దుర్లభం ఖలు మానుష్యం తత్రాపి చ ద్విజన్మతా । ద్విజత్వే బ్రాహ్మణత్వం చ దుర్లభం వేత్సి కిం న హి
మనుష్య జన్మ దొరకడం చాలా అరుదు, అందులోనూ ద్విజులలో పుట్టడం ఇంకా అరుదు. ద్విజులలో బ్రాహ్మణత్వం మరింత అరుదు — ఇది నీకు తెలియదా?
దుష్టాహారో న కర్తవ్యః సర్వథా లోకమిచ్ఛతా । అగ్రాహ్యా మనునా ప్రోక్తాః కర్మణా సప్త చాన్త్యజాః
ప్రపంచాన్ని కోరేవాడు ఎప్పుడూ అపవిత్రమైన ఆహారం తినకూడదు. మనువు చెప్పినట్టు, ఏడు అంత్యజులు కర్మలకు అనర్హులు.
త్యాజ్యోఽహం కర్మణా విప్ర శ్వపచో నాత్ర సంశయః । నివారయామి భక్ష్యాత్త్వాం న లోభేనాఞ్జసా ద్విజ
ఓ బ్రాహ్మణా, నేను కర్మలకు అనర్హుడిని, శునకాహారుడిని — ఇందులో సందేహం లేదు. నేను మాంసం తినకుండా నిన్ను ఆపుతున్నాను, లోభంతో కాదు, ద్విజుడా.
వర్ణసఙ్కరదోషోఽయం మా యాతు త్వాం ద్విజోత్తమ । విశ్వామిత్ర ఉవాచ సత్యం వదసి ధర్మజ్ఞ మతిస్తే విశదాన్త్యజ
ఇది వర్ణసంకర దోషం, అది నీకు కలగకూడదు, బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా. విశ్వామిత్రుడు అన్నాడు: నీవు నిజమే చెప్పావు, ధర్మాన్ని తెలిసినవాడవు, నీ మనస్సు నిర్మలంగా ఉంది, అంత్యజా.
తథాప్యాపది ధర్మస్య సూక్ష్మమార్గం బ్రవీమ్యహమ్ । దేహస్య రక్షణం కార్యం సర్వథా యది మానద
అయినా, కష్టకాలంలో ధర్మానికి సూక్ష్మమైన మార్గాన్ని చెబుతున్నాను. శరీరాన్ని రక్షించుకోవడం ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ అవసరం, మాన్యుడా.
పాపస్యాన్తే పునః కార్యం ప్రాయశ్చిత్తం విశుద్ధయే । దుర్గతిస్తు భవేత్పాపాదనాపది న చాపది
పాపం చేసిన తర్వాత, పవిత్రత కోసం ప్రాయశ్చిత్తం చేయాలి. కష్టకాలంలో కాదు, సాధారణ సమయంలోనే పాపం వల్ల దుస్థితి వస్తుంది.
మరణాత్క్షుధితస్యాథ నరకో నాత్ర సంశయః । తస్మాత్క్షుధాపహరణం కర్తవ్యం శుభమిచ్ఛతా
ఆకలితో ఉన్నవాడు చనిపోతే నరకానికి పోతాడు — ఇందులో సందేహం లేదు. అందుకే శుభం కోరేవాడు ఆకలిని తొలగించాలి.
తేనాహం చౌర్యధర్మేణ దేహం రక్షేఽప్యథాన్త్యజ । అవర్షణే చ చౌర్యేణ యత్పాపం కథితం బుధైః
అందువల్ల, దొంగతన ధర్మంతో నా శరీరాన్ని రక్షిస్తున్నాను, అంత్యజా. కరువు సమయంలో దొంగతనంతో చేసే పాపాన్ని జ్ఞానులు ఎలా వివరించారో...
యో న వర్షతి పర్జన్యస్తత్తు తస్మై భవిష్యతి । ఇత్యుక్తే వచనే కాన్తే పర్జన్యః సహసాపతత్
వాన కురిసే మేఘం వర్షించకపోతే, అతనికి అదే జరుగుతుంది అని చెప్పగానే, ప్రియమైనవాడా, వెంటనే ఆ మేఘం గట్టిగా వర్షించసాగింది.
గగనాద్ధస్తిహస్తాభిర్ధారాభిరభికాఙ్క్షితః । ముదితోఽహం ఘనం వీక్ష్య వర్షన్తం విద్యుతా సహ
ఆకాశం నుంచి ఏనుగు సుంతి లాంటి గొప్ప నీటి ధారలు మనం కోరుకున్నట్లే కురిశాయి. మేఘం మెరుపులతో కలిసి వర్షించడాన్ని చూసి నేను ఎంతో ఆనందించాను.
