मधुसूदनं प्रति दैत्यौ प्रार्थयामासतुः—"विस्तीर्णे निर्जले स्थले, हन्यस्व, माधव! त्वया वयं निहन्यावहै, सत्यवाग्भव।" ततो भगवान् विष्णुः स्मयमानः स्वचक्रं स्मरन् उवाच—"अद्यैव, बलिनौ, उभौ अपि निर्जले महास्थले हनिष्यामि।" इति उक्त्वा देवानां प्रभुः स्वोरू अत्यन्तं विस्तीर्णौ कृत्वा तत्रैव निर्जलस्थले प्रादर्शयत्। तत्रोक्तवान्—"नात्र जलं, दानवौ! मम ऊरू उपरि शिरसी स्थापयेताम्। अहं सत्यवागस्मि, अद्य च भवद्भ्यां प्रति तद् दर्शयिष्यामि।" तस्य सत्यवचः श्रुत्वा, मनसि विचिन्त्य, तौ दैत्यौ स्वदेहौ सहस्रयोजनपरिमाणौ कृतवन्तौ। तदा प्रभुः स्वोरू द्विगुणं विस्तीर्णं चकार, तौ विस्मितौ तत्र स्वशिरसी तेष्वेव ऊरुषु न्यधत्ताम्। ततः महाबलः विष्णुः रथनाभ्या शीघ्रं तयोः शिरसी छित्त्वा पातितवान्। तस्मिन्नवेले, मदु: कैटभश्च प्राणान् जहातुः; सर्वमपि सागरं तयोः मेदसा पूरितम्। तस्मात् मेदसः "मेदिनी" इति पृथिव्या नाम जातम्; तस्मात् मुनयः भूमिं भोक्तुं न योग्यां मन्यन्ते। एवं सर्वं पृष्टं त्वया मया निश्चित्योक्तम्; महाज्ञानं च महमायां च नित्यम् आस्तिकैः पूजनीयम्। सा पराशक्तिः सर्वैः देवानां दानवानां च पूज्या; त्रिषु लोकेषु न किञ्चित् परं न च उत्तमम्। सत्यं सत्यं पुनः सत्यं—एष वेदशास्त्रार्थनिश्चयः; सा पराशक्तिः निर्गुणा सगुणा वा पूजनीया। इति शिववरदानवर्णनस्य आरम्भः। ऋषय ऊचुः—"सूत! पूर्वं त्वया उक्तम् यत् व्यासः, अनन्ततेजाः, सर्वं पुराणं रचितवान्, तत् शुकाय शुभाय उपदिष्टवान्। किं तु, व्यासः तपः कृत्वा कथं शुकं उत्पादितवान्? सर्वं विस्तारतः वद, यत् त्वं कृष्णात् श्रुतवान्।" सूत उवाच—"शुकस्योत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि, स एव व्यासस्य, सत्यवत्याः सुतस्य, यथा योगिनां मध्ये श्रेष्ठतमः अभवत्। सत्यवत्याः सुतः व्यासः, मेरुशृङ्गे रम्ये, पुत्रकामः, घोरं तपः कृतवान्। नारदात् एकाक्षरं मन्त्रं वाक्बीजं श्रुत्वा, स महात्मा पुत्रार्थी, महमायां ध्यानमग्नः अभवत्। 'मम पुत्रः अग्निवत्, पृथिव्यवत्, वायुवत्, आकाशवत् बलसम्पन्नः भवतु' इति स प्रार्थितवान्। शतसंवत्सराणि अन्नं त्यक्त्वा, महादेवं तथा सदाशिवं च उपास्य, स तपः अकरोत्। पुनः पुनः चिन्तयन्—'शक्तिः सर्वत्र पूजनीया; अशक्ताः लोके निन्द्याः, शक्तिमन्तः पूज्यन्ते' इति। तत्र तस्य मेरोः शृङ्गे, कर्णिकारवनैः शोभिते, सर्वे देवाः, महर्षयः तपोनिष्ठाः, क्रीडन्ति। तत्र आदित्याः, वसवः, रुद्राः, मरुतः, अश्विनौ, ब्रह्मविदः ऋषयः वसन्ति। तस्मिन्हेमशृङ्गे, गीतवाद्यनिर्घोषे, धर्मात्मा सत्यवत्याः सुतः व्यासः तपः अकरोत्। तदा तस्य तेजसा चराचरं विश्वं पूर्णम् अभवत्; पराशरसुतस्य जटाः अग्निवर्णाः अभवन्। तस्य तेजः दृष्ट्वा, शचीपतिः भयाकुलः अभवत्; तं तुरासाहं भयभीतं श्रान्तं च दृष्ट्वा, शिवः इन्द्रं पप्रच्छ—'इन्द्र! किमर्थं त्वं भयभीतः? किं तव क्लेशः?' 'क्वापि तपस्विषु द्वेषः न कर्तव्यः; मुनयः मां ज्ञात्वा, शक्तियुतं, तपः कुर्वन्ति। ते मुनयः कदापि हिंसां न इच्छन्ति' इति वचः श्रुत्वा, शक्रः शिवं प्राह—'व्यासः किमर्थं तपः करोति? किमिच्छया?' शिवः अवदत्—'पराशरसुतः पुत्रार्थी, घोरं तपः करोति। शतसंवत्सराणि यावत् तपः कृतम्, अद्य शुभः पुत्रः तस्य दास्यामि।' इति शिववाक्यं श्रुत्वा, स करुणाननः रुद्रः वासवम् उक्त्वा, मुनिं गत्वा अवदत्—'उत्तिष्ठ, वासवीपुत्र! शुभः पुत्रः तव भविष्यति। स सर्वतेजस्वी, बुद्धिमान्, तव यशःकर्त्ता भविष्यति; तव पुत्रः सर्वैः प्रियः भविष्यति। स सर्वगुणसम्पन्नः, शुद्धात्मा, वीर्यवान् च।' एवं शिववचनं श्रुत्वा, कृष्णद्वैपायनः त्रिशूलधारिणं प्रणम्य, स्वाश्रमं जगाम। तपसा क्लान्तः, शीघ्रं स्वाश्रमं प्राप्त्वा, अग्निं उत्पादयितुं गुह्यदर्भाभ्यां मन्थनं चकार; तदा तस्य मनसि चिन्ता समुत्पन्ना। स पुत्रोत्पत्तौ प्रवृत्तः, मन्थनकाष्ठयोः संयोगे, आकस्मिकं रूपं समुत्पन्नम्। 'यथा अग्निः एवं जायते, कथं मम पुत्रः भविष्यति? पुत्रारण्यः इति यः काष्ठः, स उच्यते, किन्तु अद्य स मम नास्ति।' 'या कन्या कुलजा, सौभाग्ययुक्ता, पतिसत्ता, सा कथं मया सम्पाद्या? या पादाङ्गदाभरणा, प्रिया।' 'या सुतसम्भवे कुशला, पतिसंयता, या वा भक्ता, या वा सुन्दरी, या वा कामिनी— सा नित्यं बन्धनहेतुः, इच्छया सुखदायिनी; शिवोऽपि सदा कामिन्याः पाशेन बद्धः।