తదాహం తద్గృహం త్యక్త్వా నిఃసృతః పరయా ముదా । కథయ త్వం వరారోహే కాలో నీతస్త్వయా కథమ్
అప్పుడు నేను ఆ ఇంటిని వదిలి, ఎంతో సంతోషంతో బయటకు వచ్చాను. అందమైనవాడా, నా లేని సమయంలో నువ్వు కాలాన్ని ఎలా గడిపావో చెప్పు.
కాన్తారే పరమః క్రూరః క్షయకృత్ప్రాణినామిహ । వ్యాస ఉవాచ - ఇతి తస్య వచః శ్రుత్వా పతిమాహ ప్రియంవదా
అరణ్యంలో ఉన్న జీవులకు అత్యంత క్రూరమైన, ప్రాణాలను హరించే విపత్తు సంభవించింది. వ్యాసుడు ఇలా చెప్పాడు - అతని మాటలు విని, ప్రియవద తన భర్తతో ఇలా చెప్పింది.
యథా శృణు మయా నీతః కాలః పరమదారుణః । గతే త్వయి మునిశ్రేష్ఠ దుర్భిక్షం సముపాగతమ్
నీవు లేని సమయంలో నేను ఎంత భయంకరమైన కాలాన్ని గడిపానో విను, మునిశ్రేష్ఠా. నీవు వెళ్లిన తరువాత ఇక్కడ దుర్భిక్షం వచ్చింది.
అన్నార్థం పుత్రకాః సర్వే బభూవుశ్చాతిదుఃఖితాః । క్షుధితాన్బాలకాన్వీక్ష్య నీవారార్థం వనే వనే
అన్నం కోసం పిల్లలు అందరూ చాలా బాధపడ్డారు. ఆకలితో ఉన్న ఆ బాలురను చూసి, అడవి అడవిగా తిరిగి నీవారాన్ని వెతికాను.
భ్రాన్తాహం చిన్తయాఽఽవిష్టా కిఞ్చిత్ప్రాప్తం ఫలం తదా । ఏవం చ కతిచిన్మాసా నీవారేణాతివాహితాః
ఆందోళనతో తలతిప్పుతూ, కొంత తక్కువగా దొరికిన ఫలాన్ని తీసుకుని, కొన్ని నెలలు నీవారంతోనే కాలం గడిపాము.
తదభావే మయా కాన్త చిన్తితం మనసా పునః । న భిక్షా కిల దుర్భిక్షే నీవారా నాపి కాననే
అది కూడా దొరకకపోయినప్పుడు, ప్రియమైనవాడా, నా మనసులో మళ్లీ ఆలోచించాను. దుర్భిక్షంలో భిక్ష కూడా లేదు, అడవిలో నీవారాలు కూడా లేవు.
న వృక్షేషు ఫలాన్యాసుర్న మూలాని ధరాతలే । క్షుధయా పీడితా బాలా రుదన్తి భృశమాతురాః
చెట్లపై ఫలాలు లేవు, నేలలో మూలాలు కూడా లేవు. ఆకలితో బాధపడుతూ పిల్లలు ఎక్కువగా ఏడుస్తున్నారు.
కిం కరోమి క్వ గచ్ఛామి కిం బ్రవీమి క్షుధార్తితాన్ । ఏవం విచిన్త్య మనసా నిశ్చయస్తు మయా కృతః
నేను ఏమి చేయాలి, ఎక్కడికి వెళ్లాలి, ఆకలితో బాధపడుతున్నవారికి ఏమి చెప్పాలి? ఇలా నా మనసులో ఆలోచించి, ఒక నిర్ణయం తీసుకున్నాను.
పుత్రమేకం దదామ్యద్య కస్మైచిద్ధనినే కిల । గృహీత్వా తస్య మౌల్యం తు తేన ద్రవ్యేణ బాలకాన్
ఈ రోజు నా కొడుకులో ఒకరిని ఎవరికైనా డబ్బు కోసం ఇస్తాను. అతని విలువను తీసుకుని, ఆ డబ్బుతో మిగతా పిల్లలను పోషిస్తాను.
పాలయేఽహం క్షుధార్తాంస్తు నాన్యోపాయోఽస్తి పాలనే । ఇతి సఞ్చిన్త్య మనసా పుత్రోఽయం ప్రహితో మయా
ఆ డబ్బుతో ఆకలితో ఉన్న పిల్లలను పోషిస్తాను, ఇంకో మార్గం లేదు. ఇలా నా మనసులో ఆలోచించి, ఈ కొడుకును పంపించాను.
