तदा मदुना च कैटभेन च, मल्लयुद्धं समुद्रमध्ये समारभ्यते। उभौ मल्लवत् मदोत्कटौ युद्धे संलग्नौ, मदुः श्रान्तः सञ्जातः, ततः कैटभः पुनः युद्धाय प्रवृत्तः। मदुश्च कैटभश्च पुनः पुनः कामावेषेण मूढौ, महाविष्णुं प्रति हस्तयुद्धं कृतवन्तौ। ब्रह्मा साक्षी च, दिव्यस्त्री च आकाशस्थिता, तौ न श्रान्तौ, न च तौ दानवौ क्लान्तौ, विष्णुस्तु श्रान्तः सञ्जातः। पञ्चसहस्रवर्षाणि युद्धे व्यतीतानि, तदा हरिः तयोः मृत्युहेतुं चिन्तयामास। "पञ्चसहस्रवर्षाणि युद्धं कृतवान्, तावुभौ दानवौ न श्रान्तौ, अहं तु श्रान्तः, अद्भुतं एतत्।" इति हरिः विचारयति—"मम वीर्यं बलं वा कुत्र गतं? किमर्थं तौ न क्षीणौ? कः कारणं अत्र? मम मनसि विचारयितव्यम्।" हरिं एवं चिन्तयन्तं दृष्ट्वा, तौ मदोत्कटौ गर्वितौ मेघनिनादवत् गर्जन्तौ। "यदि तव बलं न पर्याप्तं विष्णो, युद्धेन श्रान्तः असि, तदा 'अहं तव दासः' इति वद, शिरसि अञ्जलिं कृत्वा।" पुनः ऊचतुः—"यदि त्वं अद्य न समर्थः युद्धाय, तदा त्वां हत्वा, चतुर्मुखं अपि हनिष्यावः।" सूतः उवाच—तयोः वचनं समुद्रमध्ये श्रुत्वा, विष्णुः महात्मा सौम्यं वचनं प्रथमतः सान्त्वनं उवाच। हरिः उवाच—"सत्यवीराः श्रान्तं, भीतं, निरस्त्रं, पतितं, बालं वा न हन्ति; एष धर्मः सनातनः। पञ्चसहस्रवर्षाणि अत्र युद्धं कृतवान्; अहं एकः, तौ भ्रातरौ बलिनौ मम तुल्यौ। तौ पुनः पुनः युद्धमध्ये विश्रान्तौ; तथा अहं अपि विश्रान्त्वा युद्धं करिष्यामि, न सन्देहः। यदा तौ बलिनौ मदोत्कटौ स्थापयतः, तदा अहं विश्रान्त्वा न्यायेन युद्धं करिष्यामि।" सूतः उवाच—तस्य वचनं श्रुत्वा, तौ श्रेष्ठौ दानवौ आत्मविश्वासेन युद्धभूमौ दूरस्थौ स्थितौ। वासुदेवः चतुर्भुजः तौ दूरस्थौ दृष्ट्वा, मनसि तयोः मृत्युहेतुं विचारयामास। ध्यानात् ज्ञानं सञ्जातम्—तौ देवीसंपन्नं वरं प्राप्तवन्तौ, इच्छया मृत्युं अभिलषन्तौ, अतः न क्षीणौ। "निरर्थकं युद्धं कृतवान्, मम प्रयासः व्यर्थः। निश्चित्य एतत्, कथं युद्धं पुनः करिष्यामि? यदि युद्धं न क्रियते, कथं तौ दानवौ, वरगर्वितौ, दुःखदं विनाशं प्राप्स्यतः? देवीदत्तं वरं साधितुं कठिनम्; यद्यपि मृत्युं इच्छन्ति, दुःखेन अभिभूतः विना, इच्छां न कुर्यात्। रोगपीडितः दुःखितः अपि मृत्युं न इच्छति; तौ गर्वितौ कथं मृत्युं इच्छेताम्?" "नूनं अद्य तां ज्ञानशक्तिं शरणं यामि, या सर्वकामदायिनी अस्ति; या तुष्टा विना, इच्छाः न सिध्यन्ति।" इति चिन्तयित्वा, भगवद्विष्णुः आकाशे योगनिद्रायाः मोहिनीं देविं दृष्टवान्। अञ्जलिं कृत्वा, योगविद् अनन्तः तां वरदां लोकजननीं प्रशशंस, तयोः दानवयोः विनाशाय। विष्णुः उवाच—"नमस्ते देवी, महामाये, सृष्टिसंहारकारिणि; अनादि-अन्ते चण्डिके, भोगमोक्षदायिनि, शुभे। तव रूपं न जानामि, सगुणं वा निर्गुणं वा; तव कर्माणि कथं जान्यामि, यानि अनन्तानि? अद्य तव शक्तिं अनुभूतवान्, या दुष्प्राप्या; निद्रावश्येण मोहितः, चेतनं पुनः प्राप्तवान्। ब्रह्मा पुनः पुनः जाग्रयितुं यत्नं कृतवान्, न जाग्रितः, षडिन्द्रियाणि अपसृतानि। अम्बिके, तव शक्त्या अहं अचेतनः अभवम्; तव प्रसादेन जाग्रितः, अनेकानि युद्धानि कृतवान्। अहं श्रान्तः, तौ न श्रान्तौ, तव वरदानेन; तौ गर्वितौ दानवौ ब्रह्माणं हन्तुं आगतौ। अहं स्वेच्छया तान् युद्धाय आह्वयितवान्, तैः सह घोरं युद्धं समुद्रमध्ये कृतवान्। ततः तव अद्भुतं वरं अमरत्वं तयोः ज्ञातवान्; इति जानन्, त्वां शरणं गतवान्। मातः, मम साहाय्यं कुरु; युद्धेन श्रान्तः अस्मि; तौ तव वरदानेन देवांश्च पीडयतः, दुःखहरिणि। तौ पापौ मम वधाय प्रवृत्तौ—किं करिष्यामि, कुत्र गमिष्यामि?" इति विष्णुं समुपस्थितं दृष्ट्वा, देवी स्मितं कृत्वा सौम्यं वचनं उवाच। जगन्नाथं वासुदेवं शिरसा नमन्तं देवी उवाच—"देवदेव, हे हरि, हे विष्णो, पुनः युद्धं कुरु। तौ वीरौ मोहयित्वा, मोहितौ हत्वा; मम कटाक्षेण दानवौ मोहयिष्यामि। नारायण, शीघ्रं मोहितौ मम मायया हत्वा।" सूतः उवाच—देव्याः वचनं श्रुत्वा, विष्णुः हर्षितः अभवत्। युद्धभूमिं गतः, महासमुद्रस्थले स्थितः; तौ वीरौ दानवौ युद्धोत्सुकौ आगतौ। विष्णुं स्थितं दृष्ट्वा, तौ हृष्टौ ऊचतुः—"स्थितः स्थितः, महाबाहो! चतुर्भुज, युद्धं कुरु!" जयपराजयौ दैवाधीनौ; अद्य बलवान् विजयी भवति, दैवेन दुर्बलः अपि जयति।