వటాశ్వత్థకదమ్బైశ్చ కదలీఖణ్డరాజితమ్ । జమ్బీరైర్బీజపూరైశ్చ ఖర్జూరైః పనసైస్తథా
వట, అశ్వత్థ, కదంబ, అరటి చెట్ల గుంపులతో, జంబీర, బీజపూర, ఖర్జూర, పనస చెట్లతో కూడి ఉండేది.
క్రముకైర్నారికేలైశ్చ కేతకైః కాఞ్చనద్రుమైః । యూథికాజాలకైః శుభ్రైః సంవృతం మల్లికాగణైః
తాంబూల, కొబ్బరి, కేతకీ, బంగారు వృక్షాలతో, తెల్లని జూయి మాలలతో, మల్లెపూల గుంపులతో ఆవరించబడింది.
జమ్బ్వామ్రతిన్తిణీభిశ్చ కరఞ్జకుటజావృతమ్ । పలాశనిమ్బఖదిరబిల్వామలకమణ్డితమ్
జంబు, మామిడి, చింత, కరంజ, కూటజ వృక్షాలతో నిండిపోయి, పలాష, నిమ్మ, ఖదిర, బిల్వ, ఆమలక వృక్షాలతో అలంకరించబడింది.
బభూవ కోకిలారావః కేకాస్వనవిరాజితమ్ । తత్సమీపే శుభే దేశే పాదపానాం గణావృతే
ఆ ప్రాంతంలో కోకిలలు, నెమళ్ళు కూయడం వినిపించేది. ఆ అందమైన ప్రదేశంలో చెట్ల గుంపులతో చుట్టుముట్టబడినది.
భార్గవశ్చ్యవనః శాన్తస్తాపసః సంస్థితో మునిః । జ్ఞాత్వాసౌ విజనం స్థానం తపస్తేపే సమాహితః
భార్గవుడు అయిన చ్యవనుడు, శాంత స్వభావం కలిగిన తపస్వి, అక్కడ నివాసముండేవాడు. ఆ ప్రదేశం ఎవరూ లేని నిశ్శబ్ద ప్రాంతమని తెలిసి, ధ్యానంలో తపస్సు చేసేవాడు.
కృత్వా దృఢాసనం మౌనమాధాయ జితమారుతః । ఇన్ద్రియాణి చ సంయమ్య త్యక్తాహారస్తపోనిధిః
బలమైన ఆసనం వేసి, మౌనం పాటించి, శ్వాసను నియంత్రించి, ఇంద్రియాలను అదుపులో పెట్టి, భోజనం వదిలి, తపస్సులో నిమగ్నుడయ్యాడు.
జలపానాదిరహితో ధ్యాయన్నాస్తే పరామ్బికామ్ । సవల్మీకోఽభవద్రాజల్లఁతాభిః పరివేష్టితః
నీరు తాగకుండా, మరే ఇతర ఆహారం తీసుకోకుండా, పరమాంబికను ధ్యానిస్తూ కూర్చున్నాడు. రాజా, అతడు లతలతో పూర్తిగా కప్పబడిపోయాడు.
కాలేన మహతా రాజన్ సమాకీర్ణః పిపీలికైః । తథా స సంవృతో ధీమాన్మృత్పిణ్డ ఇవ సర్వతః
కాలక్రమంలో, రాజా, అతడు చుట్టూ ఎలుకలతో నిండిపోయాడు. అలా ఆ ధీరుడు, అన్ని వైపులా మట్టికట్టె లాగా కప్పబడిపోయాడు.
కదాచిత్స మహీపాలః కామినీగణసంవృతః । ఆజగామ సరో రాజన్ విహర్తుమిదముత్తమమ్
ఒకసారి, ఓ రాజా, ఒక రాజు అనేక స్త్రీలతో కూడి, ఈ అద్భుతమైన సరస్సు దగ్గరకు వినోదం కోసం వచ్చాడు.
శర్యాతిః సున్దరీవృన్దసంయుతః సలిలేఽమలే । క్రీడాసక్తో మహీపాలో బభూవ కమలాకరే
శర్యాతి అనే మహారాజు, అందమైన స్త్రీల సమూహంతో కలిసి, కమలాలతో నిండిన ఆ నిర్మలమైన నీటిలో ఆటలలో మునిగిపోయాడు.
