तच्छ्रुत्वा तुराषाड् रोषपूरितः स्वगुरोः सहाय्यकामः युद्धाय सज्जः अभवत्। तदा शुक्रमुनिः, तत्र घटमानं विवादं निशम्य, गुरोः वैरभावात् सोमं प्रति गत्वा अवदत्—"मा दातुम्।" स च सोमं प्राह—"यदि त्वं देवराजेन सह युद्धे स्थितः स्याः, तर्हि मन्त्रशक्त्या अहं त्वां सहायिष्ये।" शङ्करः अपि, गुरुपत्न्याः अपराधं श्रुत्वा, भृगुम् गुरोः शत्रुं मन्यमानः तस्मै सहाय्यं दत्तवान्। ततः सुरासुरयोः युद्धं त्वरया प्रवृत्तम्, यथापूर्वं तारकासुरस्य युद्धे जातम्। तद्वै युद्धं बहूनि वर्षाणि प्रवृत्तम्। सर्वं तद् दृष्ट्वा पितामहः स्वहंसारूढः शीघ्रं तत्र गतः क्लेशं समाप्तुम्। स च सोमेशं प्राह—"गुरुपत्नीं विमोचय; अन्यथा विष्णुं आहूय विनाशं करिष्यामि।" ब्रह्मा, लोकपितामहः, भृगुम् निरोधयामास—"कस्मात् एषा अन्यायबुद्धिः त्वयि उत्पन्ना, सखे, संयोगदोषात्?" ततः भृगुः औषधीनां अधिपतिं प्रति निषेधं कृतवान्—"गुरुपत्नीं अद्य विमोचय; पित्रा अहं त्वत्समीपं प्रेषितः।" सूत उवाच—एवं भृगोरद्भुतवचनं श्रुत्वा, द्विजराजः तां शुभां सौभाग्यवत्सलां गर्भिणीं गुरुपत्नीं तस्मै प्रददौ। ताम् पुनः लब्ध्वा गुरुस्तुष्टः स्वगृहं प्रायात्; तदा देवासुराः अपि स्वस्वगृहाणि गताः। ब्रह्मा स्वं लोकं जगाम, शङ्करः कैलासं ययौ, बृहस्पतिः प्रियां भार्यां लब्ध्वा संतुष्टः अभवत्। कालेन तारा शुभे दिने शुभनक्षत्रे धर्मात्मानं पुत्रं प्रसूतवती, यः गुणैः तारेश्वरसमः। तस्य जन्मं दृष्ट्वा गुरुर्गद्गदहृदयः जातकर्मादिकं कृतवान्। ततः तस्य पुत्रस्य जन्मं सोमेन मुनिभ्यः निवेदितम्; स च विज्ञः दूतम् गुरवे प्रेषितवान्—"एष न तव पुत्रः, किंतु मम वीर्यसम्भूतः; कथं त्वं जातकर्मादिकं कृतवान्, इच्छां पूरयन्?" दूतवचनं श्रुत्वा बृहस्पतिः प्राह—"स मम एव पुत्रः, मम सदृशः; अत्र संदेहो नास्ति।" पुनः विवादः जातः; देवासुराः समागताः, संग्रामाय सभां च कृतवन्तः। तत्र ब्रह्मा स्वयं शान्तिकामः प्रजापतिः आगतः, युद्धोत्सुकान् अग्रे स्थितान् निरोधयामास। स धर्मात्मा तारायाः पृष्टवान्—"कस्यायं पुत्रः, शुभे? सत्यम् वद, सुन्दरी, यथा एष दुःखान्तः स्यात्।" सा श्यामलोचना लज्जिता, अधोमुखी, मन्दं प्रोवाच—"एष सोमस्य पुत्रः।" तदा सा प्रभा आन्तः प्रविष्टा। सोमः हृष्टः पुत्रं गृहित्वा तस्य नाम बुध इति कृत्वा स्वगृहं प्रत्यागच्छत्। ब्रह्मा अपि स्वं लोकं गतः; सर्वे देवास् च, इन्द्रसहिताः, यथागतं प्रस्थिताः। एवं सोमात् बुधस्य जन्म गुरुक्शेत्रे यथाश्रुतं सत्यवतीपुत्रात् व्यासात् मया पूर्वं कथितम्। सूत उवाच—ततः बुधात् सुतः पुरूरवाः इलेयः जातः, धर्मात्मा, यज्ञदाननिष्ठः। तस्य पुत्रः सुद्युम्नो नाम राजा, सत्यवाक् जितेन्द्रियः, सिन्धुहयारूढः वनं मृगयार्थं गतः। स किञ्चन मन्त्रिभिः सहितः, शोभनकुण्डलधारी, शृङ्गचापं बाणसमूहं च गृहित्वा, तत्र मृगान् शशान् वराहान् खरान् गवयान् च विचरन् निर्जघान। स शरभान् महिषान् शार्दूलान् बकांश्च हत्वा, पशून् यज्ञार्थं निहत्य, कुमारवनं प्रविष्टः। स मेरुशिखरे दिव्ये स्थले, मन्दारतरुभिः शोभिते, अशोकलताभिः आवृते, बकुलगन्धिनि, सल्लतालतालचम्पकपनसाम्रनिपमधूकैः छायायुतं, माधवीमण्डपच्छन्नं, दाडिमनारिकेलकदलीगुल्मैः विभूषितं, मल्लिकामालतीकुन्दलताभिः आवृतं, हंसक्रौञ्चैः पूर्णं, किचकस्वरेण निनादितं, भ्रमररवयुक्तं, सर्वसुखदं तद्वनं दृष्ट्वा सुद्युम्नः प्रमुदितः, सचिवैः परिवृतः, पुष्पितवृक्षान् कोकिलगानयुक्तान् अपश्यत्। तत्र प्रविश्य, स राजा सुद्युम्नः सहसा स्त्रीभावं प्राप, अश्वः अपि अश्व्या अभवत्, स च चिन्तया आक्रान्तः। दुःखितः पुनः पुनः चिन्तयामास—"किं एतत्?" सुद्युम्नः महता शोकव्यथया पीडितः लज्जया अपि आविष्टः अभवत्। "किं करिष्यामि? कथं गृहं प्रतियास्यामि स्त्रीरूपेण बद्धः? कथं राज्यं रक्षामि? केन मया प्रमोचितः?" ऋषयः ऊचुः—"सूत! अद्भुतं यद् उक्तं त्वया, लोमहर्षण! सुद्युम्नो राजा देवतुल्यः स्त्रीत्वं प्राप्तः। किमेतस्य कारणम्? विस्तरेण कथय, तस्मिन रम्ये वने किम् अभवत्? किं स राजा अकरोत्? सर्वं निवेदय, पुण्यात्मन्।" सूत उवाच—कदाचित् सनकादयः मुनयः गिरिशं द्रष्टुम् इच्छन्तः, दिशः तमोहराः इव, तत्र समागच्छन्।