోఽసౌ గగనే నృపః । మునేస్తపఃప్రభావేణ చలితోఽపి సురాలయాత్
ఆ ముని మాట విని, రాజు అక్కడే ఆకాశంలో నిలిచిపోయాడు. ముని తపస్సు ప్రభావంతో, దేవతల లోకంనుంచి తోసివేయబడినా, అక్కడే నిలిచిపోయాడు.
విశ్వామిత్రోఽప్యపః స్పృష్ట్వా చకారేష్టిం సువిస్తరామ్ । విధాతుం నూతనాం సృష్టిం స్వర్గలోకం ద్వితీయకమ్
విశ్వామిత్రుడు కూడా నీళ్లు తాకి, కొత్త సృష్టిని, రెండవ స్వర్గాన్ని సృష్టించేందుకు విశాలంగా యజ్ఞం నిర్వహించాడు.
తస్యోద్యమం తథా జ్ఞాత్వా త్వరితస్తు శచీపతిః । తత్రాజగామ సహసా మునిం ప్రతి తు గాధిజమ్
ఆయన ఉద్దేశాన్ని తెలుసుకున్న శచీపతి, వెంటనే అక్కడికి వచ్చి గాధిపుత్రుడైన మునిని కలిసాడు.
కిం బ్రహ్మన్ క్రియతే సాధో కస్మాత్కోపసమాకులః । అలం సృష్ట్యా మునిశ్రేష్ఠ బ్రూహి కిం కరవాణి తే
బ్రాహ్మణా! నీవేమి చేస్తున్నావు? నీకు ఎందుకు కోపం వచ్చింది? మునిశ్రేష్ఠా! ఈ సృష్టి చాలును. నాకు చెప్పు, నీకోసం నేను ఏమి చేయాలి?
విశ్వామిత్ర ఉవాచ - స్వం నివాసం మహీపాలం చ్యుతం త్వద్భువనాద్ విభో । నయస్వ ప్రీతియోగేన త్రిశఙ్కుం చాతిదుఃఖితమ్
విశ్వామిత్రుడు ఇలా అన్నాడు — ప్రభూ! నా నివాసం నీ లోకంలో నుండి తొలగించబడింది. దయచేసి, ఎంతో బాధపడుతున్న త్రిశంకువును ఆనందంగా ఉండే స్థలానికి చేర్చు.
వ్యాస ఉవాచ - తస్య తం నిశ్చయం జ్ఞాత్వా తురాషాడతిశఙ్కితః । తపోబలం విదిత్వోగ్రమోమిత్యోవాచ వాసవః
వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు — అతని సంకల్పాన్ని తెలుసుకుని, అతని తపస్సు బలాన్ని గుర్తించిన ఇంద్రుడు భయంతో ఇలా అన్నాడు.
దివ్యదేహం నృపం కృత్వా విమానవరసంస్థితమ్ । ఆపృచ్ఛ్య కౌశికం శక్రోఽగమన్నిజపురీం తదా
ఆ రాజుకు దివ్యదేహాన్ని ఇచ్చి, అద్భుతమైన విమానంలో కూర్చోబెట్టి, కౌశికుని సెలవు తీసుకుని శక్రుడు తన నగరానికి వెళ్లిపోయాడు.
గతే శక్రే తు వై స్వర్గం త్రిశఙ్కుసహితే తతః । విశ్వామిత్రః సుఖం ప్రాప్య స్వాశ్రమే సుస్థిరోఽభవత్
శక్రుడు త్రిశంకుతో కలిసి స్వర్గానికి వెళ్లిన తరువాత, విశ్వామిత్రుడు తన ఆశ్రమంలో సంతోషంగా స్థిరంగా ఉన్నాడు.
హరిశ్చన్ద్రోఽథ తచ్ఛ్రుత్వా విశ్వామిత్రోపకారకమ్ । పితుః స్వర్గమనం కామం ముదితో రాజ్యమన్వశాత్
తర్వాత హరిశ్చంద్రుడు, విశ్వామిత్రుని ఉపకారం, తన తండ్రి స్వర్గప్రాప్తిని విని ఆనందంతో రాజ్యాన్ని పాలించాడు.
అయోధ్యాధిపతిః క్రీడాం చకార సహ భార్యయా । రూపయౌవనచాతుర్యయుక్తయా ప్రీతిసంయుతః
అయోధ్యాధిపతి తన అందమైన, యవ్వనంతో, చతురతతో కూడిన భార్యతో కలిసి ఆనందంగా విహరించాడు.