తదాహం తద్గృహం త్యక్త్వా నిఃసృతః పరయా ముదా । కథయ త్వం వరారోహే కాలో నీతస్త్వయా కథమ్
అప్పుడు నేను ఆ ఇంటిని వదిలి, ఎంతో సంతోషంతో బయటకు వచ్చాను. అందమైనవాడా, నా లేని సమయంలో నువ్వు కాలాన్ని ఎలా గడిపావో చెప్పు.
కాన్తారే పరమః క్రూరః క్షయకృత్ప్రాణినామిహ । వ్యాస ఉవాచ - ఇతి తస్య వచః శ్రుత్వా పతిమాహ ప్రియంవదా
అరణ్యంలో ఉన్న జీవులకు అత్యంత క్రూరమైన, ప్రాణాలను హరించే విపత్తు సంభవించింది. వ్యాసుడు ఇలా చెప్పాడు - అతని మాటలు విని, ప్రియవద తన భర్తతో ఇలా చెప్పింది.
యథా శృణు మయా నీతః కాలః పరమదారుణః । గతే త్వయి మునిశ్రేష్ఠ దుర్భిక్షం సముపాగతమ్
నీవు లేని సమయంలో నేను ఎంత భయంకరమైన కాలాన్ని గడిపానో విను, మునిశ్రేష్ఠా. నీవు వెళ్లిన తరువాత ఇక్కడ దుర్భిక్షం వచ్చింది.
అన్నార్థం పుత్రకాః సర్వే బభూవుశ్చాతిదుఃఖితాః । క్షుధితాన్బాలకాన్వీక్ష్య నీవారార్థం వనే వనే
అన్నం కోసం పిల్లలు అందరూ చాలా బాధపడ్డారు. ఆకలితో ఉన్న ఆ బాలురను చూసి, అడవి అడవిగా తిరిగి నీవారాన్ని వెతికాను.
భ్రాన్తాహం చిన్తయాఽఽవిష్టా కిఞ్చిత్ప్రాప్తం ఫలం తదా । ఏవం చ కతిచిన్మాసా నీవారేణాతివాహితాః
ఆందోళనతో తలతిప్పుతూ, కొంత తక్కువగా దొరికిన ఫలాన్ని తీసుకుని, కొన్ని నెలలు నీవారంతోనే కాలం గడిపాము.
తదభావే మయా కాన్త చిన్తితం మనసా పునః । న భిక్షా కిల దుర్భిక్షే నీవారా నాపి కాననే
అది కూడా దొరకకపోయినప్పుడు, ప్రియమైనవాడా, నా మనసులో మళ్లీ ఆలోచించాను. దుర్భిక్షంలో భిక్ష కూడా లేదు, అడవిలో నీవారాలు కూడా లేవు.
న వృక్షేషు ఫలాన్యాసుర్న మూలాని ధరాతలే । క్షుధయా పీడితా బాలా రుదన్తి భృశమాతురాః
చెట్లపై ఫలాలు లేవు, నేలలో మూలాలు కూడా లేవు. ఆకలితో బాధపడుతూ పిల్లలు ఎక్కువగా ఏడుస్తున్నారు.
కిం కరోమి క్వ గచ్ఛామి కిం బ్రవీమి క్షుధార్తితాన్ । ఏవం విచిన్త్య మనసా నిశ్చయస్తు మయా కృతః
నేను ఏమి చేయాలి, ఎక్కడికి వెళ్లాలి, ఆకలితో బాధపడుతున్నవారికి ఏమి చెప్పాలి? ఇలా నా మనసులో ఆలోచించి, ఒక నిర్ణయం తీసుకున్నాను.
పుత్రమేకం దదామ్యద్య కస్మైచిద్ధనినే కిల । గృహీత్వా తస్య మౌల్యం తు తేన ద్రవ్యేణ బాలకాన్
ఈ రోజు నా కొడుకులో ఒకరిని ఎవరికైనా డబ్బు కోసం ఇస్తాను. అతని విలువను తీసుకుని, ఆ డబ్బుతో మిగతా పిల్లలను పోషిస్తాను.
