సాలైస్తాలైస్తమాలైశ్చ చమ్పకైః పనసైస్తథా । ఆమ్రైర్నీపైర్మధూకైశ్చ మాధవీమణ్డపావృతమ్
ఆ ప్రదేశం సాల, తాళ, తమాల, చంపక, పనస, మామిడి, నీప, మధూక వృక్షాలతో, మాధవీ లతలతో కూడిన మండపంతో కప్పబడి ఉంది.
దాడిమైర్నారికేలైశ్చ కదలీఖణ్డమణ్డితమ్ । యూథికామాలతీకున్దపుష్పవల్లీసమావృతమ్
దానిని దాడిమ, కొబ్బరి, అరటి చెట్ల సమూహాలు అలంకరించాయి. యూతిక, మాలతి, కుందపూల లతలు చుట్టుముట్టాయి.
హంసకారణ్డవాకీర్ణం కీచకధ్వనినాదితమ్ । భ్రమరాలిరుతారామం వనం సర్వసుఖావహమ్
ఆ అడవి హంసలు, నెమళ్ళు నిండినది. కీచక పక్షుల స్వరాలతో మారుమోగింది. తేనెటీగల మ్రోగుతో ఆనందాన్ని పంచింది.
దృష్ట్వా ప్రముదితో రాజా సుద్యుమ్నః సేవకైర్వృతః । వృక్షాన్సుపుష్పితాన్వీక్ష్య కోకిలారావమణ్డితాన్
ఆ అందాన్ని చూసి, సుద్యుమ్నుడు ఆనందంతో, సేవకులతో కలిసి, పుష్పాలతో నిండిన వృక్షాలను, కోకిలల గానంతో అలంకరించబడిన వాటిని చూశాడు.
ప్రవిష్టస్తత్ర రాజర్షిః స్త్రీత్వమాప క్షణాత్తతః । అశ్వోఽపి వడవా జాతశ్చిన్తావిష్టః స భూపతిః
ఆ ప్రదేశంలోకి ప్రవేశించిన వెంటనే, ఆ రాజర్షి ఒక్కసారిగా స్త్రీగా మారిపోయాడు. అతని గుర్రం కూడా ఆడ గుర్రంగా మారింది. రాజు చింతతో నిండిపోయాడు.
కిమేతదితి చిన్తార్తశ్చిన్త్యమానః పునః పునః । దుఃఖం బహుతరం ప్రాప్తః సుద్యుమ్నో లజ్జయాన్వితః
ఇది ఏమిటో అని, సుద్యుమ్నుడు మళ్లీ మళ్లీ ఆలోచిస్తూ, తీవ్రమైన దుఃఖంలో మునిగిపోయాడు. సిగ్గుతో నిండిపోయాడు.
కిం కరోమి కథం యామి గృహం స్త్రీభావసంయుతః । కథం రాజ్యం కరిష్యామి కేన వా వఞ్చితో హ్యహమ్
నేను ఏమి చేయాలి? ఈ స్త్రీ రూపంలో బంధించబడి, ఇంటికి ఎలా వెళ్లగలను? రాజ్యం ఎలా పాలించగలను? నన్ను ఎవరు మోసగించారో తెలియదు.
ఋషయ ఊచుః సూతాశ్చర్యమిదం ప్రోక్తం త్వయా యల్లోమహర్షణ । సుద్యుమ్నః స్త్రీత్వమాపన్నో భూపతిర్దేవసన్నిభః
ఋషులు ఇలా అన్నారు: సూతా, లోమహర్షణా! నీవు చెప్పింది ఆశ్చర్యంగా ఉంది. దేవతలకు సమానమైన రాజు సుద్యుమ్నుడు స్త్రీగా మారిపోయాడని వినడం నిజంగా ఆశ్చర్యమే.
కిం తత్కారణమాచక్ష్వ వనే తత్ర మనోహరే । కిం కృతం తేన రాజ్ఞా చ విస్తరం వద సువ్రత
అది ఎందుకు జరిగింది? ఆ మోహకరమైన అడవిలో ఏమి జరిగిందో వివరంగా చెప్పు. ఆ రాజు ఏం చేశాడో పూర్తిగా వివరించు, ఓ సువ్రతా.
సూత ఉవాచ ఏకదా గిరిశం ద్రష్టుమృషయః సనకాదయః । దిశో వితిమిరాభాసాః కుర్వన్తః సముపాగమన్
సూతుడు ఇలా చెప్పాడు: ఒకసారి సనకాది ఋషులు, గిరిశుడిని దర్శించేందుకు, చుట్టూ చీకటి తొలగినట్లు ఆ దిశలను ప్రకాశింపజేస్తూ అక్కడికి వచ్చారు.
