सर्वदेवदानवपूज्या या पराशक्तिः, सा त्रिषु लोकेषु न किञ्चिद् उच्चतरं महत्तरं वा अस्ति। सत्यं सत्यं पुनः सत्यं—एषा वेदशास्त्रार्थनिश्चयः—निर्गुणा सगुणा वा या पराशक्तिः, सा सर्वथा पूजनीया। शिवस्य दानवेषु वरदानवर्णनं च प्रवक्ष्यामि। ऋषयः ऊचुः— सूत, त्वया पूर्वं कथितं यत् व्यासः, अपारतेजाः, सर्वं पुराणं रचितवान्, तत् च शुभाय शुकाय उपदिष्टवान्। कथं तु व्यासः, तपः कृत्वा, शुकं समुत्पादयामास? यथाश्रुतं कृष्णात् सर्वं विस्तारतः वद। सूतः उवाच— शुकस्य उत्पत्तिं, सत्यवत्याः पुत्रस्य व्यासस्य, यथा च सः योगिनां श्रेष्ठतमः अभवत्, अहं कथयिष्यामि। मेरोः शृङ्गे रम्ये व्यासः, सत्यवत्याः सुतः, पुत्रार्थं दृढनिश्चयः, घोरं तपः अकरोत्। नारदात् श्रुतं एकाक्षरं मन्त्रं, वाङ्ग्बीजं, जपति, सः पुत्रकामः महत्तपःनिधिं परां महमायां ध्यात्वा स्थितवान्। "मम पुत्रः अग्निवायुपृथिव्यन्तरिक्षसमः भवतु" इति सः प्रार्थितवान्। शतवर्षं निराहारः, महादेवं तथैव सदाशिवं पूजयन् स्थितवान्। पुनः पुनः चिन्तयन्—"शक्तिः सर्वत्र पूजनीया; अशक्ताः लोके निन्द्याः, शक्तिमन्तः मह्यमानाः"—इति सः निश्चितवान्। तत्र कर्णिकारवनैः शोभिते दिव्ये शैले, सर्वे देवाः महर्षयश्च तपसि रताः क्रीडन्ति। आदित्याः, वसवः, रुद्राः, मरुतः, अश्विनौ, ब्रह्मविदां श्रेष्ठाः मुनयः च तत्र वसन्ति। तस्मिन् सुवर्णशृङ्गे, गानध्वनिभिः निनादिते, धर्मात्मा सत्यवत्याः सुतः व्यासः, तपः अकरोत्। तदा तस्य तेजसा सर्वं जगद्—चराचरं—परिपूर्णं अभवत्; पराशरात्मजस्य जटाः अग्निवर्णाः अभवन्। तस्य तेजः दृष्ट्वा, शचीपतिः भयेन व्याकुलः अभवत्; तस्मिन् स्थिते, भयकम्पिते, क्लान्ते तु तुरीयसाहम् दृष्ट्वा— भगवान् रुद्रः, इन्द्रं प्रति उवाच—"इन्द्र, किमर्थं त्वं भयेन कम्पसे? किम् त्वां बाधते, देवेश?" "कदापि न तपस्विषु द्वेषः कर्तव्यः; मुनयः मां शक्तिसंपन्नं विदित्वा तपः कुर्वन्ति। एते तपस्विनः कदाचन न कस्यापि अहितं चिन्तयन्ति।" एवं उक्तः शक्रः, वृषध्वजं प्रत्युवाच—"किमर्थं व्यासः तपः करोति? किम् तस्य मनसि कामना?" शिवः उवाच—"पराशरस्य सुतः पुत्रकामः, घोरं तपः आस्थितः। शतवर्षं यावत् तपः कृतम्, अद्य तस्मै शुभं पुत्रं दास्यामि।" एवं उक्त्वा, करुणान्वितमुखः रुद्रः वासवं प्रति प्रोवाच। स जगद् ईश्वरः मुनिं प्रति गत्वा उवाच—"उत्तिष्ठ वासवीपुत्र; तव शुभः पुत्रः भविष्यति। सर्वतेजस्वी, प्राज्ञः, तव कीर्तिकरः पुत्रः, अत्र लोके सर्वैः प्रियः सदा भविष्यति। सर्वगुणसम्पन्नः, शुद्धस्वभावः, सत्यवीर्यः तव पुत्रः भविष्यति।" एवं मधुरवचनानि श्रुत्वा, कृष्णद्वैपायनः, त्रिशूलधारिणं प्रणम्य, स्वाश्रमं प्रति जगाम। तपसः वर्षशतान्ते क्लान्तः, शीघ्रं स्वाश्रमं प्राप्तः। गूढेन अग्निमन्थनेन, वह्निं मन्थयन्, चिन्तासन्तप्तचित्तः अभवत्। यदा सः पुत्रोत्पत्त्यर्थं मन्थनं कुर्वन् आसीत्, तदा सहसा अद्भुतं रूपं प्रादुरभवत्; मन्थनदण्डयोः संयोगेन, मन्थनकर्मणः च, तत्रोत्पन्नम्— "यथा वह्निः एवं जायते, कथं मम पुत्रः भविष्यति? पुत्रारण्यः दण्डः इति श्रूयते, अद्य तु मम नास्ति। युवती, रूपसम्पन्ना, कुलजा, पतिव्रता—कथं तां प्रियां, नूपुरितपादां, करवान्?" या सुतसमर्था, पतिसंयता, नित्यं पतिसंस्था, दक्षिणा, रूपवती, कामिनी वा— सा नित्यं बन्धनहेतुः, इच्छया तु सुखदायिनी; शिवः अपि कामिन्याः पाशेन सदा बद्धः। कथं गृहस्थाश्रमं दुस्तरं चरिष्यामि?" एवं चिन्तयन्, दिव्यरूपा घृताची, तस्य समीपे, व्योम्नि, दृष्टिगोचरे समुपस्थिताभूत्। तां मनोहरलोचनां, समीपस्थां, उत्तमां अप्सरसं दृष्ट्वा, तपोनिष्ठः अपि, तस्य शरीरं पञ्चबाणैः सन्दीप्तम्; सः चिन्तयामास—"एतस्मिन्संकटे किम् करिष्यामि?" "यदा धर्मस्य सन्निधौ दुःसाध्यः कामः जायते, यदि एषा मायया आगता मया स्वीकृतव्या, तर्हि महात्मनः तपस्विनः, शतवर्षतपःकृतं मां विक्लवमवलोक्य, हास्यं कुर्वन्ति। कथं एषः महातपस्वी अप्सरसं दृष्ट्वा अशक्तः अभवत्? निन्दा भवतु, यदि अतुलं सुखं लभ्यते। गृहस्थाश्रमः सुखदः, पुत्रदः, स्वर्गदः, प्राज्ञानां मोक्षदः अपि इति श्रूयते। किन्तु एषया दिव्यया कन्यया तद् न सम्भविष्यति; नारदात् पूर्वं श्रुतं यथा पुरूरवाः उर्वश्यया पराजितः, बद्धः।" ऋषयः ऊचुः— "कः सः राजा पुरूरवाः? का सा दिव्या उर्वशी? किं दुःखं तेन महात्मना नृपेन अनुभूतम्? सर्वं विस्तरेण कथय, लोमहर्षणसुत; तव पद्ममुखात् प्रवहद् अमृतं श्रोतुम् इच्छामः।