సుకన్యా వనమాసాద్య విజహార సఖీవృతా । సుమనాంసి విచిన్వన్తీ చఞ్చలా చఞ్చలోపమా
సుకన్య, తన స్నేహితులతో అడవిలోకి వెళ్లి, పువ్వులు ఏరుకుంటూ, చంచలమైన పక్షిలా ఉల్లాసంగా సంచరించింది.
సర్వాభరణసంయుక్తా రణచ్చరణనూపురా । చంక్రమమాణా వల్మీకం చ్యవనస్య సమాసదత్
అన్ని ఆభరణాలతో అలంకరించబడిన ఆమె, అడుగులో మణిపూసలు మోగుతూ నడుస్తూ, చ్యవనుని పుట్ట దగ్గరకు వచ్చింది.
క్రీడాసక్తోపవిష్టా సా వల్మీకస్య సమీపతః । దదర్శ చాస్య రన్ధ్రే వై ఖద్యోత ఇవ జ్యోతిషీ
ఆమె ఆటల్లో మునిగి, ఆ పుట్ట దగ్గర కూర్చొని, దాని లోపల రెండు కాంతులు మిణుగురులా మెరిసిపోతున్నట్లు చూసింది.
కిమేతదితి సఞ్చిన్త్య సముద్ధర్తుం మనో దధే । గృహీత్వా కణ్టకం తీక్ష్ణం త్వరమాణా కృశోదరీ
‘ఇది ఏమిటి?’ అని ఆశ్చర్యపడి, దాన్ని తీసేయాలని నిర్ణయించి, సన్నని నడుముతో త్వరగా ఒక పదునైన ముల్లు తీసుకుంది.
సా దృష్టా మునినా బాలా సమీపస్థా కృతోద్యమా । విచరన్తీ సుకేశాన్తా మన్మథస్యేవ కామినీ
ఆ చిన్నది, దగ్గరగా నిలబడి ఏదో చేయబోతున్నట్టు ఉన్నప్పుడు, ముని ఆమెను చూశాడు. ఆమె సుందరమైన జుట్టుతో, మన్మథుని ప్రియురాలిలా సంచరించింది.
తాం వీక్ష్య సుదతీం తత్ర క్షామకణ్ఠస్తపోనిధిః । తామభాషత కల్యాణీం కిమేతదితి భార్గవః
ఆమెను చూసి, సుందరమైన పళ్లతో ఉన్న ఆ బాలికను, క్షీణించిన మెడతో ఉన్న తపస్సులో నిధి అయిన భృగుకులుడు ఇలా అడిగాడు: ‘ఇది ఏమిటి, కల్యాణి?’
దూరం గచ్ఛ విశాలాక్షి తాపసోఽహం వరాననే । మా భిన్దస్వాద్య వల్మీకం కణ్టకేన కృశోదరి
‘విపులమైన కళ్లవాలా, నేను తపస్విని, అందమైన ముఖమువాలిదివి. సన్నని నడుముతో ఉన్నావు, ఆ ముల్లుతో ఈ పుట్టను తవ్వవద్దు, దూరంగా పోవు’ అని అన్నాడు.
తేనేదం ప్రోచ్యమానాపి సా చాస్య న శృణోతి వై । కిము ఖల్విదమిత్యుక్త్వా నిర్బిభేదాస్య లోచనే
అతను ఇలా చెప్పినా, ఆమె వినలేదు. ‘ఇది ఏమిటి?’ అని చెప్పి, ఆ ముల్లుతో అతని కళ్లను గాయపరిచింది.
దైవేన నోదితా భిత్త్వా జగామ నృపకన్యకా । క్రీడన్తీ శఙ్కమానా సా కిం కృతం తు మయేతి చ
దైవకృపాకాలంలో, రాజకుమార్తె ఆ కళ్లను గాయపెట్టి, ఆటలాడుతూ అక్కడి నుండి వెళ్లిపోయింది. అయినా, ‘నేను ఏమి చేసాను?’ అని సందేహించసాగింది.
చుక్రోధ స తథా విద్ధనేత్రః పరమమన్యుమాన్ । వేదనాభ్యర్దితః కామం పరితాపం జగామ హ
ఆయన కళ్లకు గాయం అయినందుకు కోపంతో నిండిపోయాడు; బాధతో బాధపడుతూ, తీవ్రమైన వేదనలో మునిగిపోయాడు.