విక్రయార్థం మహాభాగ క్రన్దమానో భృశాతురః । క్రన్దమానం గృహీత్వైనం నిర్గతాహం గతత్రపా
అమ్మా, అమ్మా అని ఏడుస్తూ, ఎంతో బాధతో ఉన్న ఈ బాలుడిని అమ్మేందుకు తీసుకెళ్లాను. అతడిని పట్టుకుని, సిగ్గు మరిచి బయటకు వెళ్లాను.
తదా సత్యవ్రతో మార్గే మాముద్వీక్ష్య భృశాతురామ్ । పప్రచ్ఛ స చ రాజర్షిః కస్మాద్రోదితి బాలకః
అప్పుడు సత్యవ్రతుడు మార్గంలో నన్ను ఎంతో బాధతో చూసి, ఆ రాజర్షి అడిగాడు – ఈ బాలుడు ఎందుకు ఏడుస్తున్నాడు అని.
తదాహం తమువాచేదం వచనం మునిసత్తమ । విక్రయార్థం నీయతేఽసౌ బాలకోఽద్య మయా నృప
అప్పుడు నేను ఆ మునిశ్రేష్ఠునికి ఇలా చెప్పాను – రాజా, ఈ బాలుడిని నేను అమ్మేందుకు ఈ రోజు తీసుకెళ్తున్నాను.
శ్రుత్వా మే వచనం రాజా దయార్ద్రహృదయస్తతః । మామువాచ గృహం యాహి గృహీత్వైనం కుమారకమ్
నా మాటలు విని, రాజు దయతో నిండిన హృదయంతో, ఈ బాలుడిని తీసుకుని ఇంటికి వెళ్ళు అని నాకు చెప్పాడు.
భోజనార్థే కుమారాణామామిషం విహితం తవ । ప్రాపయిష్యామ్యహం నిత్యం యావన్మునిసమాగమః
నీ పిల్లలకు భోజనం కోసం నేను మాంసాన్ని ప్రతి రోజు ఇస్తాను. ముని తిరిగి వచ్చే వరకు నీకు నేను అందిస్తాను.
అహన్యహని భూపాలో వృక్షేఽస్మిన్మృగసూకరాన్ । విన్యస్య యాతి హత్వాసౌ ప్రత్యహం దయయాన్వితః
ప్రతి రోజు రాజు దయతో ఈ చెట్టుపై జింకలు, అడవి పందులను వదిలి వెళ్ళేవాడు. వాటిని వేటాడి, మాకు ఇచ్చేవాడు.
తేనైవ బాలకాః కాన్త పాలితా వృజినార్ణవాత్ । వసిష్ఠేనాథ శప్తాఽసౌ భూపతిర్మమ కారణాత్
ఆ రాజు వల్లే పిల్లలు పెద్ద కష్టాల నుండి కాపాడబడ్డారు, ప్రియమైనవాడా. కానీ నా కారణంగా వసిష్ఠుడు ఆ రాజును శపించాడు.
కస్మింశ్చిద్దివసే మాంసం న ప్రాప్తం తేన కాననే । హతా దోగ్ధ్రీ వసిష్ఠస్య తేనాసౌ కుపితో మునిః
ఒక రోజు అడవిలో మాంసం దొరకలేదు. అప్పుడు వసిష్ఠుని ఆవును చంపేశాడు. అందుకే ఆ ముని కోపంతో ఉన్నాడు.
త్రిశఙ్కురితి భూపస్య కృతం నామ మహాత్మనా । కుపితేన వధాద్ధేతోశ్చాణ్డాలశ్చ కృతో నృపః
ఆ రాజుకు 'త్రిశంకు' అనే పేరు గొప్ప ముని పెట్టాడు. కోపంతో, చంపాలనే ఉద్దేశంతో ఆ రాజును చండాలుడిగా మార్చాడు.
తేనాహం దుఃఖితా జాతా తస్య దుఃఖేన కౌశిక । శ్వపచత్వమసౌ ప్రాప్తో మత్కృతే నృపనన్దనః
దాంతో, కౌశికా! ఆ రాజు బాధతో నేను కూడా బాధపడిపోయాను. నా వల్ల రాజ కుమారుడు శ్వపచుడయ్యాడు.
