విక్రయార్థం మహాభాగ క్రన్దమానో భృశాతురః । క్రన్దమానం గృహీత్వైనం నిర్గతాహం గతత్రపా
అమ్మా, అమ్మా అని ఏడుస్తూ, ఎంతో బాధతో ఉన్న ఈ బాలుడిని అమ్మేందుకు తీసుకెళ్లాను. అతడిని పట్టుకుని, సిగ్గు మరిచి బయటకు వెళ్లాను.
తదా సత్యవ్రతో మార్గే మాముద్వీక్ష్య భృశాతురామ్ । పప్రచ్ఛ స చ రాజర్షిః కస్మాద్రోదితి బాలకః
అప్పుడు సత్యవ్రతుడు మార్గంలో నన్ను ఎంతో బాధతో చూసి, ఆ రాజర్షి అడిగాడు – ఈ బాలుడు ఎందుకు ఏడుస్తున్నాడు అని.
తదాహం తమువాచేదం వచనం మునిసత్తమ । విక్రయార్థం నీయతేఽసౌ బాలకోఽద్య మయా నృప
అప్పుడు నేను ఆ మునిశ్రేష్ఠునికి ఇలా చెప్పాను – రాజా, ఈ బాలుడిని నేను అమ్మేందుకు ఈ రోజు తీసుకెళ్తున్నాను.
శ్రుత్వా మే వచనం రాజా దయార్ద్రహృదయస్తతః । మామువాచ గృహం యాహి గృహీత్వైనం కుమారకమ్
నా మాటలు విని, రాజు దయతో నిండిన హృదయంతో, ఈ బాలుడిని తీసుకుని ఇంటికి వెళ్ళు అని నాకు చెప్పాడు.
భోజనార్థే కుమారాణామామిషం విహితం తవ । ప్రాపయిష్యామ్యహం నిత్యం యావన్మునిసమాగమః
నీ పిల్లలకు భోజనం కోసం నేను మాంసాన్ని ప్రతి రోజు ఇస్తాను. ముని తిరిగి వచ్చే వరకు నీకు నేను అందిస్తాను.
అహన్యహని భూపాలో వృక్షేఽస్మిన్మృగసూకరాన్ । విన్యస్య యాతి హత్వాసౌ ప్రత్యహం దయయాన్వితః
ప్రతి రోజు రాజు దయతో ఈ చెట్టుపై జింకలు, అడవి పందులను వదిలి వెళ్ళేవాడు. వాటిని వేటాడి, మాకు ఇచ్చేవాడు.
తేనైవ బాలకాః కాన్త పాలితా వృజినార్ణవాత్ । వసిష్ఠేనాథ శప్తాఽసౌ భూపతిర్మమ కారణాత్
ఆ రాజు వల్లే పిల్లలు పెద్ద కష్టాల నుండి కాపాడబడ్డారు, ప్రియమైనవాడా. కానీ నా కారణంగా వసిష్ఠుడు ఆ రాజును శపించాడు.
కస్మింశ్చిద్దివసే మాంసం న ప్రాప్తం తేన కాననే । హతా దోగ్ధ్రీ వసిష్ఠస్య తేనాసౌ కుపితో మునిః
ఒక రోజు అడవిలో మాంసం దొరకలేదు. అప్పుడు వసిష్ఠుని ఆవును చంపేశాడు. అందుకే ఆ ముని కోపంతో ఉన్నాడు.
త్రిశఙ్కురితి భూపస్య కృతం నామ మహాత్మనా । కుపితేన వధాద్ధేతోశ్చాణ్డాలశ్చ కృతో నృపః
ఆ రాజుకు 'త్రిశంకు' అనే పేరు గొప్ప ముని పెట్టాడు. కోపంతో, చంపాలనే ఉద్దేశంతో ఆ రాజును చండాలుడిగా మార్చాడు.
తేనాహం దుఃఖితా జాతా తస్య దుఃఖేన కౌశిక । శ్వపచత్వమసౌ ప్రాప్తో మత్కృతే నృపనన్దనః
దాంతో, కౌశికా! ఆ రాజు బాధతో నేను కూడా బాధపడిపోయాను. నా వల్ల రాజ కుమారుడు శ్వపచుడయ్యాడు.
యేన కేనాప్యుపాయేన భవతా నృపతేః కిల । తస్మాద్రక్షా ప్రకర్తవ్యా తపసా ప్రబలేన హ
ఏ విధమైన మార్గమైనా సరే, నువ్వు ఆ రాజును తప్పక రక్షించాలి. అందుకోసం బలమైన తపస్సు చేయాలి.
