సుకన్యా వనమాసాద్య విజహార సఖీవృతా । సుమనాంసి విచిన్వన్తీ చఞ్చలా చఞ్చలోపమా
సుకన్య, తన స్నేహితులతో అడవిలోకి వెళ్లి, పువ్వులు ఏరుకుంటూ, చంచలమైన పక్షిలా ఉల్లాసంగా సంచరించింది.
సర్వాభరణసంయుక్తా రణచ్చరణనూపురా । చంక్రమమాణా వల్మీకం చ్యవనస్య సమాసదత్
అన్ని ఆభరణాలతో అలంకరించబడిన ఆమె, అడుగులో మణిపూసలు మోగుతూ నడుస్తూ, చ్యవనుని పుట్ట దగ్గరకు వచ్చింది.
క్రీడాసక్తోపవిష్టా సా వల్మీకస్య సమీపతః । దదర్శ చాస్య రన్ధ్రే వై ఖద్యోత ఇవ జ్యోతిషీ
ఆమె ఆటల్లో మునిగి, ఆ పుట్ట దగ్గర కూర్చొని, దాని లోపల రెండు కాంతులు మిణుగురులా మెరిసిపోతున్నట్లు చూసింది.
కిమేతదితి సఞ్చిన్త్య సముద్ధర్తుం మనో దధే । గృహీత్వా కణ్టకం తీక్ష్ణం త్వరమాణా కృశోదరీ
‘ఇది ఏమిటి?’ అని ఆశ్చర్యపడి, దాన్ని తీసేయాలని నిర్ణయించి, సన్నని నడుముతో త్వరగా ఒక పదునైన ముల్లు తీసుకుంది.
సా దృష్టా మునినా బాలా సమీపస్థా కృతోద్యమా । విచరన్తీ సుకేశాన్తా మన్మథస్యేవ కామినీ
ఆ చిన్నది, దగ్గరగా నిలబడి ఏదో చేయబోతున్నట్టు ఉన్నప్పుడు, ముని ఆమెను చూశాడు. ఆమె సుందరమైన జుట్టుతో, మన్మథుని ప్రియురాలిలా సంచరించింది.
తాం వీక్ష్య సుదతీం తత్ర క్షామకణ్ఠస్తపోనిధిః । తామభాషత కల్యాణీం కిమేతదితి భార్గవః
ఆమెను చూసి, సుందరమైన పళ్లతో ఉన్న ఆ బాలికను, క్షీణించిన మెడతో ఉన్న తపస్సులో నిధి అయిన భృగుకులుడు ఇలా అడిగాడు: ‘ఇది ఏమిటి, కల్యాణి?’
దూరం గచ్ఛ విశాలాక్షి తాపసోఽహం వరాననే । మా భిన్దస్వాద్య వల్మీకం కణ్టకేన కృశోదరి
‘విపులమైన కళ్లవాలా, నేను తపస్విని, అందమైన ముఖమువాలిదివి. సన్నని నడుముతో ఉన్నావు, ఆ ముల్లుతో ఈ పుట్టను తవ్వవద్దు, దూరంగా పోవు’ అని అన్నాడు.
తేనేదం ప్రోచ్యమానాపి సా చాస్య న శృణోతి వై । కిము ఖల్విదమిత్యుక్త్వా నిర్బిభేదాస్య లోచనే
అతను ఇలా చెప్పినా, ఆమె వినలేదు. ‘ఇది ఏమిటి?’ అని చెప్పి, ఆ ముల్లుతో అతని కళ్లను గాయపరిచింది.
దైవేన నోదితా భిత్త్వా జగామ నృపకన్యకా । క్రీడన్తీ శఙ్కమానా సా కిం కృతం తు మయేతి చ
దైవకృపాకాలంలో, రాజకుమార్తె ఆ కళ్లను గాయపెట్టి, ఆటలాడుతూ అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయింది. అయినా, ‘నేను ఏమి చేసాను?’ అని సందేహించసాగింది.
చుక్రోధ స తథా విద్ధనేత్రః పరమమన్యుమాన్ । వేదనాభ్యర్దితః కామం పరితాపం జగామ హ
ఆయన కళ్లకు గాయం అయినందుకు కోపంతో నిండిపోయాడు; బాధతో బాధపడుతూ, తీవ్రమైన వేదనలో మునిగిపోయాడు.
