शशिनं प्रति बृहस्पतिः कोपसमन्वितः प्रियावियोगदुःखपीडितः सन्दष्टदन्त इव वचनमिदमुवाच— "हे शशिन्, किं त्वया कृतमेतदधर्म्यं कर्म? का हेतुः यया कारणया त्वं मम रक्षितां भार्यां हृतवान्?" पुनः तमुवाच— "अहं तव गुरुर्भवान् च यजमानः सदा; कथं त्वं, मूढात्मन्, गुरुपत्नीं भुक्तवान्? किं वा सा त्वया रक्षिता?" सः पुनरुवाच— "ब्राह्मणघ्नः सुवर्णस्तेयः सुरापः गुरुतल्पगः—एते महापातकिनः, यश्च तेषां संसर्गी स एव पञ्चमः।" "त्वं महापापे प्रवृत्तो दुष्टाचारः सर्वथा गर्हितः; न त्वं सुरालयस्य योग्यः, यदि एषा स्त्री त्वया भुक्ता।" "इमां श्यामलोचनां स्त्रियम् उत्सृज्य मां गृहीत्वा गच्छामि; अथवा त्वां गुरुपत्नीचौरमिति सर्वत्र विज्ञापयामि।" एवमुक्ते गुरुणा, रोहिणीपतिः शशीनामाधिपः कोपदुःखाक्रान्तस्य गुरोः प्रति प्रत्युवाच। सोमः उवाच— "ब्राह्मणाः क्रोधात् दुष्प्रसाद्याः, पूज्या धर्मवित् सदा; तेषां वर्जनं कार्यं यदि अन्यथा भवेत्।" "एषा सुन्दरी यथेष्टं तव गृहे आगमिष्यति; सा केवलं इह स्थित्वा कन्या एव—किं तवात्र दोषः, निष्पाप?" "स्वेच्छया एषा सुखकामिनी इह तिष्ठति; किञ्चिद्दिनानि स्थित्वा यथेष्टम् प्रतियास्यति।" "त्वमेव पूर्वं धर्मशास्त्रस्य निर्णयमुक्तवान्—स्त्री गमनात् न लिप्यते, न ब्राह्मणो वेदकर्मभिः।" एवं सोमेनोक्तः गुरुस्तु शोकाभिभूतः शीघ्रं स्वगृहं प्रत्यगच्छत्, चिन्तायामग्नः प्रेम्णा संतप्तचित्तः। किञ्चिद्दिनानि तत्र स्थित्वा चिन्तया पीडितो बृहस्पतिः ओषधिपतिगृहं शीघ्रं जगाम। तत्र क्षत्रियैः प्रतिबद्धः द्वारि स्थित्वा, कोपसमन्वितः, सोमः न निर्गतः, बृहस्पतिः च कोपवशात् अधिकतरं संतप्तः। "एष मम शिष्यः संजातः बलात् मम गुरुपत्नीं मातरं च हृतवान्; अधर्मिष्ठः सः मया शिक्षितव्यः।" द्वारि स्थित्वा कोपेन बृहस्पतिरुवाच— "कस्मात् त्वं, मूढ, दुष्ट, देवश्रेष्ठ, गृहे तिष्ठसि?" "मे प्रियां स्त्रीं शीघ्रं मे दत्त्वा, अन्यथा शापयिष्यामि; यदि न ददासि, नूनं त्वां भस्मीकुर्यामि।" एवं बृहस्पतेः कठोरवचनानि श्रुत्वा, सोमः शीघ्रं गृहात् निर्गत्य, हसित्वा तमुवाच— "किमर्थं बहु भाषसे? सा श्यामलोचना, सर्वगुणसम्पन्ना स्त्री न तव योग्याऽस्ति।" "अन्यां कुरूपां स्वसदृशीं स्त्रीं गृहाण, द्विजश्रेष्ठ; एषा सुन्दरी न भिक्षुकगृहस्य योग्याऽस्ति।" "इष्टया समाना रमणी प्रीतिरेव