వ్యాస ఉవాచ - ఇతి భార్యావచః శ్రుత్వా కౌశికో మునిసత్తమః । తామాహ కామినీం దీనాం సాన్త్వపూర్వమరిన్దమ
వ్యాసుడు చెప్పాడు: భార్య మాటలు విన్న కౌశికుడు, ఆ మునుల్లో శ్రేష్ఠుడు, ఆ దుఃఖంతో ఉన్న స్త్రీకి ఓదార్పుగా మృదువుగా మాటలు చెప్పాడు.
విశ్వామిత్ర ఉవాచ - మోచయిష్యామి తం శాపాన్నృపం కమలలోచనే । ఉపకారః కృతో యేన కాన్తారాద్రక్షితాసి వై
విశ్వామిత్రుడు అన్నాడు: కమలలోచన! ఆ రాజు నిన్న అడవిలో నుంచి కాపాడాడు కాబట్టి, నేను అతన్ని శాపం నుండి విముక్తం చేస్తాను.
విద్యాతపోబలేనాహం కరిష్యే దుఃఖసంక్షయమ్ । ఇత్యాశ్వాస్య ప్రియాం తత్ర కౌశికః పరమార్థవిత్
జ్ఞానం, తపస్సు, బలంతో అతని బాధను పూర్తిగా తొలగిస్తాను. అలా చెప్పి కౌశికుడు తన ప్రియమైన భార్యను అక్కడ ఓదార్చాడు.
చిన్తయామాస నృపతేః కథం స్యాద్దుఃఖనాశనమ్ । సంవిమృశ్య మునిస్తత్ర జగామ యత్ర పార్థివః
రాజు బాధ ఎలా పోతుందో అని ఆ ముని ఆలోచించసాగాడు. ఆలోచించి, ఆ రాజు ఉన్న చోటికి వెళ్లాడు.
త్రిశఙ్కుః పక్వణే దీనః సంస్థితః శ్వపచాకృతిః । ఆగచ్ఛన్తం మునిం దృష్ట్వా విస్మితోఽసౌ నరాధిపః
త్రిశంకు, దుఃఖంతో, శ్వపచుడి రూపంలో శ్మశానంలో ఉండేవాడు. ముని వస్తున్నాడని చూసి ఆ రాజు ఆశ్చర్యపోయాడు.
దణ్డవన్నిపపాతోర్వ్యాం పాదయోస్తరసా మునేః । గృహీత్వా తం కరే భూపం పతితం కౌశికస్తదా
ఆ రాజు వెంటనే ముని పాదాల దగ్గర భూమిపై దండవతంగా పడ్డాడు. కౌశికుడు అప్పుడతన్ని చేతితో పట్టుకుని లేపాడు.
ఉత్థాప్యోవాచ వచనం సాన్త్వపూర్వం ద్విజోత్తమః । మత్కృతే త్వం మహీపాల శప్తోఽసి మునినా యతః
అతన్ని లేపి, ద్విజులలో శ్రేష్ఠుడు మృదువుగా ఇలా అన్నాడు: 'రాజా! నా వల్లనే నువ్వు ముని చేత శపింపబడ్డావు.'
వాఞ్ఛితం తే కరిష్యామి బ్రూహి కిం కరవాణ్యహమ్ । రాజోవాచ - మయా సమ్ప్రార్థితః పూర్వం వసిష్ఠో మఖహేతవే
నీ కోరిక నెరవేర్చుతాను. చెప్పు, నేను ఏం చేయాలి? రాజు అన్నాడు: పూర్వం యజ్ఞం కోసం వసిష్ఠుడిని నేను వేడుకున్నాను.
మాం యాజయ మునిశ్రేష్ఠ కరోమి మఖముత్తమమ్ । యథేష్టం కురు విప్రేన్ద్ర యథా స్వర్గం వ్రజామ్యహమ్
మునిశ్రేష్ఠా! నన్ను యజ్ఞానికి యాజకుడిగా చేయి. నేను గొప్ప యజ్ఞం చేస్తాను. బ్రాహ్మణులలో శ్రేష్ఠుడా! నువ్వు ఇష్టమైనట్లు చేసి, నేను స్వర్గానికి వెళ్లేలా చేయి.