తస్మింశ్చ సమయే తత్ర శఙ్కరః ప్రమదాయుతః । క్రీడాసక్తో మహాదేవో వివస్త్రా కామినీ శివా
అప్పటికి అక్కడ శంకరుడు, అనేక స్త్రీలతో చుట్టుముట్టబడి, క్రీడలో మునిగిపోయి ఉన్నాడు. మహాదేవుడు, తన ప్రియమైన శివతో కలిసి, ఆమె కూడా వస్ర్తం లేకుండా, కోరికతో ఉన్నారు.
ఉత్సఙ్గే సంస్థితా భర్తూ రమమాణా మనోరమా । తాన్విలోక్యామ్బికా దేవీ వివస్త్రా వ్రీడితా భృశమ్
ఆ అందమైన అమ్మవారు, భర్త మడిలో ఆనందంగా ఉండగా, ఋషులను చూసి, వస్ర్తం లేకుండా ఉండటంతో చాలా సిగ్గుపడ్డారు.
భర్తురఙ్కాత్సముత్థాయ వస్త్రమాదాయ పర్యధాత్ । లజ్జావిష్టా స్థితా తత్ర వేపమానాతిమానినీ
భర్త మడిలో నుంచి లేచి, ఒక వస్త్రాన్ని తీసుకుని కప్పుకుని, సిగ్గుతో వణుకుతూ, గర్వంగా అక్కడ నిలబడ్డారు.
ఋషయోఽపి తయోర్వీక్ష్య ప్రసఙ్గం రమమాణయోః । పరివృత్య యయుస్తూర్ణం నరనారాయణాశ్రమమ్
ఆ ఇద్దరి మధ్య స్నేహాన్ని, ఆనందాన్ని చూసిన ఋషులు, వెంటనే ముఖం తిప్పి, నరనారాయణాశ్రమానికి వెళ్లిపోయారు.
హ్రీయుతాం కామినీం వీక్ష్య ప్రోవాచ భగవాన్హరః । కథం లజ్జాతురాసి త్వం సుఖం తే ప్రకరోమ్యహమ్
సిగ్గుతో ఉన్న, కోరికతో ఉన్న అమ్మవారిని చూసి, భగవంతుడు హరుడు ఇలా అన్నాడు: 'నీవు ఎందుకు సిగ్గుపడుతున్నావు? నేను నిన్ను సంతోషపెట్టుతాను.'
అద్యప్రభృతి యో మోహాత్పుమాన్కోఽపి వరాననే । వనం చ ప్రవిశేదేతత్స వై యోషిద్భవిష్యతి
ఈ రోజు నుండి, ఓ సుందర ముఖినీ! ఎవరు మోహంతో ఈ అడవిలోకి అడుగు పెడితే, వారు స్త్రీలుగా మారిపోతారు.
ఇతి శప్తం వనం తేన యే జానన్తి జనాః క్వచిత్ । వర్జయన్తీహ తే కామం వనం దోషసమృద్ధిమత్
ఆ శాపం వల్ల, ఈ విషయం తెలిసిన వారు, తప్పులతొ నిండిన ఈ అడవిని తమ ఇష్టానుసారం దూరంగా ఉంచుతారు.
సుద్యుమ్నస్తు తదజ్ఞానాత్ప్రవిష్టః సచివైః సహ । తథైవ స్త్రీత్వమాపన్నస్తైః సహేతి న సంశయః
కాని, సుద్యుమ్నుడు తెలియకుండానే తన మంత్రులతో కలిసి ఆ అడవిలోకి ప్రవేశించాడు. అందుకే అతనూ, అతని తోడుళ్లూ స్త్రీలుగా మారిపోయారు — ఇందులో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
చిన్తావిష్టః స రాజర్షిర్న జగామ గృహం హ్రియా । విచచార బహిస్తస్మాద్వనదేశాదితస్తతః
ఆ రాజర్షి మనసులో చింతతో, సిగ్గుతో ఇంటికి తిరిగి వెళ్లలేదు. అడవి ప్రాంతంలో ఇక్కడ అక్కడ తిరుగుతూ ఉండిపోయాడు.
ఇలేతి నామ సమ్ప్రాప్తం స్త్రీత్వే తేన మహాత్మనా । విచరంస్తత్ర సమ్ప్రాప్తో బుధః సోమసుతో యువా
అప్పుడు ఆ మహాత్ముడు స్త్రీగా మారి 'ఇలా' అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి పొందాడు. అలా తిరుగుతూ ఉండగా, సోముని కుమారుడు, యవ్వనంతో ఉన్న బుధుడు అక్కడికి వచ్చాడు.