स्यात्; त्वं न जानासि, मन्दबुद्धे, कामशास्त्रस्य निर्णयम्।" "यत्र इच्छसि तत्र गच्छ, मूढ; न दास्ये तव कामितां स्त्रीं। यत्कर्तुं शक्नोषि तत्कुरु, नूनं एषा सुन्दरी न दास्यते।" "तव शापः, कामजन्यः, मम किंचिदपि न करिष्यति; न दास्ये तव प्रियतमा, गुरो—यथेष्टं कुरु।" एवं सोमेनोक्तः बृहस्पतिः कोपशोकसमन्वितः शीघ्रं शचीपतिं इन्द्रं प्रति जगाम, कोपाग्निना संतप्तचित्तः। तत्र दुःखितं गुरुमुपविष्टं दृष्ट्वा, शक्रः आदरपूर्वकमर्घ्यपाद्योपहारैः सत्कृत्य पप्रच्छ— "किं ते दुःखं, भगवन्? किमर्थं त्वं तप्यसे, महर्षे?" "कः त्वां मम राज्ये अवमानितवान्, गुरो, यः ममापि स्वामी? सर्वमिदं सैन्यं, लोकपालैः सहितं, तवाज्ञायाः वशे स्थितम्।" "ब्रह्मा, विष्णुः, शिवः, अन्ये च देवश्रेष्ठाः सर्वे त्वां सहाय्यं दास्यन्ति; किं ते चिन्ता? वद।" गुरुरुवाच— "मम पत्नी तारा, सुन्दरलोचना, सोमेन नीताऽस्ति; पुनःपुनः याचितः स दुष्टः न प्रतिप्रयच्छति।" "किं करिष्यामि, देवेश? त्वमेव मे शरणं; साहाय्यं कुरु, शतक्रतो, अहं संतप्तोऽस्मि।" इन्द्र उवाच— "मा शुचः, धर्मज्ञ; अहं तव दासः, स्थिरबुद्धे; नूनं तव भार्यां प्रतियास्यामि, विपश्चित्।" "यदि मम दूतमुपसृष्टं तं गर्वितः न दास्यति, तर्हि देवानां सैन्यैः परिवृतः युद्धं करिष्यामि।" एवं गुरुमाश्वास्य, शक्रः वाक्पटुं दूतं सोमाय प्रेषयामास। स दूतः शीघ्रगामी प्राज्ञः सोमलोकं गत्वा रोहिणीपतिं वचोऽब्रवीत्— "महाभाग, अहं तव समीपं इन्द्रेण प्रेषितः; यथावत् तव प्रियं वचः वक्ष्यामि।" "त्वं धर्मज्ञः, महाश्रेष्ठ, व्रते स्थितः; तव पिता अत्रिः पुण्यात्मा—न त्वं निन्द्यं कर्माचर।" "पत्नी सर्वैः भूतैः शक्त्या यथाशक्ति रक्षितव्या, न प्रमादः कर्तव्यः; तस्मात् कलहो भवेत्, नात्र संशयः।" "यथा आत्मनं रक्षसि, तथा सः अपि स्वपत्नीं रक्षेत्; सर्वाणि भूतानि आत्मवत् पश्य, रसमये।" "दक्षस्य अष्टाविंशति कन्याः तव पत्न्यः सन्ति; हे सोम, कथं गुरुपत्नीं भुङ्क्षे?" "स्वर्गे रमणीयाः मेनकादयः सदा वसन्ति; ताः यथेष्टं भुङ्क्ष्व, गुरुपत्नीं तु विसृज।" "यदि महात्मानः निन्द्यं कर्म कुर्वन्ति, मूढाः ताननुसरन्ति; तदा धर्मस्य हानिः स्यात्।" एवं सोमं प्रति दूतः सन्देशं न्यवेदयत्, धर्मस्य स्थैर्यं, गुरुपत्नीग्रहणस्य अधार्मिकत्वं, तथा धर्मरक्षायाः महत्त्वं च न्यग्रहीत।