తత్ర కృత్యా సముత్పన్నా చ్యవనస్య తపోబలాత్ । ప్రబలః పురుషః క్రూరో బృహత్కాయో మహాసురః
అక్కడ చ్యవనుని తపస్సు బలంతో, ఒక భయంకరమైన, గొప్ప శక్తి కలిగిన, పెద్దదేహం గల అసురుడు 'కృత్య' అనే పేరుతో పుట్టాడు.
మదో నామ మహాఘోరో భయదః ప్రాణినామిహ । శరీరే పర్వతాకారస్తీక్ష్ణదంష్ట్రో మయానకః
అతని పేరు మదుడు. అతడు అత్యంత భయంకరుడు, అన్ని ప్రాణులకు భయాన్ని కలిగించేవాడు. అతని శరీరం పర్వతంలా, పదునైన పళ్లతో, భయానకమైన రూపంతో ఉన్నాడు.
చతస్రశ్చాయతా దంష్ట్రా యోజనానాం శతం శతమ్ । ఇతరే త్వస్య దశనా బభూవుర్దశయోజనాః
అతనికి నాలుగు పొడవైన పళ్ళు, ఒక్కోటి వంద యోజనాల పొడవు; మిగతా పళ్ళు ఒక్కోటి పది యోజనాల పొడవు.
బాహూ పర్వతసంకాశావాయతౌ క్రూరదర్శనౌ । జిహ్వా తు భీషణా క్రూరా లేలిహానా నభస్తలమ్
అతని చేతులు పర్వతాల్లా, పొడవుగా, భయంకరంగా కనిపించేవి; అతని నాలిక భయానకంగా, క్రూరంగా, ఆకాశాన్ని తుడిచేలా బయటకు వచ్చేది.
గ్రీవా తు గిరిశృఙ్గాభా కఠినా భీషణా భృశమ్ । నఖా వ్యాఘ్రనఖప్రఖ్యాః కేశాశ్చాతీవభీషణాః
అతని మెడ పర్వత శిఖరంలా, బలంగా, చాలా భయంకరంగా ఉండేది; అతని గోర్లు పులి గోర్లలా, జుట్టు కూడా అత్యంత భయానకంగా ఉండేది.
శరీరం కజ్జలాభం చ తస్య చాస్యం భయానకమ్ । నేత్రే దావానలప్రఖ్యే భీషణేఽతిభయానకే
అతని శరీరం ముదురు నలుపుగా, ముఖం భయంకరంగా, కళ్ళు అరణ్యాగ్ని వంటివిగా, భయానకంగా, మరింత భయపెట్టేవిగా మెరుస్తూ ఉండేవి.
హనురేకా స్థితా తస్య భూమావేకా దివం గతా । ఏవంవిధః సముత్పన్నో మదో నామ బృహత్తనుః
అతని ఒక దవడ భూమిపై, మరొకటి ఆకాశాన్ని తాకేలా ఉండేది. ఇలా మదుడు అనే గొప్ప దేహం గల అసురుడు జన్మించాడు.
తం విలోక్య సురాః సర్వే భయమాజగ్మురంహసా । ఇన్ద్రోఽపి భయసంత్రస్తో యుద్ధాయ న మనో దధే
అతన్ని చూసి అందరు దేవతలు ఒక్కసారిగా భయంతో వణికిపోయారు; ఇంద్రుడికూడా భయంతో యుద్ధానికి మనసు పెట్టలేకపోయాడు.
దైత్యోఽపి వదనే కామం వజ్రమాదాయ సంస్థితః । వ్యాప్తం నభో ఘోరదృష్టిర్గ్రసన్నివ జగత్త్రయమ్
ఆ అసురుడు తన నోట్లో వజ్రాన్ని పెట్టుకొని, భయంకరంగా ఆకాశాన్ని నిండిపోయేలా చూశాడు, మూడు లోకాలను మింగబోతున్నట్టు కనిపించాడు.
స భక్ష్యయిష్యన్సంక్రుద్ధః శతక్రతుముపాద్రవత్ । చక్రుశుశ్చ సురాః సర్వే హా హతాః స్మేతి సంస్థితాః
ఆయన కోపంతో, ఇంద్రుణ్ణి తినేయడానికి పరుగెత్తాడు; అందరు దేవతలు 'అయ్యో, మేము నశించాము!' అని అరవుతూ, అశక్తులుగా నిలబడ్డారు.
