तदा देवगणानां मध्ये कलहः मा भूयात् इति हेतोः भगवन् इन्द्रः सोमाय प्रार्थयामास—"त्वं स्वगुरोः कल्याणीं भार्यां विमोचय, महाभाग।" इन्द्रवचः श्रुत्वा सोमः कोपेन किंचित् कम्पितचित्तः सस्मितं विकटं प्राह प्रेषितं तस्य दूतम्। स चन्द्रमाः उवाच—"धर्मज्ञः त्वं महाबाहो, स्वयं च सुरेन्द्रः; तव गुरुः अपि तादृशः, युष्माकं चित्तानि समानानि। अन्येषां हितोपदेशे कुशलाः बहवः, स्वकर्मणि तु काले दुर्लभः कश्चित्।" "जनाः बृहस्पतिना रचितानि शास्त्राणि स्वीकुर्वन्ति; इच्छितां स्त्रीं भुञ्जानस्य दोषः कः, देवाधिप? बलिनां सर्वं स्वकीयमेव; दुर्बलानां तु किञ्चित् अपि नास्ति। स्वं परं च इति भेदबुद्धिः मन्दात्मनाम् मोहः। तारा मयि अनुरक्ता, न तु स्वगुरौ; अनुरक्तां धर्मेण वा न्यायेन वा कथं परित्यजेत्? अनासक्ता स्त्री गृहेषु कुतः आरम्भः? या अनासक्ता जाता, तदा अन्यां स्त्रीं मया स्पृष्टम्।" "नाहं तां सुन्दरीं त्यक्ष्यामि; त्वं दूत, स्वयमेव तस्मै वद। त्वं स्वामी, सहस्राक्ष—यथा इच्छसि तथा कुरु।" इति सोमवाक्यं श्रुत्वा दूतः प्रतिनिवृत्य इन्द्रस्य समीपं गत्वा चन्द्रस्य सर्वं वचनं निवेदयामास। ततः तद्वचनश्रवणेन तुराषाडः कोपेन पूर्णः, स्वगुरोः सहाय्ये युद्धाय सज्जः अभवत्। तदा शुक्राचार्यः, गुरौ वैरभावात्, तद्विवादश्रवणेन सोममुपसृत्य अवोचत्—"मा दा, सोम। यदि त्वया च इन्द्रेण वा युद्धम् आरभ्यते, मन्त्रबलात् अहं तव सहायः भविष्यामि।" शङ्करः अपि, गुरुपत्नीग्रहणश्रवणेन, भृगुम् गुरुवैरीणम् मन्यमानः, सोमस्य पक्षे स्थितवान्। एवं तदा सुरासुरयोः युद्धम् अभवत्, यथा पूर्वं तारकासुरेण जातम्, तथा बहूनि वर्षाणि प्रवृत्तम्। तदा देवासुरयुद्धं दृष्ट्वा पितामहः ब्रह्मा हंसारूढः शीघ्रं तत्र आगत्य दुःखक्षयाय प्रयत्नं चकार। स सोमपतिं प्राह—"गुरुपत्नीं विमोचय; अन्यथा विष्णुमाह्वयिष्यामि, विनाशं करिष्यामि।" ततः ब्रह्मा भृगुम् निरोद्धुम् उक्तवान्—"कथमिदं अधर्ममतिर्भवता जातम्, विप्र? संगदोषात्?" भृगुः अपि औषधीनां नाथं सोमं प्रति प्राह—"गुरुपत्नीं अद्य विमुञ्च; पितृणा प्रेषितोऽहम्।" एवं भृगुवचनं श्रुत्वा सोमः द्विजराजः प्रीत्या गुरुपत्नीं, शुभां, गर्भिणीं, तस्मै दत्तवान्। तदा प्रियं पुनः प्राप्त्वा बृहस्पतिः हृष्टः स्वगृहं गतः; देवाः च असुराः च स्वस्थानानि ययुः। ब्रह्मा स्वं लोकं गतः, शङ्करः कैलासं, बृहस्पतिः अपि प्रियां भार्यां प्राप्य तुष्टिम् अलभत। कालेन तारा शुभे दिने, शुभनक्षत्रे, स्वामिनः सदृशगुणयुक्तं पुत्रं प्रसूतवती। तस्य पुत्रस्य जातकर्मादि सर्वकर्माणि गुरुस्तुष्टचित्तः प्रावर्तयत्। ततः मुनयः सोमात् पुत्रजन्मश्रुत्वा, सोमः अपि गुरवे दूतं प्रेषयामास—"एष पुत्रः तव नास्ति, मम वीर्यसम्भवः; कथं त्वया जातकर्मादि कृतम्?" गुरुः दूतवाक्यं श्रुत्वा प्रत्युवाच—"स एव मम पुत्रः, ममसमः; नात्र संशयः।" पुनः विवादः अभवत्, देवासुराः च समागत्य युद्धाय सभां कृतवन्तः। तदा शान्तिकामः ब्रह्मा स्वयम् आगत्य युद्धे मूर्ध्नि स्थितान् निगृह्य, तारा पृष्टवान्—"कस्यायं पुत्रः, शुभे? सत्यं वद, सुन्दरी, यथा दुःखक्षयः स्यात्।" सा तु लज्जिता, नीललोचना, अधोमुखी, मृदु वाचा प्राह—"एष चन्द्रस्य पुत्रः," इति, ततः तारा अन्तः प्रविष्टा। सोमः सुतं हृष्टः गृहं नीत्वा, तं बुध इति नाम दत्त्वा स्वगृहं पुनः गतः। ब्रह्मा अपि स्वं लोकं गतः, इन्द्रादयः देवाः सर्वे समागताः स्वस्थानं पुनः ययुः। एवं सोमात् बुधस्य जन्म कुरुक्षेत्रे यथाश्रुतं व्यासात् मया पूर्वं श्रुतं, तत् विस्तरेण कथितम्। ततः बुधस्य पुत्रः पुरूरवा, इलायाः सम्भूतः, धर्मात्मा, यज्ञरतः, दाननिष्ठः इति अहं कथयिष्यामि। सत्यवादी, जितेन्द्रियः, सुद्युम्नः नाम राजा, सिन्धुश्वारूढः, कानने मृगयां कर्तुं गतः। सः अल्पैः मन्त्रिभिः सहितः, सुशोभनकुण्डलधारी, शृङ्गधनुः बाणसमूहं बन्धित्वा, वनप्रदेशे विचरन्, मृगशशकवराहखड्गरुषभान् निर्घातयामास। सः शरभमहिषशाम्बरशकुनिन् हत्वा, पशूंश्च यज्ञार्थं, कुमारवनं प्रविष्टः। तत्र मेरुपृष्ठे दिव्ये स्थले, मन्दारवृक्षैः शोभिते, अशोकलतान्विते, बकुलगन्धिनि, विचरन् दृष्टवान्।