भगवान् विष्णुः रणभूमौ अतिशयेन तुष्टः ताभ्यां दानवाभ्यां यद् इच्छथः तत् दातुम् उद्यतः। पूर्वं बहवः दानवाः मया सह समरं कृतवन्तः, किन्तु युष्माकं तुल्यः कश्चन दृष्टः न श्रुतः च। अतः अहम् अपूर्वबलसम्पन्नयोः युष्मयोः अत्यन्तं प्रसन्नः। अतः, हे महाबलिनौ, यद् इच्छथः तद् वरं दास्यामि। एवं विष्णोः वचः श्रुत्वा, सुतः उवाच—तौ दानवौ मदगर्वसमन्वितौ, काममोहितचित्तौ, जगतः प्रमोददायिन्याः महामायायाः साक्षात् दर्शनं कृत्वा, पद्मनयनं विष्णुं प्रेक्ष्य, कामवशात् इदं वाक्यम् ऊचतुः—“हे हरि, वयं न याचकौ; त्वं किमर्थं दातुम् इच्छसि? हे देवेश, समं प्रदत्तव्यम्; वयं दातारौ, न तु भिक्षुकौ। हे हृषीकेश, यत् मनसि अस्ति तत् वरं त्वमेव याचस्व; वासुदेवेन सह अद्भुतं युद्धं कृत्वा तुष्टः भव।” तयोः वचनं श्रुत्वा जनार्दनः प्रत्युवाच—“अद्यैव मया तुष्टौ भवेताम्; युवां मया हतौ भविष्यथः।” सुतः उवाच—एवं विष्णोः वचः श्रुत्वा, तौ दानवौ परमं विस्मयं प्राप्य, मोहितचित्तौ, स्वार्थवञ्चितौ इति मन्यमानौ, शोकाकुलौ स्थितौ। ततः तौ दानवौ मनसि चिन्तयन्तौ, विष्णुं दृष्ट्वा, यत्र पृथिवी सर्वथा आप्लाविता, स्थलं नास्ति, जलमेव दृश्यते, तं विष्णुं इदं ऊचतुः—“हे हरि, पूर्वं यः वरः त्वया दत्तः, स सत्यः, हे जनार्दन, हे देवेश, यं वयं कामयावः तं वरं पुनः दातुम् अर्हसि। यत्र विस्तीर्णं जलरहितं स्थानं स्यात्, तत्र नो हन्याः, हे मधुसूदन; त्वं सत्यवाग् भव, हे माधव, त्वया हन्यावः।” ततः विष्णुः चक्रं स्मृत्वा, स्मयमानः उवाच—“अद्यैव, हे महाबलिनौ, अहं युवां जलरहिते स्थले हनिष्यामि।” इति उक्त्वा, देवानां प्रभुः, स्वोरू युगपद् अतीव दीर्घौ कृत्वा, तत्रैव जलोपरीस्थले स्थूलौ दर्शयामास। “अत्र जलं नास्ति, हे दानवौ; मम ऊरू परि शिरसि स्थापयताम्। अहम् एव सत्यवागस्मि; अद्यापि युष्माकं प्रति स एव भविष्यामि।” एवं सत्यवचनं श्रुत्वा, तौ दानवौ मनसि विचिन्त्य, स्वदेहौ सहस्रयोजनपरिमितौ कृतवन्तौ। भगवाञ्छ्च स्वोरू द्विगुणं विस्तारितवान्, ताभ्यां विस्मयम् आवहन्; तौ च अद्भुतानि शिरांसि तस्य ऊरुषु न्यवेशयताम्। ततः विष्णुः, रथनाभिना शीघ्रं तयोः शिरांसि, ऊरुपरि स्थितानि, छित्त्वा पातितवान्। तस्मिन् क्षणे, मधु-कैटभौ प्राणान् त्यक्तवन्तौ; तयोः मेदसा सर्वमपि सागरतटं पूरितम्। तस्मात् मेदः पृथिव्यां “मेदिनी” इति