శకృన్మూత్రనిరోధోఽభూత్సైనికానాం తు తత్క్షణాత్ । విశేషేణ తు భూపస్య సామాత్యస్య సమన్తతః
ఆ సమయంలోనే, అక్కడి సైనికులందరికీ, ముఖ్యంగా రాజు మరియు మంత్రి వర్గానికి, మలమూత్రాలు ఆగిపోయాయి.
గజోష్ట్రతురగాణాం చ సర్వేషాం ప్రాణినాం తదా । తతో రుద్ధే శకృన్మూత్రే శర్యాతిర్దుఃఖితోఽభవత్
అక్కడ ఉన్న ఏనుగులు, ఒంటెలు, గుర్రాలు, అన్ని జంతువులకు కూడా అదే బాధ వచ్చింది. మలమూత్రాలు ఆగిపోవడంతో శర్యాతి రాజు చాలా బాధపడ్డాడు.
సైనికైః కథితం తస్మై శకృన్మూత్రనిరోధనమ్ । చిన్తయామాస భూపాలః కారణం దుఃఖసమ్భవే
సైనికులు మలమూత్రాలు ఆగిపోయాయని రాజుకు తెలియజేశారు. రాజు ఈ బాధకు కారణం ఏమై ఉంటుందో ఆలోచించసాగాడు.
విచిన్త్యాహ తతో రాజా సైనికాన్స్వజనాంస్తథా । గృహమాగత్య చిన్తార్తః కేనేదం దుష్కృతం కృతమ్
ఆలోచించి, రాజు తన సైనికులను, సేవకులను అడిగాడు. ఇంటికి చేరి, మనసులో బాధతో, ఈ దుష్కార్యం ఎవరు చేసారో అనుమానించసాగాడు.
సరసః పశ్చిమే భాగే వనమధ్యే మహాతపాః । చ్యవనస్తాపసస్తత్ర తపశ్చరతి దుశ్చరమ్
సరస్సు పశ్చిమ భాగంలో, అడవి మధ్యలో, మహాతపస్వి అయిన చ్యవనుడు అక్కడ కఠినమైన తపస్సు చేస్తున్నాడు.
కేనాప్యపకృతం తత్ర తాపసేఽగ్నిసమప్రభే । తస్మాత్పీడా సముత్పన్నా సర్వేషామితి నిశ్చయః
అక్కడ అగ్నిలా ప్రకాశించే ఆ తపస్వికి ఎవరో అన్యాయం చేశారు. అందుకే అందరికీ ఈ బాధ కలిగిందని నిర్ణయించారు.
తపోవృద్ధస్య వృద్ధస్య వరిష్ఠస్య విశేషతః । కేనాప్యపకృతం మన్యే భార్గవస్య మహాత్మనః
తపస్సులో ప్రావీణ్యమున్న, వృద్ధుడైన, గొప్ప గుణాలున్న భృగుకుల మహాత్ముడికి ఎవరో తప్పు చేశారు అనిపిస్తోంది.
జ్ఞాతం వా యది వాజ్ఞాతం తస్యేదం ఫలముత్తమమ్ । కైశ్చ దుష్టైః కృతం తస్య హేలనం తాపసస్య హ
అది తెలిసి చేసి ఉండొచ్చు, తెలియక చేసి ఉండొచ్చు—కానీ ఇదే అతనికి కలిగిన ఫలితం. కొందరు దుష్టులు ఆ తపస్విని తక్కువచేసారు.
ఇతి పృష్టాస్తమూచుస్తే సైనికా వేదనార్దితాః । మనోవాక్కాయనితం న విద్మోఽపకృతం వయమ్
అలా అడిగినప్పుడు, బాధతో ఉన్న సైనికులు ఇలా చెప్పారు: "మేము మనసులో, మాటలో, చేతల్లో ఏ తప్పు చేశామో మాకు తెలియదు."
చ్యవనసుకన్యయోర్గార్హస్థ్యవర్ణనమ్ వ్యాస ఉవాచ - ఇతి పప్రచ్ఛ తాన్సర్వాన్ రాజా చిన్తాకులస్తథా । పర్యపృచ్ఛత్సుహృద్వర్గం సామ్నా చోగ్రతయాపి చ
వ్యాసుడు చెప్పెను: అలా రాజు ఆందోళనతో అందరినీ అడిగాడు. తన మిత్రులను కూడా మృదువుగా, కొన్ని సార్లు కఠినంగా ప్రశ్నించాడు.
