महर्षिः धर्मपुत्रः गृहस्थधर्मस्य दुःखसाध्यत्वं चिन्तयन् स्थितवान्। तस्यैवं मनसि विचिन्तयतः दिव्यरूपा घृताची तस्य समीपे आकाशे तिष्ठन्ती दृष्टिपथमुपागता। सा मनोज्ञलोचना, समीपस्थाऽप्सराऽत्युत्तमा दृष्ट्वा, तस्य व्रते दृढस्यापि, पञ्चबाणाः शरीरं व्याकुलं कृतवन्तः। सः चिन्तयामास—किं करोम्यहं अस्मिन्ग्रहे? धर्मस्य साक्षात्सन्निधौ यदा दुरुत्तरं कामावस्थां प्राप्नोमि, यदि एषा माम् मोहयन्ती स्वयम् आगता मया गृह्यते, तर्हि महात्मानः तपस्विनश्च मयि शतसंवत्सरं तपः कृत्वापि विक्लवमपश्यन्तः हसिष्यन्ति। 'कथमयं महातपाः अप्सरां दृष्ट्वा असहायः जातः?' इत्येवं निन्दा भवतु यदि केवलं अतुलं सुखं स्यात्। गृहस्थाश्रमः सुखदः, पुत्रदः, स्वर्गदश्च स्मृतः, प्राज्ञानां मोक्षदः इति श्रूयते। किन्तु एषा दिव्यकन्या मम तत्र कारणं न भविष्यति; नारदात् पूर्वं श्रुतं मया यथा पुरूरवा राजा उर्वश्यया पराजितोऽभूदिति। एवं सञ्जातविकल्पस्य तस्य महर्षेः कथां श्रोतुमृषयः सुतं लोमहर्षणस्य पुत्रं पप्रच्छुः—'कः स राजा पुरूरवाः? का वा उर्वशी दिव्यकन्या? किं दुःखं तेन महात्मना प्राप्यते?' 'सर्वमाख्याहि, वयं तवामृतमिव वक्त्रकमलात्स्रोतुमिच्छामः। तव वाणी, हे सूत, अमृतादपि मधुरतराऽस्ति, रसपूर्णा; वयं तत्र न तृप्यामो देवाः यथा सुधायाम्।' सूतः उवाच—'शृणुत मुनयः, एषा दिव्या रम्या च कथा, यथाश्रुत्यहं व्यासात् तां वक्ष्यामि। गुरुपत्नी तारा नाम, रूपयौवनसमन्विता, सुललिता, काममदन्विता चासीत्। एकदा सा प्रभया युक्ता सोमस्य यज्ञिनः गृहमगच्छत्। तां सोमः रूपयौवनसमृद्धां दृष्ट्वा कामेन पीडितः। सा च सोमं दृष्ट्वा प्रेम्णा विद्धा। तौ उभौ परस्परं कामार्तौ, तारा सोमश्च, मदनबाणैः ताडितौ, परस्परं रममाणौ तत्र कियन्तः दिवसान् न्यवसताम्। बृहस्पतिः दुःखितः शिष्यं प्रेषयामास तारा-प्रत्यागमाय; सा तु मोहिता न प्रत्यागच्छत्। शिष्यः पुनः पुनरागत्यापि तां न निनयन्, बृहस्पतिः कोपितः स्वयमगच्छत्। सोमगृहमुपेत्य, कोपयुक्तो बृहस्पतिः, हसितमदालसमिन्दुम् उवाच—'किमिदं त्वया कृतं धर्मनिन्दितं कर्म? मम रक्षिता भार्या त्वया किमर्थं हृता?' 'अहं तव गुरुर्भवान् यज्ञकर्ता; कथं मूढ, गुरुपत्न्याः सेवनं कृतवान् वा, रक्षिता त्वया?' 'ब्रह्मघ्नः सुवहर्ता सुरापः गुरुपत्नीगामी च—एते महापातकिनः, तेषां संसर्गी पञ्चमः।' 'त्वं पापकर्मा, निन्दितः, देवालयाय अयोग्यः यदि एषा त्वया सेविता।' 'इमां कृष्णलोचनां मम गृहं प्रति मम दातुमर्हसि; अन्यथा गुरुपत्नीचौरत्वं ते घोषयिष्यामि।' एवं वदन्तं बृहस्पतिं, विरहविह्वलमक्रोधयन्तं, रोहिणीनाथः प्रत्युवाच। सोम उवाच—'ब्राह्मणाः कोपसम्भाव्याः, तेषां तुष्टिः दुर्लभा; ते पूज्याः, धर्मविदः, अन्यथा त्याज्याः।' 'एषा तव गृहमेष्यति यथा इच्छति; सा केवलं स्थिता, कन्यैव—किं ते दुःखम्?' 'स्वेच्छया सुखकामया सा इह स्थिताऽस्ति; किञ्चिद्दिनानि स्थित्वा स्वेच्छया गृहमेष्यति।' 'स्त्री विचरणेन न लिप्यते, न ब्राह्मणो वेदकर्मणा—एष धर्मस्य निर्णयस्त्वया पूर्वं उक्तः।' एवं सोमवचः श्रुत्वा, गुरुस्तत्क्षणं शोकेन पीडितः, स्वगृहं प्रत्युपागच्छत्, चिन्तया क्लिश्यमानः। कतिपयदिनानि गत्वा, चिन्तया तप्यमानः, औषधिनाथस्य गृहम् शीघ्रं जगाम। तत्र क्षत्रियैः प्रतिषिद्धः, क्रोधेन पूर्णः, द्वारे स्थितः; सोमः न निर्गतः, बृहस्पतिः कोपवर्धितः। 'एष मम शिष्यः सन् बलात् मम गुरुपत्नीं जननीं च हृतवान्; अधुना मया अनुशासनीयः, अधर्मी सः।' इति द्वारि स्थित्वा कोपात् प्रोवाच—'कस्माद् गृहे स्थितः, पाप, अधम, देवानामधम?' 'मम प्रियतमा स्त्री शीघ्रं देहि; नो चेत् शापं दास्यामि; यदि न दास्यसि, तव भस्मसात् करिष्यामि।' इति बृहस्पतेः क्रूरवचनानि श्रुत्वा, सोमः शीघ्रं गृहात् निर्गत्य, हसन्नुवाच—'किमर्थं बहु भाषसे? सा कृष्णलोचना, सर्वगुणसमन्विता न तव योग्याऽस्ति।' 'त्वं स्वसदृशीं विरूपां द्विजश्रेष्ठ, गृहाण; एषा रूपवती दारिद्र्यगृहस्य न योग्याऽस्ति।' 'समानकान्तया एव रमणं सुखदं स्मृतम्; न त्वं, मन्दबुद्धे, कामशास्त्रस्य निर्णयं वेत्सि।