శకృన్మూత్రనిరోధోఽభూత్సైనికానాం తు తత్క్షణాత్ । విశేషేణ తు భూపస్య సామాత్యస్య సమన్తతః
ఆ సమయంలోనే, అక్కడి సైనికులందరికీ, ముఖ్యంగా రాజు మరియు మంత్రి వర్గానికి, మలమూత్రాలు ఆగిపోయాయి.
గజోష్ట్రతురగాణాం చ సర్వేషాం ప్రాణినాం తదా । తతో రుద్ధే శకృన్మూత్రే శర్యాతిర్దుఃఖితోఽభవత్
అక్కడ ఉన్న ఏనుగులు, ఒంటెలు, గుర్రాలు, అన్ని జంతువులకు కూడా అదే బాధ వచ్చింది. మలమూత్రాలు ఆగిపోవడంతో శర్యాతి రాజు చాలా బాధపడ్డాడు.
సైనికైః కథితం తస్మై శకృన్మూత్రనిరోధనమ్ । చిన్తయామాస భూపాలః కారణం దుఃఖసమ్భవే
సైనికులు మలమూత్రాలు ఆగిపోయాయని రాజుకు తెలియజేశారు. రాజు ఈ బాధకు కారణం ఏమై ఉంటుందో ఆలోచించసాగాడు.
విచిన్త్యాహ తతో రాజా సైనికాన్స్వజనాంస్తథా । గృహమాగత్య చిన్తార్తః కేనేదం దుష్కృతం కృతమ్
ఆలోచించి, రాజు తన సైనికులను, సేవకులను అడిగాడు. ఇంటికి చేరి, మనసులో బాధతో, ఈ దుష్కార్యం ఎవరు చేసారో అనుమానించసాగాడు.
సరసః పశ్చిమే భాగే వనమధ్యే మహాతపాః । చ్యవనస్తాపసస్తత్ర తపశ్చరతి దుశ్చరమ్
సరస్సు పశ్చిమ భాగంలో, అడవి మధ్యలో, మహాతపస్వి అయిన చ్యవనుడు అక్కడ కఠినమైన తపస్సు చేస్తున్నాడు.
కేనాప్యపకృతం తత్ర తాపసేఽగ్నిసమప్రభే । తస్మాత్పీడా సముత్పన్నా సర్వేషామితి నిశ్చయః
అక్కడ అగ్నిలా ప్రకాశించే ఆ తపస్వికి ఎవరో అన్యాయం చేశారు. అందుకే అందరికీ ఈ బాధ కలిగిందని నిర్ణయించారు.
తపోవృద్ధస్య వృద్ధస్య వరిష్ఠస్య విశేషతః । కేనాప్యపకృతం మన్యే భార్గవస్య మహాత్మనః
తపస్సులో ప్రావీణ్యమున్న, వృద్ధుడైన, గొప్ప గుణాలున్న భృగుకుల మహాత్ముడికి ఎవరో తప్పు చేశారు అనిపిస్తోంది.
జ్ఞాతం వా యది వాజ్ఞాతం తస్యేదం ఫలముత్తమమ్ । కైశ్చ దుష్టైః కృతం తస్య హేలనం తాపసస్య హ
అది తెలిసి చేసి ఉండొచ్చు, తెలియక చేసి ఉండొచ్చు—కానీ ఇదే అతనికి కలిగిన ఫలితం. కొందరు దుష్టులు ఆ తపస్విని తక్కువచేసారు.
ఇతి పృష్టాస్తమూచుస్తే సైనికా వేదనార్దితాః । మనోవాక్కాయనితం న విద్మోఽపకృతం వయమ్
అలా అడిగినప్పుడు, బాధతో ఉన్న సైనికులు ఇలా చెప్పారు: "మేము మనసులో, మాటలో, చేతల్లో ఏ తప్పు చేశామో మాకు తెలియదు."
చ్యవనసుకన్యయోర్గార్హస్థ్యవర్ణనమ్ వ్యాస ఉవాచ - ఇతి పప్రచ్ఛ తాన్సర్వాన్ రాజా చిన్తాకులస్తథా । పర్యపృచ్ఛత్సుహృద్వర్గం సామ్నా చోగ్రతయాపి చ
వ్యాసుడు చెప్పెను: అలా రాజు ఆందోళనతో అందరినీ అడిగాడు. తన మిత్రులను కూడా మృదువుగా, కొన్ని సార్లు కఠినంగా ప్రశ్నించాడు.