तत्र, अद्भुतस्य पर्वतस्य शिखरे, कर्णिकारवनैः शोभिते, सर्वे देवाः तपस्यायै समर्पिताः महर्षयः च रमन्ति क्रीडन्ति च। आदित्याः, वसवः, रुद्राः, मरुतः, अश्विनौ द्वौ, ब्रह्मविदां श्रेष्ठाः ऋषयः च तत्र निवसन्ति। सुवर्णशिखरे, गीतनिनादैः गुञ्जमानस्य, धर्मात्मा सत्यवतीपुत्रः व्यासः तत्र तपः अचरत्। तस्य तेजसा समस्तं चराचरं जगत् व्याप्तं अभवत्; प्राज्ञः पराशरपुत्रः तस्य जटाः अग्निवर्णाः अभवन्। तस्य दीप्तिं दृष्ट्वा शचीपतिः भयग्रस्तः अभवत्; तुरासाहं तं भयात कम्पमानं, श्रान्तं च दृष्ट्वा, भगवन् रुद्रः मगवंतं एवं उवाच— "हे इन्द्र! किम् इदानीं भयम्? कः त्वां बाधते, देवाधिप?" "कदापि तपस्विषु द्वेषः न कर्तव्यः; ऋषयः मम शक्त्या ज्ञात्वा तपः कुर्वन्ति।" "एते तपस्विनः कदापि अहितम् न इच्छन्ति;" एवं उक्ते, शक्रः वृषध्वजं प्रत्युवाच— "किमर्थं व्यासः तपः अचरत्? कः तस्य मनसि अभिलाषः?" शिवः उवाच— "पराशरपुत्रः पुत्रार्थं घोरं तपः अचरत्।" "यद्यपि शतवर्षाणि गच्छन्ति, अद्य अहं तस्मै शुभं पुत्रं दास्यामि।" सूतः उवाच— एवं वदन् रुद्रः, करुणान्वितमुखः, वासवम् उवाच। ततः जगदधीशः व्यासं समीपम् गत्वा उवाच— "उत्तिष्ठ वासवीपुत्र! शुभः पुत्रः तव जन्म भविष्यति।" "सर्वतेजसा युक्तः, प्राज्ञः, तव कीर्तिं कर्ता, पापरहित! सदा सर्वजनप्रियः पुत्रः तव भविष्यति।" "सर्वगुणसम्पन्नः, शुद्धस्वभावः, सत्यवीर्यः च सः।" सूतः उवाच— तानि सौम्यानि वचनानि श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनः त्रिशूलधारिणं नमस्कृत्य स्वमाश्रमं ययौ; दीर्घतपसा श्रान्तः शीघ्रं स्वाश्रमं प्राप्तः। गुप्तारण्येन अग्निं उत्पादितुं मनसा मन्थनं अकरोत्; मन्थनं कुर्वन् चिन्तायुक्तः अभवत्। तस्य महात्मनः पुत्रोत्पादनाय प्रवृत्तस्य आकस्मात् एकं रूपं प्रादुरभवत्; मन्थनारण्ययोः संयोगात् च मन्थनात् अग्निः उत्पन्नः। "यथा अग्निः उत्पन्नः, कथं पुत्रः भविष्यति? पुत्रारणी अस्ति इति श्रूयते, किन्तु अद्य मम नास्ति।" "युवती, सौन्दर्यसम्पन्ना, कुलजा, पतिसंनिष्ठा—कथं ताम् अङ्गुलीयाभूषितां प्रियाम् करिष्यामि?" "या गर्भधारणे निपुणा, पतिसंनिष्ठा, नित्यं, चाहे दक्षता, रूपं, कामना वा—सदा बन्धनहेतु, इच्छायाः सुखं ददाति; शिवः अपि कामिनीपाशेन बद्धः।" "कथं कठिनं गार्हस्थ्यजीवनं आरभ्येत?" एवं चिन्तयन्, दिव्यरूपा घृताची तस्य समीपे आकाशे प्रादुरभवत्; तां सुरूपां, समीपस्थां, उत्तमां अप्सरसं दृष्ट्वा, तस्य देहः पञ्चबाणैः कामस्य आक्रान्तः अभवत्, यद्यपि व्रते दृढः। तदा सः चिन्तयामास—"किं इदानीं करोमि?" धर्मस्य सन्निधौ दुःसाध्यः कामावस्था यदा जायते, यदि एषा माया हेतुं आगता स्वीकरोमि, "महात्मनः तपस्विनः मां विक्षिप्तं दृष्ट्वा हास्यं करिष्यन्ति, शतवर्षीयं तपः कृत्वा।" "कथं महान् तपस्वी अप्सरसं दृष्ट्वा शक्तिहीनः अभवत्? निन्दा अस्तु यदि अतुलं सुखं भवेत्।" "गृहस्थजीवनं सुखदं, पुत्रान् ददाति, स्वर्गं च, प्राज्ञस्य मोक्षं अपि।" "किन्तु एषा दिव्यस्त्री तेन न भविष्यति; नारदात् कथा श्रुतवती, यथा पुरूरवाः उर्वश्यया पराजितः बन्धितः च।" ऋषयः ऊचुः—"कोऽयं पुरूरवाः? का उर्वशी दिव्यस्त्री? किम् दुःखं तेन महात्मना नृपतेन अनुभूतम्?" "सर्वं कथय, लोमहरषणपुत्र! वयं तव मुखाम्बुजात् अमृतधारां श्रोतुम् इच्छामः।" "तव वाक्, हे सूत, अमृतात् मधुरतरम्, रसपूर्णम्; वयं तत्र न तृप्यामः, यथा देवाः अमृतम्।" सूतः उवाच—"शृणुत ऋषयः, दिव्यं रमणीयं आख्यानम्; यथा व्यासात् श्रुतं, यथाशक्ति कथयामि।" गुरुप्रियाया, तारा नाम्ना, सौन्दर्ययौवनसम्पन्ना, रम्या, काममदिनी पतिव्रता। सा एकदा सोमगृहं अगच्छत्; सोमः तां सौन्दर्ययौवनसम्पन्नां दृष्ट्वा। ततः सोमः तारा प्रति कामेन आक्रान्तः अभवत्; सा च सोमं दृष्ट्वा कामग्रस्तः अभवत्। उभौ तारा सोमः च, परस्परं कामेन पीडितौ, कामबाणैः आहतौ, मदेन मोहितौ, तत्र कियत् दिनानि रममाणौ अवसताम्। बृहस्पतिः दुःखितः शिष्यं तारा प्रत्येषणाय प्रेषितवान्; किन्तु सा मोहिता न प्रत्यागच्छत्। शिष्यः पुनः पुनः तां न आनयन्, बृहस्पतिः कुपितः स्वयम् गच्छत्। सोमगृहं आगत्य, बृहस्पतिः क्रुद्धः, हास्ययुक्तं मदन्वितं सोमं प्रति अभाषत्।