స్త్రీభిః పరివృతాం తాం తు దృష్ట్వా కాన్తాం మనోరమామ్ । హావభావకలాయుక్తాం చకమే భగవామ్బుధః
ఆమెను, చుట్టూ స్త్రీలతో, అందంగా, ఆకర్షణీయంగా, హావభావాలతో నిండినవాడిగా చూసిన బుధుడు, ఆమెను కోరాడు.
సాపి తం చకమే కాన్తం బుధం సోమసుతం పతిమ్ । సంయోగస్తత్ర సఞ్జాతస్తయోః ప్రేమ్ణా పరస్పరమ్
ఆమె కూడా సోముని కుమారుడైన బుధుని తన భర్తగా కోరింది. ఇద్దరి మధ్య పరస్పర ప్రేమతో కలయిక ఏర్పడింది.
స తస్యాం జనయామాస పురూరవసమాత్మజమ్ । ఇలాయాం సోమపుత్రస్తు చక్రవర్తినముత్తమమ్
ఆ ఇలాలో బుధుడు, సోముని కుమారుడు, పురూరవుని అనే గొప్ప చక్రవర్తిని పుట్టించాడు.
సా ప్రాసూత సుతం బాలా చిన్తావిష్టా వనే స్థితా । సస్మార స్వకులాచార్యం వసిష్ఠం మునిసత్తమమ్
ఆమె అడవిలో ఉండగా, మనసులో చింతతో, కుమారుణ్ని ప్రసవించింది. వెంటనే తన వంశాచార్యుడైన మహర్షి వశిష్ఠుని స్మరించింది.
స తదాస్య దశాం దృష్ట్వా సుద్యుమ్నస్య కృపాన్వితః । అతోషయన్మహాదేవం శఙ్కరం లోకశఙ్కరమ్
సుద్యుమ్నుని పరిస్థితిని చూసి, అతనిపై కరుణతో నిండిన వసిష్ఠుడు, లోకాలకు మంగళకరుడైన మహాదేవుడు శంకరుని ప్రసన్నం చేయాలని ప్రయత్నించాడు.
తస్మై స భగవాంస్తుష్టః ప్రదదౌ వాఞ్ఛితం వరమ్ । వసిష్ఠః ప్రార్థయామాస పుంస్త్వం రాజ్ఞః ప్రియస్య చ
ఆ సమయంలో భగవంతుడు సంతోషంతో వాంఛిత వరాన్ని అనుగ్రహించాడు. వసిష్ఠుడు, రాజుకు మళ్లీ పురుషత్వం కలగాలని కోరాడు.
శఙ్కరస్తు నిజాం వాచమృతాం కుర్వన్నువాచ హ । మాసం పుమాంస్తు భవితా మాసం స్త్రీ భూపతిః కిల
శంకరుడు తన అమృతసమానమైన మాటలతో ఇలా అన్నాడు: "ఒక నెల రాజు పురుషుడిగా ఉంటాడు, మరొక నెల స్త్రీగా ఉంటాడు."
ఇత్థం ప్రాప్య వరం రాజా జగామ స్వగృహం పునః । చక్రే రాజ్యం స ధర్మాత్మా వసిష్ఠస్యాప్యనుగ్రహాత్
ఇలా వరం పొంది, రాజు తిరిగి తన ఇంటికి వెళ్లాడు. వసిష్ఠుని అనుగ్రహంతో ధర్మబద్ధంగా తన రాజ్యాన్ని పాలించాడు.
స్త్రీత్వే తిష్ఠతి హర్మ్యేషు పుంస్త్వే రాజ్యం ప్రశాస్తి చ । ప్రజాస్తస్మిన్సముద్విగ్నా నాభ్యనన్దన్మహీపతిమ్
స్త్రీగా ఉన్నప్పుడు రాజు అంతఃపురంలో ఉండేవాడు; పురుషుడిగా ఉన్నప్పుడు రాజ్యాన్ని పరిపాలించేవాడు. ప్రజలు దీనివల్ల కలవరపడి, తమ రాజును ఆనందించలేదు.
కాలే తు యౌవనం ప్రాప్తః పుత్రః పురూరవాస్తదా । ప్రతిష్ఠాం నృపతిస్తస్మై దత్త్వా రాజ్యం వనం యయౌ
కాలక్రమంలో, అతని కుమారుడు పురూరవుడు యవ్వనానికి చేరుకున్నప్పుడు, రాజు తన రాజ్యాన్ని అతనికి అప్పగించి, అరణ్యంలోకి వెళ్లిపోయాడు.