ఇన్ద్రః స్తమ్భితబాహుస్తు ముముక్షుర్వజ్రమన్తికాత్ । న శశాక పవిం తస్మిన్ప్రహర్తుం పాకశాసనః
ఇంద్రుడు తన చేయి కదలక, దగ్గర నుంచే వజ్రాన్ని విసరాలని అనుకున్నా, పాకశాసనుడు ఆ అసురునిపై దెబ్బకొట్టలేకపోయాడు.
వజ్రహస్తః సురేశానస్తం వీక్ష్య కాలసన్నిభమ్ । సస్మార మనసా తత్ర గురుం సమయకోవిదమ్
వజ్రాన్ని పట్టుకున్న దేవేంద్రుడు, ఆ కాలంలాంటి భయంకరుడిని చూసి, తన మనసులో గురువైన బృహస్పతిని స్మరించాడు.
స్మరణాదాజగామాశు బృహస్పతిరుదారధీః । గురుస్తత్సమయం దృష్ట్వా విపత్తిసదృశం మహత్
ఇంద్రుడు గురువుని స్మరించగానే, మహాబుద్ధి కలిగిన బృహస్పతి వెంటనే వచ్చాడు; ఆ పరిస్థితిని చూసి, అది పెద్ద అపాయం అని గ్రహించాడు.
విచార్య మనసా కృత్యం తమువాచ శచీపతిమ్ । దుఃసాధ్యోఽయం మహామన్త్రైస్త్వయం వజ్రేణ వాసవ
ఏం చేయాలో ఆలోచించి, శచీపతిని చూచి ఇలా అన్నాడు: 'వసవా! ఈ అసురుణ్ణి నువ్వు ఎంత గొప్ప మంత్రాలు, వజ్రంతోనూ జయించలేవు.'
అసురో మదసంజ్ఞస్తు యజ్ఞకుణ్డాత్సముత్థితః । తపోబలమృషేః సమ్యక్ చ్యవనస్య మహాబలః
ఈ మదుడు అనే అసురుడు యజ్ఞకుండం నుంచి పుట్టాడు; అతడిలో చ్యవన మహర్షి తపస్సు యొక్క సంపూర్ణ శక్తి ఉంది.
అనివార్యో హ్యయం శత్రుస్త్వయా దేవైస్తథా మయా । శరణం యాహి దేవేశ చ్యవనస్య మహాత్మనః
ఈ శత్రువును నువ్వు, మేము, ఇతర దేవతలు ఎవరూ ఎదుర్కోలేము; కాబట్టి దేవేంద్రా! మహాత్ముడైన చ్యవనుని ఆశ్రయించు.
స నివారయితా నూనం కృత్యామాత్మకృతాం కిల । న నివారయితుం శక్తాః శక్తిభక్తరుషం క్వచిత్
తాను చేసిన పనిని తానే ఆపగలడు, కాని దేవీశక్తితో నిండిన భక్తుడి కోపాన్ని ఎవరూ ఆపలేరు.
వ్యాస ఉవాచ - ఇత్యుక్తో గురుణా శక్రస్తదాగచ్ఛన్మునిం ప్రతి । ప్రణమ్య శిరసా నమ్రః తమువాచ భయాన్వితః
వ్యాసుడు చెప్పాడు — గురువు ఇలా చెప్పిన తరువాత, ఇంద్రుడు ఆ మునిని దగ్గరకు వెళ్లి, తలవంచి భయంతో నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు.
క్షమస్వ మునిశార్దూల శమయాసురముద్యతమ్ । ప్రసన్నో భవ సర్వజ్ఞ వచనం తే కరోమ్యహమ్
మహామునీశ్వరా! నన్ను క్షమించండి. మీరు సృష్టించిన అసురుడిని శాంతింపజేయండి. సర్వజ్ఞుడైన మీరు అనుగ్రహించండి. మీరు చెప్పినట్లు నేను చేస్తాను.
సోమార్హావశ్వినావేతావద్యప్రభృతి భార్గవ । భవిష్యతః సత్యమేతద్వచో విప్ర ప్రసీద మే
భార్గవా! ఇకపై సోముడు, అశ్వినిదేవతలు సోమపానం చేయటానికి అర్హులు. ఇది నిజం, బ్రాహ్మణా! దయచేసి నాపై ప్రసన్నంగా ఉండండి.
