శకృన్మూత్రనిరోధోఽభూత్సైనికానాం తు తత్క్షణాత్ । విశేషేణ తు భూపస్య సామాత్యస్య సమన్తతః
ఆ సమయంలోనే, అక్కడి సైనికులందరికీ, ముఖ్యంగా రాజు మరియు మంత్రి వర్గానికి, మలమూత్రాలు ఆగిపోయాయి.
గజోష్ట్రతురగాణాం చ సర్వేషాం ప్రాణినాం తదా । తతో రుద్ధే శకృన్మూత్రే శర్యాతిర్దుఃఖితోఽభవత్
అక్కడ ఉన్న ఏనుగులు, ఒంటెలు, గుర్రాలు, అన్ని జంతువులకు కూడా అదే బాధ వచ్చింది. మలమూత్రాలు ఆగిపోవడంతో శర్యాతి రాజు చాలా బాధపడ్డాడు.
సైనికైః కథితం తస్మై శకృన్మూత్రనిరోధనమ్ । చిన్తయామాస భూపాలః కారణం దుఃఖసమ్భవే
సైనికులు మలమూత్రాలు ఆగిపోయాయని రాజుకు తెలియజేశారు. రాజు ఈ బాధకు కారణం ఏమై ఉంటుందో ఆలోచించసాగాడు.
విచిన్త్యాహ తతో రాజా సైనికాన్స్వజనాంస్తథా । గృహమాగత్య చిన్తార్తః కేనేదం దుష్కృతం కృతమ్
ఆలోచించి, రాజు తన సైనికులను, సేవకులను అడిగాడు. ఇంటికి చేరి, మనసులో బాధతో, ఈ దుష్కార్యం ఎవరు చేసారో అనుమానించసాగాడు.
సరసః పశ్చిమే భాగే వనమధ్యే మహాతపాః । చ్యవనస్తాపసస్తత్ర తపశ్చరతి దుశ్చరమ్
సరస్సు పశ్చిమ భాగంలో, అడవి మధ్యలో, మహాతపస్వి అయిన చ్యవనుడు అక్కడ కఠినమైన తపస్సు చేస్తున్నాడు.
కేనాప్యపకృతం తత్ర తాపసేఽగ్నిసమప్రభే । తస్మాత్పీడా సముత్పన్నా సర్వేషామితి నిశ్చయః
అక్కడ అగ్నిలా ప్రకాశించే ఆ తపస్వికి ఎవరో అన్యాయం చేశారు. అందుకే అందరికీ ఈ బాధ కలిగిందని నిర్ణయించారు.
తపోవృద్ధస్య వృద్ధస్య వరిష్ఠస్య విశేషతః । కేనాప్యపకృతం మన్యే భార్గవస్య మహాత్మనః
తపస్సులో ప్రావీణ్యమున్న, వృద్ధుడైన, గొప్ప గుణాలున్న భృగుకుల మహాత్ముడికి ఎవరో తప్పు చేశారు అనిపిస్తోంది.
జ్ఞాతం వా యది వాజ్ఞాతం తస్యేదం ఫలముత్తమమ్ । కైశ్చ దుష్టైః కృతం తస్య హేలనం తాపసస్య హ
అది తెలిసి చేసి ఉండొచ్చు, తెలియక చేసి ఉండొచ్చు—కానీ ఇదే అతనికి కలిగిన ఫలితం. కొందరు దుష్టులు ఆ తపస్విని తక్కువచేసారు.
ఇతి పృష్టాస్తమూచుస్తే సైనికా వేదనార్దితాః । మనోవాక్కాయనితం న విద్మోఽపకృతం వయమ్
అలా అడిగినప్పుడు, బాధతో ఉన్న సైనికులు ఇలా చెప్పారు: "మేము మనసులో, మాటలో, చేతల్లో ఏ తప్పు చేశామో మాకు తెలియదు."
చ్యవనసుకన్యయోర్గార్హస్థ్యవర్ణనమ్ వ్యాస ఉవాచ - ఇతి పప్రచ్ఛ తాన్సర్వాన్ రాజా చిన్తాకులస్తథా । పర్యపృచ్ఛత్సుహృద్వర్గం సామ్నా చోగ్రతయాపి చ
వ్యాసుడు చెప్పెను: అలా రాజు ఆందోళనతో అందరినీ అడిగాడు. తన మిత్రులను కూడా మృదువుగా, కొన్ని సార్లు కఠినంగా ప్రశ్నించాడు.