అతీతకాలే యువతీ న సా గర్భవతీ హ్యభూత్ । తదా చిన్తాతురో రాజా బభూవాతీవ దుఃఖితః
కాలం గడిచినా ఆ యువతి గర్భవతి కాలేదు. అప్పుడు రాజు ఆందోళనతో ఎంతో బాధపడ్డాడు.
వసిష్టస్యాశ్రమం గత్వా ప్రణమ్య శిరసా మునిమ్ । అనపత్యత్వజాం చిన్తాం గురవే సమవేదయత్
వశిష్ఠుని ఆశ్రమానికి వెళ్లి, మునికి తలవంచి నమస్కరించి, తన సంతానలేమి బాధను గురువుకు తెలిపాడు.
దైవజ్ఞోఽసి భవాన్కామం మన్త్రవిద్యావిశారదః । ఉపాయం కురు ధర్మజ్ఞ సన్తతేర్మమ మానద
మీరు భవిష్యత్తును తెలిసినవారు, మంత్రవిద్యలో నిపుణులు. ధర్మాన్ని తెలిసినవారు, గౌరవాన్ని ఇచ్చేవారు, నా వంశానికి మార్గం చూపండి.
అపుత్రస్య గతిర్నాస్తి జానాసి ద్విజసత్తమ । కస్మాదుపేక్షసే జానన్ దుఃఖం మమ చ శక్తిమాన్
సంతానం లేనివారికి గతి ఉండదని మీరే తెలుసు, ద్విజశ్రేష్ఠా! నా బాధను, మీ శక్తిని తెలిసి కూడా ఎందుకు నిర్లక్ష్యం చేస్తున్నారు?
కలవింకాస్త్విమే ధన్యా యే శిశుం లాలయన్తి హి । మన్దభాగ్యోఽహమనిశం చిన్తయామి దివానిశమ్
ఈ చిన్న పక్షులు ఎంత అదృష్టవంతులు! అవి తమ పిల్లలను లాలిస్తాయి. నేను దురదృష్టవంతుడిని, రాత్రింబవళ్ళు ఆలోచనలతో బాధపడుతున్నాను.
వ్యాస ఉవాచ - ఇత్యాకర్ణ్య మునిస్తస్య నిర్వేదమిశ్రితం వచః । సఞ్చిన్త్య మనసా సమ్యక్ తమువాచ విధేః సుతః
వ్యాసుడు ఇలా అన్నాడు — రాజు నిరాశతో చెప్పిన మాటలు విని, ముని మనసులో ఆలోచించి, వధూసుతుడైన అతనితో ఇలా అన్నాడు.
వసిష్ఠ ఉవాచ - సత్యం బ్రూహి మహారాజ సంసారేఽస్మిన్న విద్యతే । అనపత్యత్వజం దుఃఖం యత్తథా దుఃఖమద్భుతమ్
వశిష్ఠుడు ఇలా అన్నాడు — మహారాజా! నిజంగా ఈ లోకంలో సంతానలేమి వల్ల కలిగే బాధకు సమానం మరొకటి లేదు; అలాంటి బాధ నిజంగా ఆశ్చర్యకరం.
తస్మాత్త్వమపి రాజేన్ద్ర వరుణం యాదసాం పతిమ్ । సమారాధయ యత్నేన స తే కార్యం కరిష్యతి
కాబట్టి రాజేంద్రా! నీవు కూడా యత్నంతో యాదసాంపతియైన వరుణుడిని ఆరాధించు. అతడు నీ కోరికను నెరవేర్చుతాడు.
వరుణాదధికో నాస్తి దేవః సన్తానదాయకః । తమారాధయ ధర్మిష్ఠ కార్యసిద్ధిర్భవిష్యతి
సంతానం ప్రసాదించడంలో వరుణునికి మించిన దేవుడు లేడు. ధర్మనిష్ఠుడా! అతడిని ఆరాధించు, నీ కోరిక నెరవేరుతుంది.
దైవం పురుషకారశ్చ మాననీయావిమౌ నృభిః । ఉద్యమేన వినా కార్యసిద్ధిః సఞ్జాయతే కథమ్
దైవం, మనుష్య ప్రయత్నం రెండూ మనుషులు గౌరవించాలి. ప్రయత్నం లేకుండా ఏ పని నెరవేరుతుంది చెప్పు?