పీడ్యమానం జనం వీక్ష్య పితరం దుఃఖితం తథా । విచిన్త్య శూలభేదం సా సుకన్యా చేదమబ్రవీత్
ప్రజలు బాధపడుతూ, తన తండ్రి దుఃఖంతో ఉన్నదాన్ని చూసి, ఆ బాధకు కారణం ఏమిటో ఆలోచించిన సుకన్యా ఇలా చెప్పింది.
వనే మయా పితస్తత్ర వల్మీకో వీరుధావృతః । క్రీడన్త్యా సుదృఢో దృష్టశ్ఛిద్రద్వయసమన్వితః
నాన్నా! అడవిలో నేను ఆడుకుంటున్నప్పుడు, మొక్కలతో కప్పబడిన ఒక పెద్ద పుట్టను చూశాను. అది బలంగా ఉండి, రెండు రంధ్రాలు ఉన్నాయి.
తత్ర ఖద్యోతవద్దీప్తజ్యోతీషీ వీక్షితే మయా । సూచ్యావిద్ధే మహారాజ పునః ఖద్యోతశఙ్కయా
అందులో, నిప్పులా మెరిసే రెండు కాంతులు కనిపించాయి. అవి పుట్టపురుగుల కాంతులేమో అనుకుని, రాజా! నేను సూదితో వాటిని పొడిచాను.
జలక్లిన్నా తదా సూచీ మయా దృష్టా పితః కిల । హాహేతి చ శ్రుతః శబ్దో మన్దో వల్మీకమధ్యతః
అప్పుడు, నాన్నా! ఆ సూది తడిగా కనిపించింది. ఆ పుట్టలోనుంచి 'హా' అని మృదువుగా ఒక అరుపు వినిపించింది.
తదాహం విస్మితా రాజన్కిమేతదితి శఙ్కయా । న జానే కిం మయా విద్ధం తస్మిన్వల్మీకమణ్డలే
అప్పుడు నేను ఆశ్చర్యపోయి, 'ఇది ఏమిటి?' అని అనుకున్నాను. ఆ పుట్టలో నేను ఏమి పొడిచానో నాకు తెలియదు.
రాజా శ్రుత్వా తు శర్యాతిః సుకన్యావచనం మృదు । మునేస్తద్ధేలనం జ్ఞాత్వా వల్మీకం క్షిప్రమభ్యగాత్
సుకన్యా మృదువుగా చెప్పిన మాటలు విని, శర్యాతి మహారాజు ఆ తపస్విని అపహాస్యం జరిగినదని గ్రహించి, వెంటనే ఆ పుట్టవద్దకు వెళ్లాడు.
తత్రాపశ్యత్తపోవృద్ధం చ్యవనం దుఃఖితం భృశమ్ । స్ఫోటయామాస వల్మీకం మునిదేహావృతం భృశమ్
అక్కడ తపస్సులో ప్రావీణ్యమున్న, తీవ్రంగా బాధపడుతున్న చ్యవనుణ్ణి చూశాడు. ఆ ముని శరీరాన్ని పూర్తిగా కప్పేసిన పుట్టను రాజు తెరిచాడు.
ప్రణమ్య దణ్డవద్భూమౌ రాజా తం భార్గవం ప్రతి । తుష్టావ వినయోపేతస్తమువాచ కృతాఞ్జలిః
రాజు భూమిపై దండవత్ప్రణామం చేసి, భృగుకుల మునిని వినయంతో స్తుతిస్తూ, చేతులు జోడించి మాట్లాడాడు.
పుత్ర్యా మమ మహాభాగ క్రీడన్త్యా దుష్కృతం కృతమ్ । అజ్ఞానాద్బాలయా బ్రహ్మన్ కృతం తత్క్షన్తుమర్హసి
మహాభాగ! నా కుమార్తె ఆడుకుంటూ తెలియక తప్పు చేసింది. బ్రహ్మన్! అది చిన్నదానికి తెలియక జరిగిన పని. దయచేసి క్షమించండి.
అక్రోధనా హి మునయో భవన్తీతి మయా శ్రుతమ్ । తస్మాత్త్వమపి బాలాయాః క్షన్తుమర్హసి సామ్ప్రతమ్
మహర్షులు కోపం పట్టుకోరని నేను విన్నాను. అందుకే మీరు కూడా ఇప్పుడు ఆ బాలికను క్షమించాలి.