పాలయేఽహం క్షుధార్తాంస్తు నాన్యోపాయోఽస్తి పాలనే । ఇతి సఞ్చిన్త్య మనసా పుత్రోఽయం ప్రహితో మయా
ఆ డబ్బుతో ఆకలితో ఉన్న పిల్లలను పోషిస్తాను, ఇంకో మార్గం లేదు. ఇలా నా మనసులో ఆలోచించి, ఈ కొడుకును పంపించాను.
విక్రయార్థం మహాభాగ క్రన్దమానో భృశాతురః । క్రన్దమానం గృహీత్వైనం నిర్గతాహం గతత్రపా
అమ్మా, అమ్మా అని ఏడుస్తూ, ఎంతో బాధతో ఉన్న ఈ బాలుడిని అమ్మేందుకు తీసుకెళ్లాను. అతడిని పట్టుకుని, సిగ్గు మరిచి బయటకు వెళ్లాను.
తదా సత్యవ్రతో మార్గే మాముద్వీక్ష్య భృశాతురామ్ । పప్రచ్ఛ స చ రాజర్షిః కస్మాద్రోదితి బాలకః
అప్పుడు సత్యవ్రతుడు మార్గంలో నన్ను ఎంతో బాధతో చూసి, ఆ రాజర్షి అడిగాడు – ఈ బాలుడు ఎందుకు ఏడుస్తున్నాడు అని.
తదాహం తమువాచేదం వచనం మునిసత్తమ । విక్రయార్థం నీయతేఽసౌ బాలకోఽద్య మయా నృప
అప్పుడు నేను ఆ మునిశ్రేష్ఠునికి ఇలా చెప్పాను – రాజా, ఈ బాలుడిని నేను అమ్మేందుకు ఈ రోజు తీసుకెళ్తున్నాను.
శ్రుత్వా మే వచనం రాజా దయార్ద్రహృదయస్తతః । మామువాచ గృహం యాహి గృహీత్వైనం కుమారకమ్
నా మాటలు విని, రాజు దయతో నిండిన హృదయంతో, ఈ బాలుడిని తీసుకుని ఇంటికి వెళ్ళు అని నాకు చెప్పాడు.
భోజనార్థే కుమారాణామామిషం విహితం తవ । ప్రాపయిష్యామ్యహం నిత్యం యావన్మునిసమాగమః
నీ పిల్లలకు భోజనం కోసం నేను మాంసాన్ని ప్రతి రోజు ఇస్తాను. ముని తిరిగి వచ్చే వరకు నీకు నేను అందిస్తాను.
అహన్యహని భూపాలో వృక్షేఽస్మిన్మృగసూకరాన్ । విన్యస్య యాతి హత్వాసౌ ప్రత్యహం దయయాన్వితః
ప్రతి రోజు రాజు దయతో ఈ చెట్టుపై జింకలు, అడవి పందులను వదిలి వెళ్ళేవాడు. వాటిని వేటాడి, మాకు ఇచ్చేవాడు.
తేనైవ బాలకాః కాన్త పాలితా వృజినార్ణవాత్ । వసిష్ఠేనాథ శప్తాఽసౌ భూపతిర్మమ కారణాత్
ఆ రాజు వల్లే పిల్లలు పెద్ద కష్టాల నుండి కాపాడబడ్డారు, ప్రియమైనవాడా. కానీ నా కారణంగా వసిష్ఠుడు ఆ రాజును శపించాడు.
కస్మింశ్చిద్దివసే మాంసం న ప్రాప్తం తేన కాననే । హతా దోగ్ధ్రీ వసిష్ఠస్య తేనాసౌ కుపితో మునిః
ఒక రోజు అడవిలో మాంసం దొరకలేదు. అప్పుడు వసిష్ఠుని ఆవును చంపేశాడు. అందుకే ఆ ముని కోపంతో ఉన్నాడు.
త్రిశఙ్కురితి భూపస్య కృతం నామ మహాత్మనా । కుపితేన వధాద్ధేతోశ్చాణ్డాలశ్చ కృతో నృపః
ఆ రాజుకు 'త్రిశంకు' అనే పేరు గొప్ప ముని పెట్టాడు. కోపంతో, చంపాలనే ఉద్దేశంతో ఆ రాజును చండాలుడిగా మార్చాడు.
తేనాహం దుఃఖితా జాతా తస్య దుఃఖేన కౌశిక । శ్వపచత్వమసౌ ప్రాప్తో మత్కృతే నృపనన్దనః
దాంతో, కౌశికా! ఆ రాజు బాధతో నేను కూడా బాధపడిపోయాను. నా వల్ల రాజ కుమారుడు శ్వపచుడయ్యాడు.