న్యాయతస్తు నరైః కార్య ఉద్యమస్తత్త్వదర్శిభిః । కృతే తస్మిన్భవేత్సిద్ధిర్నాన్యథా నృపసత్తమ
ధర్మాన్ని తెలిసినవారు న్యాయంగా ప్రయత్నం చేయాలి. అలా చేసినప్పుడు మాత్రమే విజయం లభిస్తుంది, వేరే విధంగా కాదు, ఓ రాజులలో శ్రేష్ఠుడా!
ఇతి తస్య వచః శ్రుత్వా గురోరమితతేజసః । ప్రణమ్య నిర్యయౌ రాజా తపసే కృతనిశ్చయః
అతని గురువు అమితమైన తేజస్సుతో చెప్పిన మాటలు విని, రాజు నమస్కరించి, తపస్సు చేయాలని দৃఢంగా నిర్ణయించుకుని బయలుదేరాడు.
గఙ్గాతీరే శుభే స్థానే కృతపద్మాసనో నృపః । ధ్యాయన్పాశధరం చిత్తే చచార దుశ్చరం తపః
గంగ తీరంలో శుభమైన స్థలంలో పద్మాసనం వేసుకుని, మనసులో పాశాన్ని పట్టుకున్న దేవుణ్ణి ధ్యానిస్తూ, రాజు కఠినమైన తపస్సు చేశాడు.
ఏవం తపస్యతస్తస్య ప్రచేతా దృష్టిగోచరః । కృపయాభూన్మహారాజ ప్రసన్నముఖపఙ్కజః
అలా తపస్సు చేస్తుండగా, ఓ మహారాజా! కృపతో పరిపూర్ణమైన ముఖకమలంతో, ప్రచేతుడు అతని ఎదుట ప్రత్యక్షమయ్యాడు.
హరిశ్చన్ద్రమువాచేదం వచనం యాదసాం పతిః । వరం వరయ ధర్మజ్ఞ తుష్టోఽస్మి తపసా తవ
యాదసాంపతి హరిశ్చంద్రునితో ఇలా అన్నాడు: 'ధర్మాన్ని తెలిసినవాడా, నీ తపస్సు నన్ను సంతృప్తిపరిచింది. కావలసిన వరాన్ని కోరుకో.'
రాజోవాచ - అనపత్యోఽస్మి దేవేశ పుత్రం దేహి సుఖప్రదమ్ । ఋణత్రయాపహారార్థముద్యమోఽయం మయా కృతః
రాజు అన్నాడు: 'దేవతలలో అధిపతీ! నాకు పిల్లలు లేరు. నన్ను సంతోషపెట్టే కుమారుణ్ని దయచేయి. మూడు ఋణాలు తీర్చేందుకు నేనిది ప్రయత్నిస్తున్నాను.'
నృపస్య వచనం శ్రుత్వా ప్రగల్భం దుఃఖితస్య చ । స్మితపూర్వం తతః పాశీ తమాహ పురాః స్థితమ్
రాజు ధైర్యంగా, దుఃఖంతో చెప్పిన మాటలు విని, పాశాన్ని పట్టుకున్న ప్రభువు చిరునవ్వుతో అతని ఎదుట నిలబడి ఇలా అన్నాడు.
వరుణ ఉవాచ - పుత్రో యది భవేద్రాజన్ గుణీ మనసి వాఞ్ఛితః । సిద్ధే కార్యే తతః పశ్చాత్కిం కరిష్యసి మే ప్రియమ్
వరుణుడు అన్నాడు: 'ఓ రాజా! నీకు మనసులో కోరుకున్న మంచి లక్షణాలున్న కుమారుడు కలిగితే, నీ కోరిక నెరవేరిన తర్వాత నన్ను సంతోషపెట్టేందుకు నువ్వేమి చేస్తావు?'
యది త్వం తేన పుత్రేణ మాం యజేథా విశఙ్కితః । పశుబన్ధేన తేనైవ దదామి నృపతే వరమ్
నీ కుమారునితో నన్ను పశుబంధంగా యజ్ఞం చేస్తానని నిస్సందేహంగా ఒప్పుకుంటే, ఓ రాజా! నేను నీకు ఈ వరం ఇస్తాను.