మిథ్యా తే నోద్యమో హ్యేష భవత్యేవ తపోధన । జానే త్వమపి ధర్మజ్ఞ మిథ్యా నైవ కరిష్యసి
తపస్సుతో నిండినవాడా! నీ ప్రయత్నం వృథా కాదు. నీకు ధర్మజ్ఞానం ఉంది. నువ్వు అసత్యంగా ఏమీ చేయవు అని నాకు తెలుసు.
సోమపావశ్వినావేతౌ త్వత్కృతౌ చ సదైవే హి । భవిష్యతశ్చ శర్యాతేః కీర్తిస్తు విపులా భవేత్
నీ నిర్ణయంతో సోముడు, అశ్వినులు ఎప్పుడూ సోమపానం చేస్తారు. అలాగే శర్యాతి మహిమ ప్రపంచంలో విస్తరిస్తుంది.
మయా యద్ధి కృతం కర్మ సర్వథా మునిసత్తమ । పరీక్షార్థం తు విజ్ఞేయం తవ వీర్యప్రకాశనమ్
మహామునీశ్వరా! నేను చేసిన కార్యం అన్నీ నీ శక్తిని పరీక్షించేందుకు, నీ పరాక్రమాన్ని చూపించేందుకు మాత్రమే చేశాను అని తెలుసుకో.
ప్రసాదం కురు మే బ్రహ్మన్ మదం సంహర చోత్థితమ్ । కల్యాణం సర్వదేవానాం తథా భూయో విధీయతామ్
బ్రాహ్మణా! నాపై దయ చూపండి. నాలో పుట్టిన అహంకారాన్ని తొలగించండి. మళ్లీ దేవతలందరికీ మంగళం కలగనివ్వండి.
ఏవముక్తస్తు శక్రేణ చ్యవనః పరమార్థవిత్ । సంజహార తపః కోపం సముత్పన్నం విరోధజమ్
ఇంద్రుడు ఇలా చెప్పిన తరువాత, పరమార్థాన్ని తెలిసిన చ్యవనుడు తమ మధ్య కలిగిన విరోధంతో పుట్టిన తపస్సు కోపాన్ని విడిచిపెట్టాడు.
దేవమాశ్వాస్య సంవిగ్నం భార్గవస్తు మదం తతః । వ్యభజత్స్త్రీషు పానేషు ద్యూతేషు మృగయాసు చ
భార్గవుడు భయంతో ఉన్న దేవునికి ధైర్యం చెప్పి, తన అహంకారాన్ని స్త్రీలు, మద్యం, జూదం, వేటలలో విభజించాడు.
మదం విభజ్య దేవేన్ద్రమాశ్వాస్య చకితం భియా । సంస్థాప్య చ సురాన్సర్వాన్మఖం తస్య న్యవర్తయత్
తన అహంకారాన్ని విడగొట్టి, భయపడుతున్న ఇంద్రునికి ధైర్యం చెప్పి, అన్ని దేవతలను స్థిరపరిచి వారి యజ్ఞాన్ని పూర్తిచేశాడు.
తతస్తు సంస్కృతం సోమం వాసవాయ మహాత్మనే । అశ్విభ్యాం సర్వధర్మాత్మా పాయయామాస భార్గవః
తరువాత శుద్ధమైన సోమరసాన్ని ధర్మాత్ముడైన భార్గవుడు వాసవునికి, అశ్వినిదేవతలకు పానార్థం ఇచ్చాడు.
ఏవం తౌ చ్యవనేనార్యావశ్వినౌ రవిపుత్రకౌ । విహితౌ సోమపౌ రాజన్ సర్వథా తపసో బలాత్
ఇలా చ్యవనుని తపస్సు బలంతో, సూర్యుని కుమారులైన అశ్వినులు రాజా! సోమపానానికి అర్హులయ్యారు.
సరస్తదపి విఖ్యాతం జాతం యూపవిమణ్డితమ్ । ఆశ్రమస్తు మునేః సమ్యక్ పృథివ్యాం విశ్రుతోఽభవత్
ఆ సరస్సు యజ్ఞస్తంభాలతో అలంకరించబడి ప్రసిద్ధి చెందింది. ఆ ముని ఆశ్రమం భూమిపై అంతటా పేరుగాంచింది.