యేన కేనాప్యుపాయేన భవతా నృపతేః కిల । తస్మాద్రక్షా ప్రకర్తవ్యా తపసా ప్రబలేన హ
ఏ విధమైన మార్గమైనా సరే, నువ్వు ఆ రాజును తప్పక రక్షించాలి. అందుకోసం బలమైన తపస్సు చేయాలి.
వ్యాస ఉవాచ - ఇతి భార్యావచః శ్రుత్వా కౌశికో మునిసత్తమః । తామాహ కామినీం దీనాం సాన్త్వపూర్వమరిన్దమ
వ్యాసుడు చెప్పాడు: భార్య మాటలు విన్న కౌశికుడు, ఆ మునుల్లో శ్రేష్ఠుడు, ఆ దుఃఖంతో ఉన్న స్త్రీకి ఓదార్పుగా మృదువుగా మాటలు చెప్పాడు.
విశ్వామిత్ర ఉవాచ - మోచయిష్యామి తం శాపాన్నృపం కమలలోచనే । ఉపకారః కృతో యేన కాన్తారాద్రక్షితాసి వై
విశ్వామిత్రుడు అన్నాడు: కమలలోచన! ఆ రాజు నిన్న అడవిలో నుంచి కాపాడాడు కాబట్టి, నేను అతన్ని శాపం నుండి విముక్తం చేస్తాను.
విద్యాతపోబలేనాహం కరిష్యే దుఃఖసంక్షయమ్ । ఇత్యాశ్వాస్య ప్రియాం తత్ర కౌశికః పరమార్థవిత్
జ్ఞానం, తపస్సు, బలంతో అతని బాధను పూర్తిగా తొలగిస్తాను. అలా చెప్పి కౌశికుడు తన ప్రియమైన భార్యను అక్కడ ఓదార్చాడు.
చిన్తయామాస నృపతేః కథం స్యాద్దుఃఖనాశనమ్ । సంవిమృశ్య మునిస్తత్ర జగామ యత్ర పార్థివః
రాజు బాధ ఎలా పోతుందో అని ఆ ముని ఆలోచించసాగాడు. ఆలోచించి, ఆ రాజు ఉన్న చోటికి వెళ్లాడు.
త్రిశఙ్కుః పక్వణే దీనః సంస్థితః శ్వపచాకృతిః । ఆగచ్ఛన్తం మునిం దృష్ట్వా విస్మితోఽసౌ నరాధిపః
త్రిశంకు, దుఃఖంతో, శ్వపచుడి రూపంలో శ్మశానంలో ఉండేవాడు. ముని వస్తున్నాడని చూసి ఆ రాజు ఆశ్చర్యపోయాడు.
దణ్డవన్నిపపాతోర్వ్యాం పాదయోస్తరసా మునేః । గృహీత్వా తం కరే భూపం పతితం కౌశికస్తదా
ఆ రాజు వెంటనే ముని పాదాల దగ్గర భూమిపై దండవతంగా పడ్డాడు. కౌశికుడు అప్పుడతన్ని చేతితో పట్టుకుని లేపాడు.
ఉత్థాప్యోవాచ వచనం సాన్త్వపూర్వం ద్విజోత్తమః । మత్కృతే త్వం మహీపాల శప్తోఽసి మునినా యతః
అతన్ని లేపి, ద్విజులలో శ్రేష్ఠుడు మృదువుగా ఇలా అన్నాడు: 'రాజా! నా వల్లనే నువ్వు ముని చేత శపింపబడ్డావు.'
వాఞ్ఛితం తే కరిష్యామి బ్రూహి కిం కరవాణ్యహమ్ । రాజోవాచ - మయా సమ్ప్రార్థితః పూర్వం వసిష్ఠో మఖహేతవే
నీ కోరిక నెరవేర్చుతాను. చెప్పు, నేను ఏం చేయాలి? రాజు అన్నాడు: పూర్వం యజ్ఞం కోసం వసిష్ఠుడిని నేను వేడుకున్నాను.
మాం యాజయ మునిశ్రేష్ఠ కరోమి మఖముత్తమమ్ । యథేష్టం కురు విప్రేన్ద్ర యథా స్వర్గం వ్రజామ్యహమ్
మునిశ్రేష్ఠా! నన్ను యజ్ఞానికి యాజకుడిగా చేయి. నేను గొప్ప యజ్ఞం చేస్తాను. బ్రాహ్మణులలో శ్రేష్ఠుడా! నువ్వు ఇష్టమైనట్లు చేసి, నేను స్వర్గానికి వెళ్లేలా చేయి.