అనేనైవ శరీరేణ శక్రలోకం సుఖాలయమ్ । కోపం కృత్వా వసిష్ఠోఽసౌ మామాహేతి సుదుర్మతే
ఈ శరీరంతోనే ఇంద్ర లోకానికి, ఆనంద భూమికి వెళ్లాలని నేను కోరుకున్నాను. వసిష్ఠుడు కోపంతో నన్ను చాలా కఠినంగా మందలించాడు.
మానుషేణ హి దేహేన స్వర్గవాసః కుతస్తవ । పునర్మయోక్తో భగవాన్స్వర్గలుబ్ధేన చానఘ
మనుష్య శరీరంతో స్వర్గంలో నివసించడం ఎలా సాధ్యం? అయినా నేను స్వర్గం కోసం మళ్లీ ఆ భగవంతుడిని అడిగాను, పాపరహితుడా!
అన్యం పురోహితం కృత్వా యక్ష్యేఽహం యజ్ఞముత్తమమ్ । తదా తేనైవ శప్తోఽహం చాణ్డాలో భవ పామర
ఇంకో పురోహితుడిని పెట్టి, నేను గొప్ప యజ్ఞం చేస్తానని చెప్పాను. అప్పుడు వసిష్ఠుడు నన్ను 'చండాలుడవు, దుష్టుడా!' అని శపించాడు.
ఇత్యేతత్కథితం సర్వం కారణం శాపసమ్భవమ్ । మమ దుఃఖవినాశాయ సమర్థోఽసి మునీశ్వర
ఇలా శాపం కారణం మొత్తం చెప్పాను. మునీశ్వరా! నా బాధను తొలగించగల శక్తి నీకు ఉంది.
ఇత్యుక్త్వా విరరమాసౌ రాజా దుఃఖరుజార్దితః । కౌశికోఽపి నిరాకర్తుం శాపం తస్య వ్యచిన్తయత్
ఇలా చెప్పి, బాధతో బాధపడుతున్న రాజు మౌనంగా ఉండిపోయాడు. కౌశికుడు కూడా తన శాపాన్ని ఎలా తొలగించాలో ఆలోచించాడు.
వరుణకృపయా శైవ్యాయాం పుత్రోప్తత్తివర్ణనమ్ వ్యాస ఉవాచ - విచిన్త్య మనసా కృత్యం గాధిసూనుర్మహాతపాః । ప్రకల్ప్య యజ్ఞసమ్భారాన్మునీనామన్త్రయత్తదా
వరుుణుని కృపతో శైవ్యకు పుట్టిన కుమారుని వివరము. వ్యాసుడు చెప్పెను — మనసులో ఏమి చేయాలో ఆలోచించిన గాధిపుత్రుడు, యజ్ఞానికి కావాల్సిన వస్తువులు సిద్ధం చేసి, అప్పుడు మునులను పిలిపించాడు.
మునయస్తం మఖం జ్ఞాత్వా విశ్వామిత్రనిమన్త్రితాః । నాగతాః సర్వ ఏవైతే వసిష్ఠేన నివారితాః
విశ్వామిత్రుడు ఆహ్వానించినా, యజ్ఞం జరుగుతుందని తెలుసుకున్న మునులు అందరూ, వసిష్ఠుడు ఆపివేయడంతో, అక్కడికి రాలేదు.
గాధిసూనుస్తదాజ్ఞాయ విమనాశ్చాతిదుఃఖితః । ఆజగామాశ్రమం తత్ర యత్రాసౌ నృపతిః స్థితః
దీన్ని గ్రహించిన గాధిపుత్రుడు మనసు మాడిపోయి, చాలా బాధపడి, ఆ రాజు ఉన్న ఆశ్రమానికి వెళ్లాడు.
తమాహ కౌశికః క్రుద్ధో వసిష్ఠేన నివారితాః । నాగతాః బ్రాహ్మణాః సర్వే యజ్ఞార్థం నృపసత్తమ
కౌశికుడు కోపంగా అతనితో ఇలా అన్నాడు: 'ఓ మహారాజా! వసిష్ఠుడు ఆపివేయడంతో, బ్రాహ్మణులు అందరూ యజ్ఞానికి రాలేదు.'
పశ్య మే తపసః సిద్ధిం యథా త్వాం సురసద్మని । ప్రాపయామి మహారాజ వాఞ్ఛితం తే కరోమ్యహమ్
నా తపస్సు శక్తిని చూడు మహారాజా! నిన్ను దేవతల లోకానికి పంపుతాను. నీ కోరికను నెరవేర్చుతాను.