नाम जाता; तस्मात् मुनयः भूमिं भोक्तुम् अयोग्यां मन्यन्ते। एवं सर्वं यद् त्वया पृष्टम् अहम् अवितथं कथितवान्; महाज्ञानं च महामाया च नित्यं पण्डितैः पूजनीये। सा पराशक्तिः सर्वैः देवदानवैः पूज्या; त्रिषु लोकेषु तस्याः परं नास्ति किञ्चन। सत्यम्, सत्यम्, पुनः सत्यम्—एष वेदशास्त्रार्थनिश्चयः; सा पराशक्तिः निर्गुणा सगुणा वा पूजनीया। इत्येवं शिवार्थप्रदानं दानवयोः वर्ण्यते। ऋषयः ऊचुः—“हे सुत, पूर्वं त्वया उक्तम्—व्यासनाम्ना अनन्ततेजसा सर्वं पुराणं रचितम्, तच्च शुभाय शुकाय उपदिष्टम्। स कथं तपः कृत्वा शुकं उत्पादितवान्? यथाश्रुतं कृष्णात् सर्वं विस्तारतः कथय।” सूत उवाच—“व्यासस्य, सत्यवत्याः सुतस्य, शुकस्य उत्पत्तिं कथयामि; यथा सः योगिनां मध्ये श्रेष्ठः जातः। सः सत्यवत्याः सुतः, मेरोः शोभनशिखरे, पुत्रार्थं दृढनिश्चयः, घोरं तपः कृतवान्। एकाक्षरं वाङ्मूलं नारदात् श्रुत्वा, पुत्रकामः, महत्तपः निधिं महामायां ध्यायन् तिष्ठति। तस्य प्रार्थना—‘मम पुत्रः अग्निवायुपृथिव्याखाशमानः स्यात्’ इति। सः शतसंवत्सरं निराहारः, महादेवं तथेव सदाशिवं च उपास्य, तपः अकरोत्। पुनः पुनः चिन्तयन्—‘बलिनः सर्वत्र पूज्यन्ते, निर्बलाः तु लज्ज्यन्ते’ इति—तपः कृतवान्। तत्र, तस्मिन् अद्भुते पर्वतशिखरे, कर्णिकारवनेन शोभिते, सर्वे देवाः, महर्षयश्च, तपोनिष्ठाः, क्रीडन्ति। आदित्याः, वसवः, रुद्राः, मरुतः, अश्विनौ, ब्रह्मविदां श्रेष्ठाः महर्षयश्च तत्र वसन्ति। तस्मिन् सुवर्णशिखरे, गीतवाद्यनिनादिते, धर्मात्मा सत्यवत्याः सुतः व्यासः तपः अकरोत्। ततः तस्य तेजसा, चराचरं विश्वं पूरितम्; पराशरात्मजस्य जटाः अग्निवर्णाः अभवन्। तस्य तेजः दृष्ट्वा, शचीपतिः भयेन पीडितः; तं तुरासाहं कम्पमानं, श्रान्तं, भयग्रस्तं दृष्ट्वा, भगवाँस्रुद्रः सस्मितम् इन्द्रं उवाच—‘हे इन्द्र, त्वं किमर्थं भीतः? किं त्वां बाधते, देवेश?’ ‘कदापि तपस्विषु द्वेषः न कर्तव्यः; मयि स्थिते शक्तिसम्पन्ने, मुनयः तपः कुर्वन्ति। ते मुनयः कदापि हानिं न इच्छन्ति।’ इत्युक्त्वा, शक्रः वृषध्वजं प्रत्युवाच—‘किमर्थं व्यासः तपः करोति? किं तस्य मनसि इच्छते?’ शिवः उवाच—‘पराशरात्मजः पुत्रकामः, घोरं तपः करोति।’ ‘शतसंवत्सराणि यावत्, अद्य अहं तस्मै शुभं पुत्रं दास्यामि।’ सूतः उवाच—एवं वदन् करुणान्वितमुखः रुद्रः वासवाय उक्तवान्।