పీడ్యమానం జనం వీక్ష్య పితరం దుఃఖితం తథా । విచిన్త్య శూలభేదం సా సుకన్యా చేదమబ్రవీత్
ప్రజలు బాధపడుతూ, తన తండ్రి దుఃఖంతో ఉన్నదాన్ని చూసి, ఆ బాధకు కారణం ఏమిటో ఆలోచించిన సుకన్యా ఇలా చెప్పింది.
వనే మయా పితస్తత్ర వల్మీకో వీరుధావృతః । క్రీడన్త్యా సుదృఢో దృష్టశ్ఛిద్రద్వయసమన్వితః
నాన్నా! అడవిలో నేను ఆడుకుంటున్నప్పుడు, మొక్కలతో కప్పబడిన ఒక పెద్ద పుట్టను చూశాను. అది బలంగా ఉండి, రెండు రంధ్రాలు ఉన్నాయి.
తత్ర ఖద్యోతవద్దీప్తజ్యోతీషీ వీక్షితే మయా । సూచ్యావిద్ధే మహారాజ పునః ఖద్యోతశఙ్కయా
అందులో, నిప్పులా మెరిసే రెండు కాంతులు కనిపించాయి. అవి పుట్టపురుగుల కాంతులేమో అనుకుని, రాజా! నేను సూదితో వాటిని పొడిచాను.
జలక్లిన్నా తదా సూచీ మయా దృష్టా పితః కిల । హాహేతి చ శ్రుతః శబ్దో మన్దో వల్మీకమధ్యతః
అప్పుడు, నాన్నా! ఆ సూది తడిగా కనిపించింది. ఆ పుట్టలోనుంచి 'హా' అని మృదువుగా ఒక అరుపు వినిపించింది.
తదాహం విస్మితా రాజన్కిమేతదితి శఙ్కయా । న జానే కిం మయా విద్ధం తస్మిన్వల్మీకమణ్డలే
అప్పుడు నేను ఆశ్చర్యపోయి, 'ఇది ఏమిటి?' అని అనుకున్నాను. ఆ పుట్టలో నేను ఏమి పొడిచానో నాకు తెలియదు.
రాజా శ్రుత్వా తు శర్యాతిః సుకన్యావచనం మృదు । మునేస్తద్ధేలనం జ్ఞాత్వా వల్మీకం క్షిప్రమభ్యగాత్
సుకన్యా మృదువుగా చెప్పిన మాటలు విని, శర్యాతి మహారాజు ఆ తపస్విని అపహాస్యం జరిగినదని గ్రహించి, వెంటనే ఆ పుట్టవద్దకు వెళ్లాడు.
తత్రాపశ్యత్తపోవృద్ధం చ్యవనం దుఃఖితం భృశమ్ । స్ఫోటయామాస వల్మీకం మునిదేహావృతం భృశమ్
అక్కడ తపస్సులో ప్రావీణ్యమున్న, తీవ్రంగా బాధపడుతున్న చ్యవనుణ్ణి చూశాడు. ఆ ముని శరీరాన్ని పూర్తిగా కప్పేసిన పుట్టను రాజు తెరిచాడు.
ప్రణమ్య దణ్డవద్భూమౌ రాజా తం భార్గవం ప్రతి । తుష్టావ వినయోపేతస్తమువాచ కృతాఞ్జలిః
రాజు భూమిపై దండవత్ప్రణామం చేసి, భృగుకుల మునిని వినయంతో స్తుతిస్తూ, చేతులు జోడించి మాట్లాడాడు.
పుత్ర్యా మమ మహాభాగ క్రీడన్త్యా దుష్కృతం కృతమ్ । అజ్ఞానాద్బాలయా బ్రహ్మన్ కృతం తత్క్షన్తుమర్హసి
మహాభాగ! నా కుమార్తె ఆడుకుంటూ తెలియక తప్పు చేసింది. బ్రహ్మన్! అది చిన్నదానికి తెలియక జరిగిన పని. దయచేసి క్షమించండి.
అక్రోధనా హి మునయో భవన్తీతి మయా శ్రుతమ్ । తస్మాత్త్వమపి బాలాయాః క్షన్తుమర్హసి సామ్ప్రతమ్
మహర్షులు కోపం పట్టుకోరని నేను విన్నాను. అందుకే మీరు కూడా ఇప్పుడు ఆ బాలికను క్షమించాలి.
