सूत उवाच— तस्मात् महात्मा न कदापि हर्षे शोकं वा कुर्यात्; यतो हि अतीतेषु कालेषु बहवः दैत्याः दानवशत्रुणा पराजिताः। अद्य तु यूयं अस्माभिः सह युद्धं कृत्वा पराजिताः। इति उक्त्वा तौ बलीनौ युद्धाय सज्जौ अभवताम्। तयोः दर्शनं कृत्वा विष्णुः शीघ्रं मुष्टिना ताडयामास, अद्भुतं कर्म कृत्वा; तौ अपि महाबलवशाद् मुष्टिभ्यां विष्णुम् आहतवन्तौ। एवं तेषां मध्ये भीष्मतरं युद्धं समजायत। तौ वीरौ युद्धं कुर्वन्तौ दृष्ट्वा, नारायणः तदा— हरिः देवीं साक्षात् विलोक्य दुःखितवदनः अभवत्। तं विष्णुं तथा स्थितं दीनमानसं दृष्ट्वा, करुणया पूर्णा देवी ताम्रलोचना सस्मितं विचित्रं हास्यं चकार। सा देवी तौ दैत्यौ ससंभ्रमं कटाक्षैः इव अन्यैः कामबाणैः ताडयामास। प्रेमपूरितस्मितैः सा देवी कटाक्षं कृत्वा तौ दुष्टौ मोहयामास। तौ अपि तद् विशिष्यं मन्यमानौ, कामबाणैः पीडितौ, तिष्ठन्तौ देवीं प्रांशुं प्रकाशमानां च पश्यन्तौ। तत्र हरिः अपि देवीकार्यं ज्ञात्वा, तौ मोहग्रस्तौ विज्ञाय, स्वकार्यं बुभुत्सुः, प्रबुद्धः अभवत्। स स्मितपूर्वकं मेघनिनादसमानया वाचा ताव् उवाच— “वीरौ, वरं वृत्यताम्, यद् इच्छथः। युद्धे यद् इच्छथः, तत् परमसंतोषेण दास्ये। मया पूर्वं बहवः दानवा युद्धे जिताः। किन्तु युष्माभ्यां सदृशौ न दृष्टौ न श्रुतौ च; अतः अहं भवद्भ्यां अतुलबलाभ्यां तुष्टः। ब्रह्मण्यौ, यद् इच्छथः तद् दास्यामि।” सूत उवाच— एवं विष्णोः वचः श्रुत्वा, तौ अहंकारेण च कामग्रहेण च पीडितौ, महमायां जगद्-आनन्ददायिनीं निरीक्ष्य, तौ विष्णुं कमलाक्षं वचः ऊचतुः— “हरे, वयं न याचकौ; किं दातुम् इच्छसि? देवेश, समं ददातु—वयं दातारौ, न याचकौ। हृषीकेश, यद् इच्छसि तव मनसि, तत् वरं व्रणीष्व; वासुदेवेन युद्धे सन्तुष्टः भव।” तयोः वचनं श्रुत्वा, जनार्दनः प्रत्युवाच— “अद्यैव युष्माभ्यां मया संतोषः अस्तु; उभौ मया हन्येथे।” सूत उवाच— विष्णोः वचः श्रुत्वा, तौ दैत्यौ विस्मितौ अभवताम्; आत्मानं मोहितौ मन्यमानौ, दुःखितौ तिष्ठन्तौ। तौ मनसि विचिन्त्य, विष्णुं प्रपश्यन्तौ, सर्वां पृथिवीं जलरूपां, शुष्कभूमिवर्जितां च दृष्ट्वा, वचः ऊचतुः— “हरे, पूर्वं यद् वरं दत्तं, जनार्दन, त्वं सत्यवाग्; तत् इच्छितं वरं देहि। जलरहिते महति स्थले, मां हन्याः, मधुसूदन; त्वया हन्याव, माधव, सत्यवाग् भव।” तदा विष्णुः सुदर्शनं स्मृत्वा, सस्मितं उवाच— “अद्यैव, वीरौ, जलरहिते महति स्थले, युवां हनिष्ये।” एवं उक्त्वा, देवेशः स्वोरू जले अतीव विस्तीर्णौ कृत्वा, तत्र शुष्कं दर्शयामास। “अत्र जलं नास्ति, दैत्यौ; मम ऊरू परितः शिरः स्थापयेताम्। अहम् सत्यवाग्, अद्य अपि भवद्भ्यां सत्यः भविष्यामि।” सत्यवचनं श्रुत्वा, मनसि विचिन्त्य, तौ दैत्यौ शरीरं सहस्रयोजनविस्तारं कृतवन्तौ। तदा प्रभुः स्वोरू द्विगुणं विस्तारितवान्, तौ विस्मितौ, तत्र तौ अद्भुतशिरसि स्थापयामासतुः। ततः विष्णुः, रथनाभ्या, शीघ्रं तयोः शिरसी छित्त्वा, तयोः ऊरुषु स्थिते, छिन्नवान्। तस्मिन्नेव क्षणे, मदु-कैटभयोः प्राणाः व्यपयन्; सर्वसागरः तयोः मेदसा पूर्णः अभवत्। तस्मात् तस्मिन्मेदसि, सर्वत्र ‘मेदिनी’ इति नाम पृथिव्याः अभवत्; तस्माद् ऋषयः भूमिं भोक्तुं न अर्हन्ति इति उक्तवन्तः। एवं सर्वं यथापृष्टं विस्तरेण त्वां उक्तवान्; महाज्ञानं महमाया च नित्यं पण्डितैः पूजनीया। सा पराशक्तिः सर्वैः देवदैत्यैः पूजनीया; त्रिषु लोकेषु तस्याः परं नास्ति। सत्यं, सत्यं, पुनः सत्यं—एषा वेदशास्त्रार्थनिश्चयः; सा पराशक्तिः निर्गुणा वा सगुणा वा पूजनीया। *** ऋषयः ऊचुः— “सूत, पूर्वं त्वया उक्तं यत् व्यासः, अनन्ततेजाः, सर्वं पुराणं रचयित्वा शुकाय शुभाय उपदिष्टवान्। कथं स व्यासः, तपः कृत्वा, शुकं उत्पादितवान्? यथाश्रुतं कृष्णात् सर्वं विस्तारतः कथय।” सूत उवाच— शुकस्य उत्पत्तिं प्रवक्ष्यामि—सत्यवत्याः पुत्रस्य व्यासस्य, शुकस्य च, यः योगिनां श्रेष्ठतमः अभवत्। स सत्यवत्याः सुतः व्यासः, मेरोः शृङ्गे शोभने, पुत्रार्थं घोरं तपः कृत्वा, धृतनिश्चयः अभवत्। एकाक्षरं मन्त्रं, वाग्बीजं, नारदात् श्रुत्वा, स महत्तपाः पुत्रकामः, परां महमायां ध्यानमग्नः अभवत्। स्मरन्—“मम पुत्रः अग्निवत्, पृथिव्यवत्, वायुवत्, आकाशवत् बलसम्पन्नः भवतु”—इति स प्रार्थयामास। स शतसंवत्सराणि निराहारः स्थित्वा, महादेवं तथा सदाशिवं पूजयामास। पुनः पुनः चिन्तयन्, शक्तिः सर्वत्र पूज्या इति, स पश्यति—अशक्ताः लोके निन्द्यन्ते, शक्तिमन्तः मह्यं पूज्यन्ते इति।