వ్యాస ఉవాచ - ఇతి శ్రుత్వా వచస్తస్య చ్యవనో వాక్యమబ్రవీత్ । వినయోపనతం దృష్ట్వా రాజానం దుఃఖితం భృశమ్
వ్యాసుడు చెప్పెను: రాజు వినయంతో దగ్గరికి వచ్చి చెప్పిన మాటలు విని, తీవ్రంగా బాధపడుతున్న చ్యవనుడు ఇలా అన్నాడు.
చ్యవన ఉవాచ - రాజన్నాహం కదాచిద్వై కరోమి క్రోధమణ్వపి । న మయాద్యైవ శప్తస్త్వం దుహిత్రా పీడనే కృతే
చ్యవనుడు చెప్పెను: రాజా! నేను ఎప్పుడూ కోపాన్ని మనసులో పెట్టుకోను. నేడు నీ కుమార్తె చేసిన దానికి నేను నిన్ను శపించలేదు.
నేత్రే పీడా సముత్పన్నా మమ చాద్య నిరాగసః । తేన పాపేన జానామి దుఃఖితస్త్వం మహీపతే
నేడు నాకు ఎటువంటి తప్పు లేకపోయినా, నా కళ్లలో నొప్పి వచ్చింది. ఆ పాపం వల్ల నువ్వు బాధపడుతున్నావని నాకు తెలుసు, రాజా!
అపరాధం పరం కృత్వా దేవీభక్తస్య కో జనః । సుఖం లభేత యదపి భవేత్ త్రాతా శివః స్వయమ్
దేవిని భక్తితో పూజించే వానికి ఎవరైనా పెద్ద తప్పు చేస్తే, శివుడు స్వయంగా రక్షకుడైనా వారికి సుఖం దక్కదు.
కిం కరోమి మహీపాల నేత్రహీనో జరావృతః । అన్ధస్య పరిచర్యాం చ కః కరిష్యతి పార్థివ
రాజా, నేను చూపు కోల్పోయి, వృద్ధాప్యంలో ఉన్నాను. ఇప్పుడు నేను ఏం చేయగలను? నాకు సహాయం చేసే వారు ఎవరు ఉంటారు?
రాజోవాచ - సేవకా బహవః సేవాం కరిష్యన్తి తవానిశమ్ । క్షమస్వ మునిశార్దూల స్వల్పక్రోధా హి తాపసాః
రాజు ఇలా అన్నాడు — మునివరా, నీకు ఎన్నో సేవకులు రాత్రింబగళూ సేవ చేస్తారు. మీరు క్షమించండి, ఎందుకంటే తపస్వులు చిన్న విషయాలకు కోపపడరు.
చ్యవన ఉవాచ - అన్ధోఽహం నిర్జనో రాజంస్తపస్తప్తుం కథం క్షమః । త్వదీయాః సేవకాః కిం తే కరిష్యన్తి మమ ప్రియమ్
చ్యవనుడు ఇలా అన్నాడు — రాజా, నేను చూపు లేని వాడిని, ఒంటరిగా ఉన్నాను. ఇలాంటి స్థితిలో తపస్సు చేయడం నాకు ఎలా సాధ్యమవుతుంది? నీ సేవకులు నాకు ఏమి ఉపయోగపడతారు?
క్షమాపయసి చేన్మాం త్వం కురు మే వచనం నృప । దేహి మే పరిచర్యార్థం కన్యాం కమలలోచనామ్
రాజా, నన్ను నీవు నిజంగా క్షమించాలనుకుంటే, నా మాట విను. నాకు పద్మపరిచయమైన నీ కుమార్తెను సేవ కోసం ఇవ్వు.
తుష్యేఽనయా మహారాజ పుత్ర్యా తవ మహామతే । కరిష్యామి తపశ్చాహం సా మే సేవాం కరిష్యతి
మహారాజా, నీ కుమార్తె నాకు ఉంటే నేను సంతృప్తిగా ఉంటాను. నేను తపస్సు చేస్తాను, ఆమె నాకు సేవ చేస్తుంది.
ఏవం కృతే సుఖం మే స్యాత్తవ చైవ భవిష్యతి । సన్తుష్టే మయి రాజేన్ద్ర సైనికానాం న సంశయః
ఇలా చేస్తే నాకు కూడా, నీకూ ఆనందంగా ఉంటుంది. రాజేంద్రా, నేను సంతోషంగా ఉంటే నీ సైనికులకు ఎలాంటి ప్రమాదం ఉండదు.